Dagur - 09.12.1953, Blaðsíða 2

D A G U R
Miðvikudaginn 9. desember 1953
9
Kðlldór Kristinn Jónsson dýralæknir
Halldór Halldórsson bjó á
Klaufabrekkum í Svarfaðardal frá
1829—1849. Kona hans var Brot-
eva Gísladóttir fró Göngustöðum.
Um Gísla á Göngustöðum var
þessi vísa kveðin árið 1830:
Á Gör.gustöðum Gísli greitt
gáir aö sauðkindunum.
Ber hann stundum bakið þreytt
bjargast eftir vonum.
Gisli á Göngustöðum var tví-
giftur og átti mörg börn. Afkom-
endur hans eru orðnir margir og
víða dreifðir. Margir þeirra hafa
orðið að einhverju nýtir, héraðs-
kunnir og jafrivel þjóðkunnir, ham-
ingjusamlegir og drjúgir í skiptum.
Má þar til nefna þá kaupfélags-
stjóra Hallgrím og Sigurð og
brseður þeirra Kristinssyni. Hólm-
geir frá Hrafnagili, Stefán Jónsson
bónda og féhirði á Brimnesi, Jón
bónda á Brimnesi, föður Stefáns,
Jónas Sigurðsson (hann var Svarf-
dælingur), bróður Jóns á Brim-
nesi, bjó lengi í Húsavík, Gisla
Jónsson, eldra, á Hofi og börn hans
öll, Gísla Jónsson, yngra, frá Hofi,
menntaskólakennara á Akureyri,
að ógleymdum þeim Jóhanni Sig-
urðssyni ættfræðing og Magnúsi
Gunnlaugssyni verkamanni á Ak-
ureyri, trúum manni og lifshollum,
sem nú nýlega gaf Lestrarfélagi
Svarfaðardalshrepps rausnarlega
bókagjöf. Líklega þó eigi af fjár
munalegum auði eða stórefnum
cekið.
Halldór Halldórsson á Klaufa-
brekkum varð bráðkvaddur á tún-
inu nálægt bæ sínum og þá eigi
allgamall. Þau Halldór og Broteva
áttu nokkur börn. En aðeins eitt
þeirra, Jón Halldórsson, verður
'hér nefnt.
Jón Halldórsson átti konu þá er
Sigriður hét Ólafsdóttir, ættuð úr
Hörgárdal og Möðruvallasókn. —
Þau eru ábúendur í Sælu í Skíða-
dal frá 1881—1889. Frá Sælu fóru
þau að Hjaltastöðum, næsta bæ,
og búa þar til 1903. Þau Jón og
Sigriður munu hafa verið fátæk,
enda ábýlisjarðirnar rýrðarkot, að
minnsta kosti í þá daga. En þó að
'iítil væru fjárráð þeirra hjóna má
víst fullyrða ,að bæði voru þau
vel metin og vinsæl i bezta lagi.
Jón Halldórsson var greindarmað-
ur, skilgóður og ráðvandur svo að
orð fór af. Hann var og verkmaður
m:kill og góður, búþrifinn og
hirðusamur.
Sigríður kona hans var líkt og
maður hennar, vel gefin um
ílesta hluti, en löngum heldur
rieilsutæp og mun það hafa dregið
úr framkvæmdum og umsýslu
þeirra hjóna. Börn þeirra, Jóns og
Sigríðar voru allmörg. Onduðust 3
þeirra svo að segja samtímis
(úr barnasýki), en 3 komust til
iullorðinsára: Ingibjörg, Jóhann
Páll og Halldór Kristinn, og er það
ætlan mín að minnast hans með
•nokkrum orðum.
Halldór Kr. Jónsson var fædd-
ur 10. desember 1882 að Sælu i
Skíðadal. Þarf ekki að greina for-
eldva hans; þeirra er getið hér að
framan. Hann ólst upp með for-
iridrum sínum til frumvaxta ald-
urs og naut þess uppeldis er fá-
tækramshna börn hlutu svo víða
á þeim tímum. Árið 1903 gekk
Halldór í búnaðarskólann á Hól-
um og lauk þar námi 1905 með
ágætum vitnisburði. Fyrst um sinn
— þó eigi lengi — gerðist hann
vinnumaður hjá Jóhanni Páli,
bróður sínum. Þá fór hann yfir á
Látraströnd og gerðist þar barna-
kennari og landbúnaðarverkamað-
ur o. fl. Á þeim tima kvæntist hann
og gekk að eiga Þórlaugu Odds-
dóttur skipstjóra og bónda i
Hringsdal. Litlu síðar hvarf Hall-
dór aftur, ásamt ltonu sinni, í ætt-
arsveit sína, Svarfaðardalinn, og
dvöldu þau hjónin um nokkurn
tima i húsmennsku á prestssetrinu
á Völlum og þar næst á Ölduhrygg.
Árið 1916 settu þau bú é Brekku
í Svarfaðardal og þar var Halldór
upp frá því til æviloka. Hann
andaðist að heimiii sínu 9. júlí sl.
eftir langa vanheilsu.
Það væri raunar hægt að skrifa
langt mál, ef segja skyldi ljóst og
greinilega frá störfum Halldórs á
Brekku. Þau voru all margþætt og
sum þeirra hafði hann lengi á
hendi. Forðagæzlumaður var hann
svo lengi í Svarfaðardal, að enginn
hefur fyrir hans daga svo lengi
með höndum haft. Safnaðarfull-
trúi var hann um tugi ára. Önnur
minni háttar störf hafði hann einn-
ig á hendi um nokkurn tíma. En þó
verða það dýralækningar hans,
sem lengst munu halda nafni hans
í góðri minningu meðal svarf-
dælskra bænda og annarra búfjárl
eigenda i Svarfaðardal.
Veturinn 1913—14, sótti Hall-
dór námskeið suður í Reykjavík.
Slík námskeið voru þá orðin alltíð
og til þess gerð, að eftirlitsmenn
nautgriparæktarfélaga gætu hlotið
þar nokkra fræðslu um skýrslu-
gerðir, búf jársjúkdóma og ráð gegn
þeim o. m. fl. Varð Halldór um
langt árabil eftirlit? maður Naut-
griparæktarfélagsins í Svarfaðar-
dal. En hélt áfram dýralækning-
um á meðan heilsa hans entist
honum og lengi eftir að hann hætti
eftirlitsstarfinu. Og það ætla eg
vist, að með dýralækningar færi
hann hátt fjórða tug ára.
Af þessu, sem hér hefur verið
drepið á um störf Halldórs utan
heimilis, má sjá, að timafrek hafa
þau verið og erilsöm. Það kom sér
þvi vel fyrir Halldór og aðra þá, er
hlut áttu að máli, að Þórlaug hús-
freyja var ekki uppnæm eða við-
brigðasöm þó að maður hennar
væri ekki alltaf heima. Virðist svo
að skapgerð Halldórs félli hindr-
unarlaust að ferðalögum og fjölda-
kynnum, kom þar og líka til góð-
fýsi hans, greiðvikni og drenglund
og löngunin til að lækna sjúk dýr,
nærfellt þrotlaus. Er það þá líka
sannast að segja, að margri skepn-
unni tókst Halldóri að bjarga frá
kvölum og dauða, að viðbættri
þeirri raunabót og fjármunaheill er
margur hlaut fyrir atbeina Hall-
dórs á Brekku. Um daga og á
stundum um nætur lágu leiðir
rnanna að Brekku. Flestir áttu er-
indi við Halldór. Hann var beðinn
að koma og skoða veika skepnu,
eða þá að fá lyf eða önnur þau ráð
er glæddu úrbótavonina. Og Hall-
tíór var aldrei tregur til farar, ön-
ugur eða stirfinn í andsvörum. —
Hann tók öllum vel, gerði allt, sem
í hans valdi stóð og hvort sem í
hlut áttu háir eða lágir, rikir eða
fátækir. Og læknisferðir fór Hall-
dór víðar en um Svarfaðardal. Um
nálægar sveitir fór hann slíkra er-
inda, svo sem til Ólafsfjarðar,
Hríseyjar, á Árskógsströnd og víð-
ar. Og það var eigi svo fátitt, að
hann græddi mein manna, svo sem
útvortis ígerðir, minniháttar
meiðsli og þess konar. Slikan fús-
leik til hjálpar ættum við Svarf-
dælir að muna. En hitt er víst, að
aldrei verður hann metinn til fjár.
Stjórnmál og málefni heima í
héraði lét Halldór litið til sin taka.
Var þó siður en svo skoðanalaus
um slík efni. En hann var maður
hófsamur í umræðum, fjarri öllu
offorsi og hvorki kappdeilinn eða
þrætugjarn. Halldór á Brekku fór
allvíða um æfina og margendur-
teknar voru heimsóknir hans á
sum heimili í Svarfaðardal og
viðar. Hann hafði þvi ærin tæki-
færi til þess að kynnast fólki um
eitt og annað, jafnvel einkalífi
þess og einkahögum. Hann bæði sá
og heyrði og var mörgum skyggn-
ari á mannleg fyrirbærf, og hvort
heldur sem þau voru honum geð-
felld eða hið gagnstæða. En hann
var jafnan fréttafár ef hann var
spurður um slík efni og líkast því
að allt þess konar væri til eilifð-
ar geymt á bak við loku og lás.
Halldór var nærri meðallagi á
allan vöxt, hvatlegur og liðlegur í
hreyfingum, verkmaður góður og
velvirkur. Fjármaður ágætur, enda
dýravinur mikill. Hann var einkar
Iéttfær göngumaður langt á aldur
fram. Þá var Halldór á unglings-
aldri, er hann einhverju sinni um
vetur gekk á þremur klukkustund-
um frá Skriðulandi í Kolbeinsdal
norður um fjall, yfir Heljardals-
heiði að Atlastöðum. Aðeins einn
mann annan vissi eg renna þá leið
á jafnskömmum tima.
Halldór á Brekku var gæddur
allríkri fegurðarskynjun og ef til
vill var hann fæddur fagurfræðing-
ur. Voru tygi hans og búnaður ætið
með fyllsta snoturleik og kom þar
á stundum, að sumum vinum hans
þótti þar kenna hispurs eða smá-
munasemi í fágun ytri siða.
Halldór á Brekku er horfinn úr
héraði. Maðurinn, sem miðlaði
mörgum til hagsbóta og liknar af
greind sinni og kunnáttu. Maður-
inn, sem oft heilsaði áhyggjusam-
legum búfjáreiganda, en kvaddi
hann aftur hressari á svip og von-
glaðan. Maðurinn, sem engan
meiddi og aldrei um æfi sina bjó
meðbræðrum sínum eða samtið
vá eða vél. Og hann var svo ham-
ingjusamur að eiga þá konu, er eigi
hvikaði frá hlið hans eða hafði
hann frá nauðsynjastarfi og sem
ein og óstudd veitti honum þá
hjúkrun og raunabætur, er efldu
hann gengi síðasta, erfiða áfang-
ann.
Eg vil því hér með og að lokum
þakka þeim Brekkuhjónum báð-
um, Halldóri dýralækni og Þór-
laugu húsfreyju, fyrir starf sitt og
sigursæla baráttu í þarfir sveiíar
og héraðs. Og eg þakka þeim mjög
FRA BOKAMARKAÐINUM
Ármann Kr. Einarsson:
Falinn fjársjóður. — Saga
handa börnum og ungling-
um. — Bókaforlag Odds
Björnssonar, Akureyri
1933.
Höfundur þessarar bókar hefur
áður skrifað fjórar barnabækur og
auk þess þrjár skáldsögur og smá-
sagnasafn. Er hér því enginn viö-
vaningur á ferð. Ármann Kr. Ein-
arsson skrifar léttan og viðfelldin
stil og kann að segja sögu. Ungur
piltur úr Reykjavik af fátæku for-
eldri ræðst til vistar á sveitabæ
við rætur Heklu, og verður það
honum — og lesendum, sem i
kaupstað búa, — skóli í náms-
greinum sveitalífsins. Hann kynn-
ist þar heilbrigðu og góðu fólki,
stórbrotinni náttúru og dularfullri,
lærir margt um viðhorf þeirra, sem
yrkja jörðina. Og í þessu umhverfi j
finnur hann fjérsjóðinn, sem gjör-
breytir aðstöðu fólksins í sveit-
inni. Þar er ekki gull eða gersemar
grafnar í jörðu, heldur náttúru-
kraftur — ónotuð auðlind lands-
ins. — I kringum þessa atburði —
og kynni Reykjavikurpiltsins og
ungu sveitastúlkunnar — spinnur
höf. haglegan söguþráð. Þetta er
gott og uppörvandi lesefni fyrir
börn og unglinga. Góðar teikning-
ar eftir Odd Björnsson prýða
bókina.
Pólmi Hannesson og Jón
Eyþórsson: Hrakningar og
heiðavegir, 3. bindi. Bóka-
útgáfan Norðri. Prentvcrk
Odds Björnssonar 1953.
Þeir Pálmi Hannesson rektor og
Jón Eyþórsson veðurfræðingur
eru ekki aðeins einhverjir mestu
óbyggðafarar landsins heldur eru
þeir báðir, sem öllum landslýð er
kunnugt, ágætir rithöfundar og
munu fáir betur kunna að segja
ferðasögu en þeir. Þar fer saman
jöfnu mhöndum náttúrulýsing og
skemmtileg ferðalýsing. Þegar rit-
að er á lifandi máli, af vandvirkni
og mikilli smekkvísi af slíkum höf-
undum, er unun að lesa. I þessu 3.
bindi Hrakninga og heiðavega eru
tveir þættir skráðir af Jóni Ey-
þórssyni og Pálmi Hannesson birt-
ir þar seinni hluta ritgerðar sinn-
ar um Brúaröræfi og rannsóknar-
leiðangur þangað. Er hún í senn
glögg lýsing é landinu og skemmti-
leg frásögn af mönnum og hestum
og ferðalagi um sérkennilegan og
næsta ævintýralegan hluta lands-
ins. Auk þess hefur Pálmi skráð
frásagnir af hrakningum og feigð-
arferðum frá löngu liðnum tíma.
Þá eru í þessu bindi merkar rit-
gerðir eftir ferðalanga frá liðnum
öldum, m. a. ritgerð Björns Gunn-
laugssonar um Þórisdal og frásögn
klerkanna tveggja er fundu Þóris-
dal á ný á 18. öld, e n sú för þótti
þá hin frækilegasta og var lengi í
minnum höfð. Margir aðrir höf-
undar eiga þætti í þessu bindi, sem
er eins og hin fyrri næsta heillandi
lestrarefni þótt harmsaga sé að
öðrum þræði.
innilega fyrir gott og blessað ná-
grenni um fulla tvo tugi ára og alla
aðra égæta viðkynningu fyrr og
síðar.
RUNÓLFUR í DAL.
Jón Sigurðsson í Yztafelli:
Bóndinn á Stóruvöllum. —
Bókaútgáfan Norðri, Prent
smiðjan Edda, Rvík 1953.
Jón Sigurðsson í Yztafelli er
einn hinn kunnasti rithöfundur í
bændastétt. Hann hefur ritað
margt um félagsmál og
stjórnmál, og jafnan haft eitthvað
til mála að leggja, sem vert er að
leggja eyru við. Nú á seinni árum
hefur Jón tekið sér fyrir hendur að
bregða upp myndum af lífi og
starfi fólksins í Þingeyjarsýslu á
liðinni öld. I fyrra kom út saga
Helgu Sörensdóttur. Sú saga var
héraðs- og þjóðlífslýsing,
auk þess sem hún var skemmti-
leg persónulýsing og mynd af lífi
og starfi alþýðufólks á tíð, sem
ungum mönnum virðist löngu,
löngu liðin, enda þótt hún nái í
rauninni fram á bernskuár þeirra,
sem enn eru á bezta aldri. Og nú
nýlega er komin út önnur bók eft-
ir Jón, þar sem rætt er um þetta
sama tímabil og á svipuðum slóð-
um, en þó er útsýnið dálítið annað.
Hér er fjallað um sögu stórbýlis
og þess manns, sem þar hefur ráðið
ríkjum um langan aldur. Með báð-
um þessum bókum hefur Jón í
Yztafelli gert góð skil merkum
þætti þingeyskrar sögu, sem þó
hefur gildi langt út fyrir Þingeyjar-
sýslu. „Bóndinn á Stóruvöllum“ er
lífssaga Páls H. Jónssonar á Stóru-
völluml Bárðardal, eins hins merk-
asta bónda og virðulegasta í þess-
um landsfjórðungi og þó er sagan í
rauninni meira en það: hún er ætt-
arsaga, sem nær yfir 130 ára tíma-
bil og með sömu einkennum og
hin fyrri bók Jóns um þessi efni.
Hér er persónusaga, sem fyrir frá-
sagnarlist höfundar. og umsvif og
kunnugleika söguhetjunnar verður
jafnframt þjóðlífslýsing og héraðs-
saga að öðrum þræðii Páll Her-
mann Jónsson á Stóruvöllum er nú
93 ára og man tímana tvenna um
lifið á íslandi. Saga þessi er skráð
eftir frásögn hans sjálfs og með til-
styrk heimilda, sem hann hefur
úarðveitt. En hann hefur, að því
höf. segir í forméla, verið óvenju-
lega geyminn á ýmis skjöl ættar-
innar og sjálfs sín. Jón í Yztafelli
er auk þess sjálfur gagnkunnugur
því tímabili, er sagan fjallar um.
Leggst því allt á eitt að gera bók
þessa merka heimild um einn
þátt þjóðarsögunnar og auk þess er
hún lifandi og skemmtileg frásögn
af miklu ævistarfi, kynnum við
menn, sem nú eru löngu horfnir af
sjónarsviðinu og málefnum, sem
ekki eru lengur á dagskrá. Bókin
hefst á staðarlýsingu, síðan eru
ættir manna raktar og grur.nur
gerður undir sögu Páls sjálfs; öll er
bókin rituð á lifandi máli og vottar
kunnáttu og fjölhæfni höfundarins.
Með þessl verki hefur Jón í Yzta-
felli ekki aðeins minnzt samferða-
manns og héraðshöfðingja, svo sem
verðugt er, heldur og auðgað
merka grein bókmenntanna. Ohætt
er að mæla með þessari bók. Hér
er kjarngróður, sem engan avikur.
Guðm. G. Hagalín: Þrek í
þrautum. Sannar sogur og
þættir. Bókaútg. Nprðri. —.
Prentsm. Edda 1953.
Guðmundur Gislason Hagalin
birtir þarna þrjó þætti frá lifi og
starfi alþýðu manna sunnanlands
og vestan, frá öldinni sem leið og
(Framhald á 11. siðu).