Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 02.11.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 02.11.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. LÖGRJETTA AfgreiÖslu- og innheimtum.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON. Bankastræti 11. Talsimi 359. ¦ Nr. 52. Reykjavík, 2. nóvember 1916, XI. árg. Klæðaverslun H. Andersen & Sön. Aðalstr. 16. Stofnsett 1888. Sími 32. Þar eru fötin saumuð flest. Þar eru fataefnin best. Bækur, innlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í [ Lárus Fjeldsted, YfirrjettarmálafærslumaCui. LÆKJARGATA 2. Venjulega heima kl. 4—7 síSd. Nýja Bókbandsvinnustofan tekur aS sjer alla vinnu, sem aS bók- bandi lýtur og reynir aS íullnægja kröfum viöskiftavina sinna. Bókavin- ir, lestrarfjelög og aörir ættu því aS koma þangaS. — Útvegar allar bækur er fáanlegar eru. Þingholtsstræti 6 (Gutenberg). Brynj. Magnússon. Stridid. R ú m e n í a. í síSasta blaSi var sagt frá því, hverjar ástæSur stjórn Rúmeníu færSi fyrir því,aS hún sagSi Austurr.-Ungv. stríS á hendur. ÞaS kom þar skýrt fram, aS ætlunin væri aS leggja und- ir sig þaS svæði Ungverjalands, sem Rúmenar byggja. Skal hjer nú stutt- lega skýrt frá því, hvernig þjóSerna- skiftingu. og ríkjaskiftingu er variö þarna austurfrá. Rúmenski þjóSflokkurinn nær langt út fyrir takmörk konungsríkis- ins Rúmeníu. Vestur á viS nær hann langt inn í Ungverjaland. Til þjóS- flokksins er talin nálægt gy2 miljón manna, og er hjeraSiB Siebenbiirgen í Ungverjalandi í miSju þess land- svæSis, sem þeir byggja. AS sunnan takmarkast þaS af Dóná, aS vestan eru takmörkin viS bæinn Gross War- dein í Ungverjalandi, aS norSan viS bæinn Jassy, norSan til í Rúmeníu, en aS austan setur Dóná einnig tak- mörkin á löngu svæSi, þar sem hún fellur til norSurs vestan viS Dobrud- scha, en síSan Svartahaf, þvi Rúmen- ar búa einnig í suSurhluta rússneska hjeraSsins Bessarabíu, sem liggur aS Rúmeníu aS norSaustan. Austurhluti Ungverjalands, Siebenbiirgen, er fjall- lendi, sem skagar inn í Rúmeníu, en hún er láglendi, sem liggur í boga um Siebenbúrgen aS sunnan, austan og norSan. ForfeSur Rúmena eru taldir hinir fornu Daziar, sem skyld- ir voru Þrakverjum og bjuggu upp- runalega á sömu stöSvum, — en þeir blönduSust síSan mjög saman viS Rómverja. í byrjun þeirrar breyting- ar, sem skapaSi þjóSflutningana miklu, eSa á dögum L. D. Aurelian us' keisara (270—75 e. kr.), voru her- sveitir Rómverja kvaddar burt þaS- an, og voru þá íbúar landsins varn- arlausir og leituSu til fjalllendisins í Siebenbúrgen. En þegar kyrS komst aftur á, dreifSist þjóSflokkurinn niS- ur um sljettlendiS fyrir sunnan, aust- an og vestan, en myndaSi enga sjer- staka eSa sjálfstæSa ríkisheild. Ból- festa hans varS beggja megin Tran- sylvaniufjallgarSsins, sem nú skilur Ungverjaland og Rúmeníu. í lok 9. aldar hófust flutningar Magyara, sem áSur bjuggu austur viS Úral- fljót, vestttr eftir, og hjelt höfðingi Þessi mynd er tekin frá þýskum kafbáti, sem hefur bækistöS í MiSjarS- arhafi. Skipiö, sem hann hefur skotiö á og er aS sökkva, er franskt og hefur veriS hlaSiS tómum tunnum. Við sprenginguna lenda þær út í hafiS og sjást þær fljótandi þar. — KafbátahernaSurinn er nú mjög aS fara í vöxt aflur og eru þýskir kafbátar nú á ferS suSur um MiSjarSarhaf, norður í íshafi og úti um Atlantshaf til og frá. þeirra, sem Arpad hjet, nieS flokk sinn vestur yfir Karpatafjöll um Jablonika-skarSið, sem síðan var kallaS Tatara-vegurinn, eSa Magy- ara-leiðin, og inn á Ungverjaland. LögSu þeir undir sig ungverska sljettlendiS, fyrst vestan viS Theiss- fljótiS, en síSan einnig austan viS þaS, þar sem Rúmenar höfSu sett bygSir sínar, og loks tóku þeir einn- ig Siebenbúrgen, sem á þeim tímum var lítt bygt land, og færSu valdsvæSi sitt alla leiS aS Transylvaníufjöllun- um. Er sagt aS konungar þeirra hafi gert út menn til þess aS byggja land- iö, svo sem Ladislaus I. (1077—io99)> er á aS hafa sett hina svo nefndu Szekla, sem síSan runnu saman viS Magyara, niSur sem útverSi landa- mæra sinna viö Aluta-ána, norSan viS bæinn Kronstadt, sem er i suSaustur- horninu á Siebenbtirgen, og á 12. öld- innier sagt aS Geza II. hafi fengiS Saxa og Franka til innflutninga þang- aS. Alt er þetta rifjaS upp nú vegna þess aS deilan um löndin á aS hafa nokkurn stuSniug i þjóSerni þeirra, sem þau byggja. Um þaS landsvæSi, sem nú myndar konungsríkiS Rú- meníu, þ. e. furstadæmin Vallaki, sem er suSurhluti ríkisins, og Mold- an, sem er norSurhlutinn, er þaS sagt, aS rúmenskir höfSingjar, sem komu meS flokka sína ofan úr Transylvan- íufjöllunum á 14. öld, hafi lagt þau hjeruS undir sig, og er þaS var unn- iö, hafi þeir flutt sig frá höfuSborg- um sínum, upp í fjöllunum, niSur á sljettlendiS, frá Suszava til Jassy og frá Tirgovistea til Bukarest. En stjórnmálasamband hefur aldrei átt sjer staS á öllum þessum öldum milli Rúmena austan og vestan Transyl- vaniufjalla, segja þeir, sem halda fram málstaS miðveldanna nú. Sie- benbúrgen, eSa Transylvania, var áS- ur stórfurstadæmi, siSan varS land- iS krúnuland Austurríkis, en var inn- limaS í Ungverjaland 1867, er þaS varS sjálfstætt riki í sambandi viS Austurríki. Transylvanía er 57 þús. ferkílóm. aS stærS, meS 2^ miljón íbúa. Magyarar mistu völdin i Ungverja- landi sncmma á 16. öld, er Ludvíg konungur II. fjell í orustu viS Tyrki hjá Hohacs, og gekk þá landiS aS erfSum til Habsborgaranna, en Tyrk- ir lögSu mestan hluta þess undir sig og Ijetu þaS ekki af höndum aftur fyr en 1699. Habsborgarar reyndu aS gera landiS sem mest þýskt og skeyttu ekki um eldri stjórnarskipun þess. 1848 varS uppreisn í landinu undir stjórn Kossuths, sem síSan er nafnfrægur maSur. En uppreisnin var bæld niSur meS tilstyrkRússa og varS Ungverjaland þá krúnuland Austur- ríkis. En óánægjan magnaSist meir og meir og Austurríki lenti í ófriSi hvaS eftir annaS eftir miSja síSastl. öld, og fór svo út úr því, aS Ung- verjaland varS sjálfstætt ríki viS hliS þess 1867, og fylgdi þá Siebenbtirgen, eSa Transylvania, Ungverjalandi, eins og áSur segir. En þegar hjer er kom- iS, var Rúmenía orSin ríki út af fyrir sig, furstadæmi, sem aS nafninu til laut Tyrkjasoldáni. ÞaS gerSist i86r. Tveimur árum áSur höföu furstadæmin Vallaki og Moldau bæSi valiS Alexander Cusa til höfSingja, og sameinuSust síSan í eina heild. En 1866 varS Karl I. fursti af Rúmeníu, og tók hann þátt í stríSínu milli' Rússa og Tyrkja 1877—78 og veitti Rússum. VarS Rúmenía eftir þaS ó- háS Tyrklandi og Karl tók sjer kon- ungs nafn 1881. Hann hafSi ætlaS aS fá Bessarabíu aS launum fyrir þátt- töku sina í striSinu og þannig aS stækka ríki sitt aS mikhun mun. En í friSargerSinni var hún lögS til Rússlands, og Rúmeníu i hennar staS fengiS Dobrudscha. Er sú ráSstöfun eitt af því, sem Rúmeníustjórn finn- ur miSveldunum til saka, er hún segir Austurríki stríS á hendur, eins og sjá má í síSasta blaSi. Frá hálfu miSveldanna er því hald- i£ fram, eins og rjett er, aS frá ómuna tíS hafi ekkert stjórnmálasamhengi veriS milli Rúmena austan fjalla og vestan fjalla. En í uppreisn Ungverja- lands gegn Austurríki um miSja síS- astl. öld komu einnig til greina þjóS- erniskröfur Rúmena í Ungverjalandi, og er ríki Rúmena austan fjallanna fór aS vaxa fiskur um hrygg, var ró- iS þaSan undir óánægjuna, sem fram var komin hjá Rúmenum vestan f jalla. Talsmenn Austurríkis segja nú, aS jafnvel stjórn Rúmeníu hafi staS- iS á bak viS þann undirróSur og hafi hún gengist fyrir skólastofnunum meSal Rúmena í Ungverjalandi, og þeim skólum hafi veriS haldiS viS á hennar kostnaS, þangaS til nú um aldamótin aS samningar höfSu orSiS um þetta mál viS stjórn Ungverja- lands. En róSurinn frá Rúmena hálfu segja þeir aS mjög hafi þó fariS aS harSna nokkrU eftir aldamótin, er pró- fessorarnir Jorga og Cuza fóru aS beita sjer fyrir hreyfinguna og stofn- uSu hinn frjálslynda þjóSernisflokk, og svo eftir 1908, er Take Jonescu myndaSi nýjan flokk meSal íhalds- manna, sem eftir 1911 fór aS hallast aS flokki þeim, sem Bratianu stýrir, eSa frjálslynda flokknum, og tók aS sjer stefnuskrá hans í þjóSernismál- inu. Hefur þaS einkum veriS Take Jonescu og flokkur hans, sem lengi hefur haldiS þvi fast fram, aS Rú- menía færi í ófriSinn viS hliS banda- manna, til þess aS losa Rúmena vest- an fjalla úr sambandinu viS Austur- riki-Ungverjaland og er sagt, aS hug- mynd þeirra sje, aS ná undir Rúmeníu öllu Ungverjalandi vestur aS Theiss- fljóti. Hins vegar hefur íhaldsflokk- urinn ,sem er sterkur flokkur í land- inu, undir forustu stjórnmálamann- anna Carps og Marghilomans, þaS markmiS, aS ná Bessarabiu frá Rúss- landi, og voru þeir mótfallnir ófriSn- urn viS Austurriki og væntu framar aS fá óskir sínar uppfyltar fyrir stuSning viS miSveldin. En sú hugs- un er mjög ríkjandi hjá öllum stjórn- málamönnum Rúmeníu, aS færa út ríkistakmörkin og safna Rúmenum í eina ríkisheild. En ástæSurnar eru V. B. K. Vandaðar vörur. Ód£ rar vörur. Ljereft, bl. og óbl. — Tvisttau. — Lakaljereft. — Rekkjuvoðir, Kjólatau. — Cheviot. — Alklæði. — Cachemire. Flauel, Silki, TJll og Bómull. Gardínutau. — Fatatau. — Prjónavörur allskonar. Regnkápur. — Gólfteppi. Pappír og ritföng. Sólaleður og skósmíðavörur. Verslunin Björn Kristjánsson, Reykjavík. ])annig, aS til þess verSa þeir aS ná löndum bæSi frá Austurríki og Rúss- landi. En frá 1883 hafa þeir veriS i bandalagi viS miSveldin, eins og áS- ur segir. GetiS er þess til, aS Rússar hafi lofaS þeim Bukowinu til HS- veislunnar, auk Siebenbúrgen, eSa Ungverjalands vestur aS Theiss. En Bukowinu hafa Rússar á valdi sínu frá þvi seint í sumar, sem leiS. Rúmenía er 140 þús. ferkílóm. að stærS, meS yyí miljón íbúa. Vegir um landiS eru góSir og járnbrautir mikl- ar. Til hernaSar geta Rúmenar boSiS út rúml. y2 miljón manna, og her þeirra var, þegar þeir fóru í stríSiS, talinn vel búinn, HernaSarútgjöldin voru áriS 1913 52 milj. kr., 15 pct. af útgjöldum ríkisins. Samt virSist nú svo sem Rúmenía hafi ekki veriS vel undir stríSiS búin. Landvarnarútbún- aSur Rúmena, kastalar og vígi, voru einkttm á landamærunum Rússlands megin og sýnir þaS, aS gert hefur veriS ráS fyrir því aS undanförnu, aS Isndinu væri helst hætta búin úr þeirri átt, eSa helst hafi veriS búist viS ófriSi viS Rússa.HöfuSborginBú- karest er og víggirt. Lögun Rúmeníu er þannig, aS herlínan, sem verja þarf, er mjög löng. Þó ver Dóná landiS á löngu svæSi aS sunnan. Frá Svartahafi til Dónár, eftir landamær- um Rúmeníu og Búlgaríu, eru nál. 300 kílóm., en meSfram Dóná til landamæra Ungverjalands og Rú- menítt nál. 600 kilóm. Skilur Dóná á mestum hluta þeirrar leiSar Búlgariu og Rúmeníu, en á litlum parti Serbíu og Rúmeníu. Landamæralína Ung- verjalands og Rúmeníu, sunnan frá Serbíu og norSaustur aS Bukowinu, er einnig um 600 kílóm. aS lengd. Fyrsta verk Rúmena í stríSinu var að tryggja sjer vegina um skörS Transylvaníufjallanna inn á Ung- verjaland, og hjeldu þeir undir eins meS her upp í Siebenbúrgen. Mót- staSan varS í fyrstu lítil, því varnar- liS var þunnskipaS á þessum stöSv- nm,þar sem Austurríkismenn og Ung- verjar áttu þá í vök aS verjast á öSr- um stöSum, bæSi gegn Rússum og 1- tölum. VarS mesti þytur út af því í fyrstu í ungverska þinginu gegn stjórninni, aS hún hefSi ekki veriS búin viS innrás Rúmeníuhersins. En Búlgarar sendu þegar i staS allmik- inn her inn í Rúmeníu milli Dónár og Svartahafs, og hafSi Mackensen hershöfSingi ÞjóSverja á Balkan, þar herstjórnina. Þessi her tók fljótlega vígi Rúmena á þessu svæSi, svo sem Silistritt 0. fl, og tók Mackensen fjölda af her Rúmena þar til fanga, og um tíma lá viS sjálft aS hann um- kringdi þar aSalher þeirra. Vegna þessa munu Rúmenar hafa orSiS aS. hægja ferSinni í Siebenbtirgen og senda þaSan HS austur eftir. Rússar höfStt þegar í byrjun sent her suSur yfir Dóná, inn í Dobrudscha, og ætl- uStt honum aS fara suSur i Búlgaríu. Kom hann nú til liSs Rúmenum, og um tíma varS Mackensen aS kippa her sínum aftur á bak. En þaS stóS ekki lengi. SíSusttt fregnir segja frá stöSugri framrás hans og hefur hann nú tekiS járnbrautina austur um Dob- rudscha, frá Cernovada til Constanza, en sú járnbaut liggur vestur aS Buka- rest, yfir brú á Dóná hjá Cernavoda. Hefur Rúmenum staSiS ótti af því, aS her Mackensens ætti þar opna leiS vestur yfir Dóná, því seinustu frjettir segja, aS þeir hafi eySiIagt brúna. En vestur í Siebenbúrgen hefur Rú- menum gengiS engu betur. MiSveld- in drógu þar fljótlega her saman, alt aS 200 þús. manns, aS sögn, og settu yfir hann Falkenhayn hershöfSingja. SögSu frjettirnar þaS fyrir nokkru, aS hann hefSi algerlega hrakiS Rú- mena burt úr Siebenbiirgen, en síSan særSist Falkenhayn og hefur nú látiS af herstjórn. SíSustu fregnirnar segja aS Rússar sjeu nú aS senda meiri her en áSur til hjálpar Rúmenum. En vera má aS bandamenn hafi tölu- vert gagn af herferS Rúmena, þrátt fyrir þetta, því miSveldin og sam- bandsþjóSir þeirra hafa orSiS aS senda her til Rúmeníu frá öörum víg- stöSvttm og veikja sig þar um leiS, bæSi aS vestanverSu, einkum viS Ver- dun, hjá Riga, og svo á Salonikívíg- stöSvunum, því þaSan er sá her tek- inn, sem sækir fram i Dobrudscha. BlaSamaSur frá „Politiken", sem veriS hefur í Rúmeniu, segir aS lengi hafi landsbúar svifiS á báSum áttum í því, hvernig þeir ættu aS haga sjer gagnvart ófriSarþjóSunum. Konung- urinn er miSveldavinur, drotningin ensk og krónprinsinn trúir á Frakka, segir hann, og eru veggirnir á íbúð- arherbergjum hans þaktir Napóleons- myndum. Frá báSum hliSum var fast sótst eftir fylgi Rúmena. Rússar buSu stjórnmálamönnunum fje og útsend- arar miSveldanna stofnuSu blöS og keyptu blöS í landinu til þess aS halda fram sínum málstaS. Rússar buSu aS ftelsa þá Rúmena, sem búa í Ung- verjalandi, og miSveldin buSu aS kúga Rússa til þess aS láta af hendi RúmenalandiS Bessarabíu. Á verslun- inni til beggja hliSa græddu Rúmenar heila vagnlestafarma af krónum frá Austurríki og rúblum frá Rússlandi. Ein fregnin í sumar sagSi, aS Rúmen- ar hefSu selt svo mikiS af matvörum út úr landinu, aS sultur væri aS verSa þar heima fyrir og verS á matvörum komiS upp úr öllu valdi. Loks verS- ur þaS ofan á hjá stjórninni, aS fara út í stríSiS, og hún hallast þá aS bandamönnum, ef til vill einkum vegna sigra Rússa um þetta leyti á suSurhluta austurvígstöSvanna. En ekki hyggur blaSamaSurinn, aS þaS muni hafa veriS þjóSarvilji, aS fara út í stríSiS. Búkarest er París landanna þar eystra, segir hann. Ibú- arnir eru sællífismenn og letingjar. Þar búa ríkir landeigendur og lifa í vellystingum af fje, sem þeir raka saman á vinnu óupplýstrar og kúg- aSrar bændastjettar, og verksmiSju- eigendur og kaupmenn spila þar f jár- hættuspil í stórum stíl. Búkarest hef- ur þotiS upp á siSustu 20 árunum. Franskir byggingameistarar hafa reist fagrar marmarahallir, þar sem

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.