Alþýðublaðið - 29.09.1965, Qupperneq 9

FORSETAEFNIÐ
nu.
• orðið
sinni.
,mann-
jrð, ef
rugla
jssinn,
ítökin;
ié sltt-
á' því
sama
sinni
kallar
lanista
anism-1
ulegur;
kur á-
‘ssarar
hann
sér í
ns og
ms um
úðalda
arjátn-
mburð-
mnleg-
skyn-
i heim-
frjáls-
tegund
il eðai
mann-
5 skyn-
imi og
gamla
hér áð-
upp á
mdi:
frjáls-
ið eða
íjá því
tökum
ir yfir-
rastétt-
lúxklan
3g hún
ía eins
jöfla á
við að
t komi
'a sína,
stjórn-
og trú-
sé í för
isminn,
)g ógn-
'Iausari
uðkerfi
í sama
í hitti-
ngsskil-
ismann
iðu um
Serferð
öllum
þjóðfé-
li gaíti
mganna
heims-
ar með
erki nú'
þegar, umsvifalaust líknarstefnu:
„Allar kenningar, hvort heldur
eru háfleygar eða jarðbundnar,
eru þess ómáttugar að bæta úr
brýnustu þörf líðandi stundar: —
ekkert getur hjálpað í dag, nema
galdur einnar brauðsneiðar og
mjólkurbolla.”
Hér mun Laxness kominn nokk-
urn veginn jafnlangt og hugsazt
getur frá fyrri kenningasmíð sinni
um „þjóðfélagsmálin” og „böl
heimsins.” Héðan liggur varla
nokkur leið nema þá í faðm kirkj-
unnar upa á nýtt.
Eins og Skáldatími kann Upp-
haf mannúðarstefnu eða sitthvað
sem þar stendur saman, að reynast
fróðleg til skilnings á hugmynda-
fræði Laxness í seinni tíð og
hinna seinni verka hans. Og í
Persónulegum minnisgreinum um
skáldsögur og leikrit, þar sem
hann iýsir listarskoðun sinni á
seinni árum, kveður við tón sem
bersýnilega er sömu ættar og af-
neitun hugmyndafræðanna og
heimsformúlunnar:
„Sagnaskáld eru annálahöfund-
ar í hiarta sínu en ævintýrasmið-
ir að íþrótt. Sannleikur er þeim
hugtak úr háspekinni. Jafnvel
orðið sannleikur eitt saman felur
í sér ógeðfellda rétttrúnaðarhug-
mynd sem krefst viðurkenningar
í eitt skipti fyrir öll með tilstilli
einhvers konar einokunar. í þeim
tilfellum þar sem sannleikur
merkir ekki goðsögn um stað-
reyndir, merkir hann goðsögn án
staðreynda. Hugtök yfirleitt, en
þó einkum tilbúnar skilgreiningar,
eru góðum skáldsagnahöfundi lítt
hugarhaldin. Honum fellur ekki
að líta á veröldina eins og hól-
inn þar sem Opinberunin birtist,
heldur plássið þar sem staðreyndir
gerast; og hann gerir sér mat úr
staðreyndum eftir því sem þær
ber að, einni í senn.”
Málsvara skoðunar, hugmynda-
fræða, opinberunar, vitaðrar eða
óvitaðrar, nefnir Laxness stutt og
laggott Plús Ex sem stöðugt sé að
gera brall í bauk i skáldsögum;
þó ekki væri annað er maður þessi
sí og æ að tala um sjálfan sig
sem er fyrirboðið í fagurfræði
Laxness; Plús Ex er aukagemling- ,
ur í „annál” eða „ævintýri”. En |
sé nú Plús Ex ofaukið í skáldsögu •
— er þá ekki skáldsögunni ofauk-!
ið í bókmenntum yfirleitt? Þessa
spurningu orðar Laxness en svar-
ar henni ekki sem varla er held-
ur von til; orðun hennar ein sýn-
ir að vísu að kenningasmiðurinn
Laxness er sízt af baki dottinn. En
leiði skáldsins á Plús Ex, hinum
epíska sögumanni, hefur orðið til
að snúa' honum að leikritagerð um
sinn; það er ögun formsins sem
hann sækist eftir. „Sjónleik er
jafn þröngur stakkur skorinn í
geimnum og taflborði eða prent-
aðri krossgátu.” Og: „Rétt eins
HALLDOR LAXNESS
og orð í leikriti standa í ábyrgð
fyrir raunveruleika þess, þannig
eru rök hvers leikrits í fyrsta lagi
ósköpuð heimi sérstaks verks; þau
eru ekki siðferðisgrundvöllur
handa afganginum af veröldinni.”
Þessi orð má víst alveg eins heim-
færa á skáldsögu eins og leikrit;
það er billeg fagurfræði að eitt
form skáldskapar sé í sjálfu sér
„auðveldara” eða „hlutlægara” en
annað. En kenning Laxness er
jafn áhugaverð, sjálfs hans vegna,
fyrir það. Og óneitanlega er leik-
ritun hans forvitnilegasti þáttur-
inn í verki hans á seinni árum,
Prjónastofan Sólin, og skyld við-
leitni í sumum sögunum í Sjö-
stafakverinu í fyrra, Dúfnaveizl-
unni og Veiðitúr í óbyggðum. Hef-
ur þessum verkum verið gefinn sá
gaumur sem skyldi?
í mörgum greinum þessarar
bókar lýsir Laxness aðdáun sinni
á fornmenningu okkar og þó eink-
anlega fornsögunum sem hámarki
bókmenntalegrar snilldar og óvið-
mælanlega fyrirmynd; lokaorð
bókarinnar, um skáldsagnagerð á
íslandi nú á tímum, vísa enn til
þess að ný öld eigi margt ólært
af dýrmætri reynslu fornsögunn-
ar. Líka leggur Laxness mikið upp
úr samgróningi bókmennta og
þjóðlífs hér með okkur. Því miður
eru langflestar greinarnar skrifað-
.ar fyrir erlenda lesendur til
skyndibirtingar í blöðum og tíma-
ritum; og margur fróðleikur sem
hér er tíundaður kemur íslenzk-
um lesanda æði kunnuglega fyrir
sjónir. En fróðlegt væri að frétta
meira af sumu sem hér er nefnt
lauslega. Hér segir til að mynda
af þeirri reynslu höfundar „í af-
i skekktum stað á Norðausturís-
landi” að helmingur af hundrað
áheyrendum hans lesa úr verkum
sínum reyndust sjálfir starfandi
i skáld og rithöfundar. Þetta þykir
útlendingum líklega merkileg
frétt; en íslenzkur lesandi hefði
ekki minna gaman af að frétta
nánar af þeirri „greindarlegu um-
ræðu sérfræðinga” sem á eftir fór
upplestrinum. í öðrum greinum
tekur Laxness upp enn alkunnari
túristaglósur - og ferðamannafróð-
leik um ísland og íslendinga sem
eflaust er góð og gegn vara les-
endum hans í heimsblöðunum, en
virðist því miður dálítið erindis-
lítil í íbyggilegum íslenzkum stíl-
búningi sínum. Þessi og þvílík
tækifærisskrif eru álitlegur hluti
bókarinnar. Frómt frá sagt er það
vandskilið að höfundur skuli kosta
til þess tíma og erfiði að íslenzka
greinar af þessu taginu og gefa
út í bók, — nema samkvæmt
þeirri góðu og gömlu reglu að það
sem ég hefi skrifað það hefi ég
o.s.frv. Sem að vísu er bæði góð
og gild þegar Halldór Laxness á
í hlut.
Framhald á 15. síðu.
Nýkomnir
Blúndudúkar
GARDÍNUBUÐIN
Ingólfsstræti.
Vér tilkynnum
Að skrifstofa vor hef ur verið f lutt
að
Suðurlandsbraut 6
Jafnframt höfuirt vér fengið
nýtt símanúmer, sem er:
38540
X>A<£££a/uAéXa/i. A/
Reykjavík.
Hartmann — talstöðvar
Vér setum útvégað með stuttum fyrirvara hinar þekktu
bandarísku HARTMANN talstöðvar fyrir leigubifreiðir,
slök’.cvi- og lögreglubifreiðir og sendiferðabifreiðir.
Einnig skip og báta. — Stöðvarnar eru ódýrar, sterk-
byggðar og langdrægar.
I
WT wmmmmmzmmmm&mm .
ímagifiviruut i:>v\NNct ' votwv
P" \
Verð frá kr. 18.000,00 ásamt loftneti, taltæki,
leiðslum og festingum.
Einnig getum vér útvegað PACE 5000 Citizen bandtal-
stöðvar, sem bæði er hægt að hafa í bifreiðum og halda
á, (Walkie-Talkie). Þær eru tilvaldar fyrir hjálpar- ag
björgunarsveitir, og veiði og sportmenn, einnig fyrir
sölumenn, verktaka o. fl. o. fl.
Verð frá kr. 10.000.00.
Söluumboð:
Radíónaust hf.
Laugavegi 133, Rvík — Simi 16525.
ALÞÝÐUBLAÐIÐ - 29. sept. 1965 Qf