Birkibeinar - 01.07.1912, Blaðsíða 3

BIRKIBEINAR
51
stöfu í hverju visuorði. Nú liggur aðaláherslan í ís-
lensku ætið á fyrstu samstöfu í hverju orði, og auk
]íess heimtar meining málsins oft vissar áherslur. Ef
þetta fellur nú ekki saman við áherslu þá, sem rím-
ið krefur, ])á verða spjöll á, tökum t. d. ferskeytluna:
„Að yrkja kvæði óláu bjó
eftir ílestra sögu.
Gaman er að geta hó
gjört ferskeytta bögu.“
Rímið heimtar áherslu á 3. samstöfuna, „skeytt“
í „ferskeytta“, en það er öfugt við rétta áherslu
orðsins.
Þessara tveggja tegunda rims verður vart í skáld-
skap flestallra þjóða
3. kemur rím fram í hendingum, sem kallaðar
eru. Viss orð eða samstöfur í hverju vísuorði verða
að ríma sem ka'dað er, við orð eða samstöfur í öðru
visuorði á tilsvarandi stað. I vísunni, sem ég fór
með áðan, rímar t. d. bjó við pó og sögu við bögu,
og svo á að vera i ferskeytlu, 7. samst. í 1. og 3.
v. o. og 5. og 6. samst. í 2. og 4. v. o. eiga að hafa
sama hljóð. Þessar samhljóða samstöfur eru kallað-
ar hendingar, — aðalhendingar ef hljóðstafurinn i þeim
báðum er sá sami, eins og hér, en skothendingar, ef
sinn hljóðstafur er í hverri, en sömu samhljóðendur
á eftir, eins og t. d. vest á móti fœst. — Þessa kyns
rím er og algengt í öðrum málum, einkum þeim sem
skyldust eru íslenskunni.
4. eru stuðlar og höfuðstafir, sem kalla mætti
einu nafni ljóðstafi. Algengasta reglan um þá er sú,
að í stöku visuorðunum, 1., 3. o. s. frv., séu valdar
2 áherslusamstöfur á vissa staði, sem báðar byrja á
sama staf, og heita þeir stuðlar, og svo byrji 1. sam-
stafa í næsta visuorði líka á sama staf, höfuðstafnum.
Þetta sést á ferskeytlunni þeirri áðan, þegar þess er
gætt, að hér eru allir hljóðstafir metnir sem einn og
sami stafur.
Y í „yrkja“, ó í „ólán“ og e í „eftir“ eru Ijóð-
stafir í fyrra vísuhelmingaum, en g-in þrjú í hinum
síðara.
Þessa tegund ríms erum vér Islendingar því sem
næst einir um. Vér erum víst hagorðasta þjóð í heimi,
það er að segja að vor á meðal kunna fleiri að kveða
vísur, en i nokkru öðru landi, og það er ekki gott að
segja, hvort vér viljum hafa örðugri rímreglur en aðr-
ar þjóðir af því að vér erum það, eða vér erum það
af því, að vér höfum þessar örðugu rímreglur.
Það hefir sannast á þeim, sem búið hafa til rím-
reglurnar og beitt þeim, sem latneska skáldið Hora-
tíus segir: „Et prodésse volunt et delectare poetæ“.
Það er útlagt: Skáldin vilja bæði gleðja og gagna.
Það er list, eins og áður er á vikið, að binda mál
í rimi, svo að vel fari, og allri list er svo háttað, að
hún gleður mannsandann. Ég býst við því, að flest-
ir af tilheyrendum mínum kannist við það, hvilík nautn
er að heyra gott kvæði vel fram flutt. Þetta eitt
væri auðvitað nægilegt til þess, að rímlistin ætti full-
an rétt á sér. En hún gerir meira en að gleðja, hún
gagnar lika. Því gagni lýsti Magnús prestur í Lauf-
ási svo:
„Kvæðin hafa þann kost með sér,
þau kynnast betur og lærast ger;
en málið laust af munni fer.“
Það er alkunna, að kvæði lærast fljótar og mun-
ast betur, en sundurlaust mál, og gætir þess þeim
mun meira, sem rímið er meira og strangara. Þetla
er líka auðskilið. Ef menn kunna bragreglurnar, þá
minna þær þá á sjálfkrafa. Það er t. d. ekki lítil
hjálp, ef maður hefir gleymt 2. eða 4. vísuorði af
ferskeytlu, að vita altaf á hvaða staf það á að
byrja og á hvernig löguðu hljóði það á að enda;
ég tala nú ekki um ef líka er hending inni í því miðju.
Þótt maður sé búinn að steingleyma heilum visuhelm-
ingi af sléttuböndum eða hagkveðlingakætti, þá má
oft fikra fyrir sér með þvi að reyna ýms orð, sem
rima við orðin í þeim helmingnum, sem maður man,
þangað til vísan er komin, laukrétt. Þessa gagnsemi
rímsins hafa menn séð og fært sór drjúgum í nyt,
einkum fyr á öldum, meðan lítið eða ekkert var rit-
að, og alt varð að leggja á minnið. Lög og ann-
að, sem nauðsynlegt var að kunna, færðu fornmenn
í rímaðar þulur, og sér þess víða merki. Ein af slík-
um þulum eru griðamál Hafurs i Grettissögu. Að
vísu erum vér nú hættir að ríma lögin, en ótalmargt
hefir síðan verið bundið í ljóðum með því eina augn-
amiði, að hjálpa mönnum til að muna það. I ótal
vísum og þulum er talið upp ýmislegt, sem hvert barn
þarf að læra og kunna, svo sem það, hve margir
dagar eru i hverjum mánuði:
„Ap., jún., sept., nóv. þrjátiger,
einn til hinir kjósa sér,
febrúar tvenna fjórtán ber,
og frekar einn, þá hlaupár er.“
Ennfremur stafrófsröðin:
„A, b, c, d, e, f, g,
eftir kemur h, i, k,
1, m, n, ó, einnig p,
ætla’ eg q þar standi hjá.
R, s, t, ú, v eru þar næst,
x, y, z, þ, æ, ö.