Dagur - 13.05.1999, Blaðsíða 7

XW«r_
ÞJÓÐMÁL
rl Ci x \ l\ V\ . V 1 V' 'I 3 i. Cl 'j HKlí'í " d rw
FIMMTUD AGU R 13. MAI 1 999 - 7
Búum öldrudiun
erLLsamt ævikvöld
VALGEJIÐUR
MAGNUS-
DOTTIR
félagsmálastjóri
Akureyrarbæjar
skrifar
Félagsmálaráð AkureyTar hóf ný-
Iega mótun stefnu þjónustu sinn-
ar við aldraða. Nokkuð er um lið-
ið síðan slík vinna hefur farið
fram og öll stærstu verkefni sem
var að finna í eldri stefnu eru orð-
in að veruleika.
Breyttar hugmyndir
Miklar breytingar hafa átt sér stað
undanfarin ár á hugmyndum
manna um þá sem kallaðir eru
aldraðir og hvers konar þjónustu
þeir þarfnast frá opinberum aðil-
um. Ekki er langt síðan þótti eft-
irsóknarvert að komast á elliheim-
ili sem fyrst eftir að formlegum
eftirlaunaaldri væri náð, a.m.k. að
láta skrá sig á biðlista. Þá var fólk
örugglega komið inn þegar Elli
kerling færi verulega að hetja á.
Smám saman varð æ ljósara að
þetta var ekki nægilega gott fyrir-
komulag. Andlegu og líkamlegu
atgervi fólks fer hraðar aftur í
vernduðu og verkefnasnauðu um-
hverfi af þessu tagi heldur en þar
sem meira þarf að reyna á sig. En
þegar þetta varð Ijóst voru Islend-
ingar búnir að byggja ósköpin öll
af elliheimilum og þar býr nú
mun hærra hlutfall aldraðra en
gengur og gerist meðal nágranna-
þjóðanna sem okkur er tamast að
bera okkur saman við. I staðinn
hefur öldruðum hér á landi verið
boðið upp á mun minni aðstoð við
að búa áfram á eigin heimili.
Þessar staðreyndir komu í ljós í
En hvers vegna að móta
stefnu?
Stefnumótun er hluti af mark-
vissri stjórnun opinberra stofn-
ana og fyrirtækja. Þar er leitað
svara við grundvallarspurningum
um starfsemina og árangur
hennar. Hún snýst um betri
skilning til að ná lengra og gera
betur. I fullmótaðri stefnunni er
dregið fram það takmark sem
stefnt skal að, þau tækifæri sem
þarf að nota til að ná árangri, að-
norrænni könnun sem öldrunar-
þjónusta Akureyrarbæjar tók þátt
í ásamt einu sveitarfélagi frá
hverju hinna Norðurlandanna.
Þær leiddu til þeirrar stefnubreyt-
ingar bæjaryfirvalda á Akureyri að
auka heimaþjónustu og draga úr
þjónustu öldrunarstofnana á
móti. Sóknarfæri
mynduðust þeg-
ar Akureyrarbær
varð reynslu-
sveitarfélag með
rammafjárveit-
ingu frá ríkinu til
þjónustu við
aldraða og sér-
staklega til að
vinna að þessum
markmiðum.
Heimaþjón-
usta hefur verið
efld, þar með tal-
in heimahjúkr-
un, og heldur
hefur verið dreg-
ið úr notkun svo-
kallaðra dvalar-
gerðir og áherslur. Þar þarf að
horfa til gæða þjónustunnar, af-
komu og afkasta. Við mótun
stefnu er Iögð vinna í að skil-
greina meginstefnu þar sem fram
koma hlutverk og framtíðarsýn
ásamt hugmyndum um þjónustu
sem ætlað er að tryggja árangur,
ryma, sem eru
fyrir þá íbúa
öldrunarstofn-
Frá hátíðarsamkomu í Háskólabíói í Reykjavík vegna
stjórnmálamenn og starfsmenn.
Einnig hefur ráðið fengið fjöl-
marga aðila til liðs við sig við að
móta framtíðarstefnu bæjarins í
þjónustu við aldraða. Þar má
nefna hagsmunasamtök aldr-
aðra, þ.e. Félag aldraðra og Félag
aðstandenda Alzheimersjúklinga,
ásamt öldrunar-
nefnd heilsu-
gæsluumdæmis-
ins. Einnig má
nefna að viðræð-
ur eru að hefjast
við Fjórðungs-
sjúkrahúsið á
Akureyri vegna
hlutverka í þjón-
ustunni og sam-
eiginlegra verk-
efna Akureyrar-
bæjar og FSA,
og framundan
eru viðræður við
heilbrigðis- og
tryggingaráðu-
neytið sem fjár-
magnar þjón-
ustu þessa að
dags aldraðra. verulegu leyti.
helstu markmið og starfsmark-
mið, ásamt ... Vandlega mótuð
stefna er mikilvægur grundvöllur
fyrir markvissri stjórnun, sem
snýst um samhengi, samræmi og
árangur.
Skoða þarf þá þætti í ytra um-
hverfi sem hafa áhrif á starfsem-
ina, greina tilvistargrundvöll
hennar, skipulag og árangur.
Hverjir móta stefnuna?
Félagsmálaráð Akureyrar hefur
skipað vinnuhóp sem í eiga sæti
Hvað verður í
nýrri stefnu?
Framtíðarstefna
þarf að fela í sér hvernig þjón-
ustu á að veita öldruðum, hópi
sem stækkar hlutfallslega hraðar
en flestir aðrir aldurshópar. Leit-
að er svara við því hversu langt er
æskilegt að ganga í að veita
öldruðum þjónustu á heimilum
sínum áður en kemur til búferla-
flutninga inn á stofnun. Skoðað
er hvaða aðra stoðþjónustu þarf
til að halda megi áfram á þeirri
braut, s.s. markvissa heilsuvernd
aldraðra, þéttar almenningssam-
göngur og ferliþjónustu, dagvist-
ana sem eru
sjálfbjarga með
lítilli aðstoð.
un, heimaþjónustu allan sólar-
hringinn allt árið o.s.frv. Fjöl-
breyttra upplýsinga þarf að afla
og greina, og þar má t.d. nefna
einhvers konar mat á því hversu
mikla þjónustu er hægt að veita
áður en hún verður dýrari en
dvöl á stofnun. Taka þarf afstöðu
til þess hvað gert verður þegar
leigutími Kjarnalundar rennur
út.
Þótt spurningar séu margar er
einnig óhætt að segja að ýmsir
þættir liggja ljósir fyrir við upp-
haf vinnunnar. Meðal þeirra má
nefna að hjúkrunarrými fyrir
aldraða þurfa að vera nægilega
mörg til að útrýma biðlista, fjölga
þarf dagvistarplássum og auka
möguleika á hvíldarinnlögnum.
Og tíðarandinn kallar eftir stefnu
sem styður við sjálfsbjargan'ið-
leitni aldraðra og veitir þeim leið-
sögn og aðstoð við að annast um
sig sjálfir með breyttu verklagi.
Stefnu sem gerir þá virka með
nýjum hætti, þannig að andlegt
og líkamlegt atgervi haldist sem
best.
Hvenær liggur ný stefna
fýrir?
Félagsmálaráð setti sér það
markmið að ný stefna liggi fyrir í
haust, þannig að hana megi nota
við gerð áætlana fyrir næsta ár.
Tímaáætlunin er knöpp, en
vinnulag hefur verið mótað með
þeim hætti að mögulegt er að
Ijúka þessari vinnu á tilsettum
tíma ef engar ófyrirsjáanlegar taf-
ir verða. Það færi vel á því að á
ári aldraðra væri hægt að kynna
nýja stefnu í þjónustu við þann
aldurshóp.
S aimiimiifant asía
Hver ætli sé innri aflgjafi þessar-
ar fyrirsagnar? Athyglisþörf?
Réttsýn hugsun? Krónísk öfund?
Slæmt uppeldi? Kannski eitthvað
af þessu. Pólitísk kameljón og
Alfólk myndu eflaust veðja á öf-
undina; telja hana frumupp-
sprettu allra minna skrifa. Eg er
líklega sú manngerð sem sef ekki
á næturnar ef ég veit að öðrum
vegnar vel. En það er altént ljóst
að ég er haldinn einhverri hálf-
óstýrilegri skilaboðaþörf. Það er
eitthvað tóm í veruleikanum sem
mér finnst ég þurfi að fylla.
Skortur á umræðu eða útilokun á
ákveðinni umræðu. Hvaða fjöl-
miðill eða flokkur hefur vakið
máls á félagslegum rekstri eftir
að Prins Polo verksmiðjurnar
voru einkavæddar og Sambandið
hrundi? Hefur þetta rekstrarform
endanlega flatmagað fyrir „raun-
sæjum“ framleiðsluháttum eins
og einkareknum hlutafélögum?
Er það tilgangslaust abstraktsjón
að vekja upp jafn rassgleiða for-
ynju og þessa?
Harðsoðinn veruleiM
Það er von að framsóknarmanni
blöskri sú nútímalega btjálsemi
að minnast á samvinnurekstur
nú á alræðisskeiði háeffa. Og lík-
lega hafa háeffin eitthvað sér til
ágætis. Þau virðast vera hag-
kvæm peningalega, allavega í
svipinn. Kröfuharðir hluthafar
vilja arð af sinni eign. Staðsetn-
ing þeirra skiptir ekki lengur
máli, það gerir nútfminn og
breytt fiarskiptatækni - það er
jafnvel talið óarðbærara að þeir
standi sjálfir í rekstri. Þeir þurfa
bara að vera í sæmilegu kallfæri
og fylgjast með hvernig verð-
bréfavísitölunni reiðir af. Þeir
gætu allteins svamlað um á vind-
sæng í Karabíska hafinu, með
góðan fjarskiptabúnað meðferð-
is, eða spígsporað um ganga ein-
hverrar postulínshallarinnar í
Reykjavík. En það er ekki rekstr-
arleg hagkvæmni hlutafélaga
sem stingur félagslega glögg-
skyggnt fólk. Það er lögmál pen-
ingamagnsins innan fyrirtækisins
- í hinu félagslega umhverfi þess
- sem stingur: Sú harðsoðna
staðreynd að í hlutafélögum skuli
atkvæðavægi félagsmanna mið-
ast við það hversu mikið hlutafé
þeir hafa á milli handanna. Sú
staðreynd að peningarnir ráða,
ekki mennirnir.
Illut skipti maimsms
Slítum okkur aðeins úr tengslum
við realið, jafn þrúgandi leiðin-
legt og það getur orðið. Prófum
að líta okkur nær, finna okkar
innri mann og spyrja hann: Hvort
er heilbrigðara rekstrarform, þeg-
ar miðað er út frá heildarhags-
munum manna, hið einkarekna
hluthafaform eða samvinnuform?
Hvort er betra að arðsemiskrafan
komi að ofan, frá einstökum hlut-
höfum - jafnvel símleiðis, eða að
neðan, frá fólkinu sem stundar
og rekur fyrirtækið? Er það ásætt-
anlegur veruleiki, að lífsafkoma
lítilla sjávarplássa úti á landi sé
háð duttlungum einstakra sæ-
greifa, sem geta selt aflaheimild-
irnar í einu vetfangi ef þeim svo
sýnist og markaðurinn býður?
Hvernig ætli sé að vera mann-
eskja í Iitlu samfélagi, þar sem fé-
lagsleg samkennd verður varla
umflúin og gagnkvæmt traust rík-
ir á milli íbúanna, þar sem allir
þekkja alla og erfitt er að fara í
launung með nokkum skapaðan
hlut, að vera síðan ekki treyst til
að eiga og reka undirstöðu at-
vinnuveginn á staðnum? Það sem
hið daglega líf snýst um? Slíkar
aðstæður hljóta að skapa ótta-
blandna efatilfinningu um eigið
ágæti; sem og ágæti mannskepn-
unnar yfir höfuð.
Hugmyndir - slædsmyndir
Verum bjartsýn. Roðinn í austri
varð aldrei sá vegvísir sem hann
átti að vera. Prýðisgóðar útfærsl-
ur á samvinnurekstri eru á meðal
okkar nú. Er þá nærtækast að
nefna samvinnufyrirtækin í bæn-
um Mondragon í Baskahéruðum
Spánar sem slegið hafa mörg
prívatmennin köld í vöruvöndun
og jafnvel í arðsemi. En það er
vitlaus rökaðferð að gera heilag-
an úlfalda úr jarðbundinni
mýflugu. Þannig fáum við aðeins
reikult sjónarhorn sem er bundið
við einstakar aðstæður, ákveðinn
tíma og ákveðinn stað. Þetta
hefst ekki með einhverju bévít-
ans slædsmyndasjówi. Það er
hugmyndin sjálf um samvinnu-
rekstur sem á að vera nægileg
sönnun þess að hann sé fram-
kvæmanlegur. Og telji einhver
manninn, með alla sína stór-
brotnu menningararfleið á bak-
inu, þess megnugan að geta ráð-
ið örlögum sínum í praxís; þá get-
ur það nú varla verið stórtæk
áskorun að ætla að hann drattist
til þess að reka fyrirtæki í sam-
vinnu við aðra menn. Þó ekki
væri nema í sjávarplássunum í
kringum Iandið.