Dagur - 30.10.1999, Blaðsíða 7

LAUGAKDAGUR 3 0. O K T Ó B E R 1999 - 7
Dagwir.
RITSTJÓRNARSPJALL
lllllilif
n =□ t ,
1
I
í
1
1
1
1
„Þess er að vænta að sagnfræðingar ha/di áfram að grafa í skja/asöfnum austan hafs og vestan og leita að gögnum sem varða afskipti stórveldanna af fs/enskum má/efnum á tímum ka/da
strfðsins. Þetta er nauðsynlegt til þess að við fáum sem réttasta heildarmynd afþessum tfma og getum metið söguna út frá því"
Leyndarmál fortíðar
ELIAS
SNÆLAND
JÓNSSON
SKRIFAR
Fortíðin er ekki eitthvað klárt og
kvitt, frágengið og óbreytanlegt,
þótt svo mætti halda við fyrstu
sýn. Skilningur þeirra sem uppi
eru á hverjum tíma á fortíðinni
er í stöðugu endurmati. Eftir því
sem tímarnir breytast er litið á
löngu liðna atburði og einstak-
linga í nýju ljósi - stundum vegna
þess að ný gögn koma fram í
dagsljósið, en einnig af því að
hver kynslóð leggur sinn eigin
mælikvarða á líf og starf forfeðr-
anna.
Sem betur fer er íslenskt sam-
félag ekki enn orðið svo gegnsýrt
af yfirþyrmandi nú-hyggju ver-
aldlegrar neysludýrkunar að
tengslin við eða áhuginn á sögu
þjóðarinnar sé með öllu horfinn
- þótt svo kunni að fara á nýrri
öld. Það fólk sem nú er á miðjum
aldri eða þaðan af eldra hefur að
minnsta kosti enn áhuga á ís-
lenskri sögu, þótt margt vinni
hins vegar saman að því um
þessar mundir að skera algjör-
lega á áhuga og skilning nýrra
kynslóða á arfleifð forfeðra okk-
ar.
Þessi áhugi hefur hirst með
ýmsum hætti undanfarna daga
og vikur - einkum þó í umræðum
um uppruna norrænna manna
og landafundi víkinga í kjölfar
auglýsingamennsku Thor Fleyer-
dahls, og í umfjöllun fjölmiðla
um gömul leyndarskjöl frá Was-
hington og Moskvu - annars veg-
ar um kjarnorkuvopn á íslandi
og hins vegar um fjárstuðning
við íslenska sósíalista. Þótt aldir
liggi á milli sumra þessara at-
burða vekja nýjar upplýsingar
og/eða kenningar enn almenna
umræðu á lslandi - sem betur
fer.
Maður snjallra hugmynda
Thor Heyerdahl er vissulega
stórmerkilegur maður. Hann
hefur fengið margar snjallar
hugmyndir og lagt í mannraunir
til að reyna að sýna fram á að
þær fái staðist. Þannig hefur
hann leitt í ljós hvað eftir annað
að hægt var að sigla á frumstæð-
um fornum farkostum milli fjar-
Iægra landa, og því hugsanlegt
að með þeim hætti hafi menn-
ingaráhrif borist þvert yfír úthöf-
in. En auðvitað er of mikið sagt
að hann hafi með slíkum aðferð-
um sannað að það hafí í raun og
veru gerst; hann hefur fyrst og
fremst sýnt fram á að það var
gerlegt.
Að því er varðar landafundi
víkinga í Vesturheimi þarf auð-
vitað engra frekari sannana við.
Fornleifarannsóknir í Vestur-
heimi og siglingar á eftirlíking-
um hinna fornu víkingaskipa
hafa fyrir löngu fært sönnur á að
frásagnir íslenskra rita um ferðir
til Vínlands byggja á raunveru-
legum atburðum. Enda deilir
varla nokkur maður um það
lengur; ágreiningur er frekar um
hversu Iangt íslenskir og græn-
lenskir menn hafi farið suður
með austurströnd Norður-Amer-
íku og nákvæmlega hvar hið
sögufræga Vínland sé að fínna.
Bók Heyerdahls um uppruna
norrænna manna og um sigling-
ar þeirra til Ameríku á víkinga-
öldinni mun væntanleg í næsta
mánuði. Þegar hefur komið fram
að hann byggir ekki á nýjum
gögnum - nýjungin í bókinni
felst í annarri túlkun á ýmsum
staðreyndum og fullyrðingum
sem almennt eru þekktar.
Þannig mun hann halda því fram
að Leifur Eiríksson hafi farið til
vesturs með trúboða kaþólsku
kirkjunnar, en um það leyti var
verið að Ijúka kristnistöku á
norðurslóðum.
Eins mun Heyerdahl fjalla ít-
arlega í bók sinni um uppruna
norrænna manna og telur þá
komna frá Kákasus - þar sé að
finna land Oðins og annarra
guða sem Snorri Sturluson segir
frá í ritum sínum. Verður fróð-
legt að sjá þau rök sem hann
færir fyrir þessari kenningu, en
sem kunnugt er hafa áður verið
sett fram ýmis óhefðbundin
sjónarmið í þessu efni og upp-
runi norrænna manna rakinn
langt suður f lönd. Urðu þar um
veruleg skrif og umræður hér á
landi fyrr á öldinni.
Svarti pennrnn
Þótt kalda stríðinu - sem segja
má að hafi geisað allt frá lokum
síðari heimsstyrjaldarinnar og
fram að falli Sovétríkjanna - sé
vissulega lokið, þá er langt í frá
að saga þess sé opin bók. Hefur
þó margt verið sagt og skrifað
þar um hin síðari ár. Nægir þar
að minna á merkilega þáttaröð
sem bandaríska sjónvarpsstöðin
CNN lét gera um efnið, en þar
voru teknir tali ýmsir þeir sem
komu við sögu í helstu átökum
þessara áratuga.
En margt er enn rækilega falið
á bak við lás og slá í leyndarsöl-
um valdsins - einkum hjá stór-
veldunum en einnig í skjalahirsl-
um hinna minni þjóða. Fjöl-
margir fræðimenn hafa um ára-
bil unnið að því að ná Ieyniskjöl-
um úr þessum læstu hirslum.
Stundum með góðum árangri,
en oftar hefur þó kerfið notað
svarta ritskoðunarpennann
ótæpilega og strikað út úr birtum
skjölum flest það sem máli skipt-
ir. Langflest leyndarskjölin eru
þó enn óbirt með öllu.
Þessi tregða kerfisins er
skýrasta sönnun þess hversu við-
kvæm leyndarmál kalda stríðsins
eru enn í Bandaríkjunum ogvíð-
ar. Það til dæmis að bandarísk
stjórnvöld skuli strika út nöfn
átján þjóða af kjarnorkuvopna-
lista, sem búinn var til fyrir
meira en tveimur áratugum cr
gott dæmi um þetta. Auðvitað er
aðeins ein ástæða fyrir því að
nöfnin voru strikuð út; hún er sú
að þegar nöfnin verða Ioksins
birt - og auðvitað kemur að því -
þá verður um leið staðfest að
bandarísk stjórnvöld fóru með
lygar áratugum saman.
Lygavefur
En í lygavef kalda stríðsins er sú
staðreynd að bandarísk hermála-
yfirvöld voru með kjarnorkuvopn
út um allar trissur árum saman,
með eða án samþykkis viðkom-
andi stjórnvalda, einungis dropi í
hafinu. I bandarískum skjala-
söfnum er vandlega setið á
ógrynni skjala sem munu sýna og
sanna víðtæk afskipti ráðamanna
í Washington af stjórnmálalífi
fjölmargra landa víða um heim.
Þessi afskipti voru með margvís-
legum hætti - allt frá þvf að fjár-
magna hvers kyns samtök, fyrir-
tæki og einstaklinga sem Banda-
ríkjamenn töldu að væru að berj-
ast gegn kommúnisma, upp í
beinar aðgerðir til að rústa efna-
hagslíf þjóða til að koma
vinstrisinnuðum stjórnvöldum
frá, eða jafnvel að standa að baki
vopnuðum valdaránum.
Upplýsingar um þessi efni eru
smám saman að koma fram í
dagsljósið - en langt verður þar
til öll kurl koma til grafar.
Reynsla tveggja landa er dæmi
um mótsagnakennda afstöðu
bandarfskra stjórnvaida til þess
að leyfa sannleikanum að koma í
ljós.
I Guatemala hefur átt sér stað
ítarleg rannsókn á blóðugri sögu
síðustu áratuga, þar sem Banda-
ríkjamenn komu mjög rækilega
við sögu, ekki síst á bak við tjöld-
in. Þar liggja núna fyrir opinber-
ar niðurstöður um hryllingsverk-
in sem framin voru. Úttektin
Ieiddi til þess að Bill Clinton for-
seti bað íbúa landsins opinber-
lega afsökunar á þætti stjórnar-
innar í Washington í ógnarverk-
unum í Guatemala á tímum
kalda stríðsins.
Hins vegar er tregðulögmálið í
algleymingi að því er varðar
Chile, en þar stóðu Bandaríkja-
mcnn að því að rústa efnahag
landsins og stuðla í framhaldinu
að valdaráni hersins árið 1973.
Þeir sem reyna að upplýsa þátt
bandarískra sendimanna í þcim
hildarleik hafa þurft að draga all-
ar upplýsingar út úr skjalasöfn-
unum með töngum, og þar er
svarti ritskoðunarpenninn
ótæpilega notaður til að leyna
enn um sinn hversu afgerandi
þáttur bandarískra stjórnvalda
var í þeirri atburðarás allri.
Horft til framtíðar
Að því er Island varðar þá er auð-
vitað vitað mál að þegar kalda
stríðið var í hámarki streymdu
hingað peningar úr leynilegum
sjóðum erlendis. Bandarísk
stjórnvöld studdu með einum og
öðrum hætti þau öfl sem and-
stæðust voru kommúnisma.
Löngu er vitað að norrænir jafn-
aðarmenn studdu fjárhagslega
við bakið á íslenskum jafnaðar-
mönnum á þessum tíma. Og
smám saman eru að koma fram í
dagsljósið skjöl sem staðfesta al-
mennan grun um fjárveitingar
sovéska kommúnistaflokksins til
íslenskra sósíalista.
Þess er að vænta að sagnfræð-
ingar haldi áfram að grafa í
skjalasöfnum austan hafs og
vestan og Ieita að gögnum sem
varða afskipti stórveldanna af ís-
lenskum málefnum á tímum
kalda stríðsins. Þetta er nauð-
synlegt til þess að við fáum sem
réttasta heildarmynd af þessum
tíma og getum metið söguna út
frá því.
Hinu má ekki gleyma í um-
ræðu um þessi mál að kalda
stríðinu er sem betur fer lokið.
íslensk stjórnmál snúast ekki
lengur um afstöðu til hugmynda-
fræðilegs kapphlaups milli risa-
velda. Verkefni íslenskra stjórn-
málamanna er allt annað - það er
að marka íslensku samfélagi
trausta stefnu í gjörbreyttum
heimi. Að tryggja sjálfstæði og
menningu íslenskrar þjóðar í
ólgusjó hraðvaxandi alþjóðavæð-
ingar. Að efla samkennd og sam-
stöðu þjóöarinnar á tímum örra
breytinga sem gera mörgum
erfitt að fóta sig. Og að sjá til
þess að markmið um þjóðfélag
velferðar og jafnræðis verði ekki
kaffærð í takmarkalausum öfg-
um mammonsdýrkunarinnar.