Óðinn - 01.12.1918, Page 1

ÓÐINN
Jón Magnússon
forsætisráðherra.
Fyrsti dagur desembermánaðar 1918 er merkisdag-
ur í sögu íslands. Á honum gengu í gildi hin nýju
sambandslög, sem gera
ísland að fullvalda ríki.
Með þeim er endir feng-
inn á langvarandi stjórn-
málabaráttu, þeirri bar-
áttu, sem hófst á fyrri
hluta 19. aldar og Jón
Sigurðsson forseti varð
helsti leiðtogi íslensku
þjóðarinnar í. Fyrsta
þættinum lauk á þúsund
ára afmælinu 1874, með
stjórnarskránni, sem þá
gekk í gildi. Eftir 1880
tók við endurskoðunar-
baráttan, og var Bene-
dikt Sveinsson sýslumað-
ur aðalforsprakkinn í
þeirri baráttu meðan
hann lifði. Þá var það
aðalkrafan að jarl, eða
landstjóri, yrði skipaður
af konungi hjer á landi,
og megináherslan Iögð
á það, að losa íslensk mál
úr ríkisráðinu danska.
En 1897 gerðist dr. Val-
týr Guðmundsson há-
skólakennari foringi nýrrar stefnu í málinu og lagði
aðaláhersluna á, að fá sjerstakan ráðherra skip-
aðan til þess að fara með mál íslands. Fyrst átti
dr. Valtýr í höggi við gömlu endurskoðunarkenn-
ingarnar, en síðar snerist deilan að því, hvort hinn
fyrirhugaði lslandsráðherra skyldi vera búsettur í
Khöfn eða Rvík og tók mótstöðuflokkur Valtýs
sjer nafnið Heimastjórnarflokkur, af því að hann
hjelt fram búsetunni í Rvík, en Valtýingar nefndu
sig Framsóknarflokk. Eftir dauða Benedikts Sveins-
sonar varð Magnús Stephensen landshöfðíngi fyrst
aðalforingi Heimastjórnarflokksins, en síðan Hannes
Hafstein, þá sýslumaður ísfirðinga. Rjett eftir alda-
mólin komust vinstri menn til valda í Danmörk.
Alberti varð þá dómsmálaráðherra Dana og jafn-
framl Islandsráðherra.
Kröfur íslendinga fengu
nú miklu betri undir-
tektir en áður hjá danska
ráðaneytinu, og undir
stjórn Albertis var al-
þingi gefið að iniklu
leyti frjálst val milli
frumvarpa þeirra lil
breytinga á stjórnar-
skránni, sem þingflokk-
arnir höfðu deilt um.
Sigruðu þá kröfur Heiina-
stjórnarflokksins, enþær
voru í aðalatriðunum
hinar upphaflegu kröfur
Valtýs, að búsetuskil-
yrðinu viðbættu. Hin
endurbætta stjórnarskrá
gekk í gildi 1. febrúar
1904, og Hannes Hafstein
varð fyrsti sjerstaki ís-
landsráðherrann, búsett-
ur í Reykjavík. En þá
reis upp flokkur, sem
Björn Jónsson ritstjóri,
er áður hafði verið helsta
máttarstoð Valtýs í bar-
áttu hans, varð aðalleiðtogi fyrir, og hjelt því fram
að það, sem fengið væri með stjórnarskrárbreyting-
unum frá 1904, væri bæði ónógt og gallað, og að
gera yrði frekari sjálfstæðiskröfur. Þessi flokkur
tók sjer nafnið Sjálfstæðisflokkur. Hannes Hafstein
og Heimastjórnarflokkurinn tóku það þá á sína
arma, að leitast fyrir um að fá sjálfstjórnarrjett
íslands viðurkendan í sem fylstum mæli og fjekk
Hafstein til þess eindregið fylgi Friðriks konungs