Þjóðviljinn - 31.08.1958, Blaðsíða 6

Þjóðviljinn - 31.08.1958, Blaðsíða 6
6) — ÞJÓÐVILJINN — Sunntidagur 31. ágúst 1958 þlÓÐVIUINN tjtgefandi: aamelnlngarfiokkur alÞÝBu — Soslallstaflokkurlnn. — Rltstjórari Magnús KJartansson (ab.), Sigurður QuSmundsson. — Fréttarltstjóri: Jón BJarnason. — Rlaðamenn: Ásmundur Sigurjónsson, Guðmundur Vigfússon, ívar H. Jónsson. jvfaBnúa Torfl Ólafsson, Sigurjón Jöhannsson, Slgurður V. nviSMrtfsson - Auglýslngastjórl: Guðgeir Magnússon. — Ritstjórn, af- *reiSsla, a'iRJÝsingar. prentsmiSJa: Skólavörðustíg 19. — Slml: 17-500 (5 Jiaur). — Áskrlftarverð kr, 30 a man. i Reykjavík og nágrennl; kr. 27 aiin- arsstaðaí. — LausasöluverS kr. 2.00. — Prentsmiðja Wóðvlljan*. 1. september 1958 [orgundagurinn, 1. septem- ¦ ber 1958, er einn þeirra daga sem rís upp úr grámósku íímans og öðlast nýtt líf, tákn- ar nýja staðreynd, unninn sig- ur, í lífi þjóðarhmar og sögu. Einn þeirra daga, þegar ís- lendingar rétta úr bakinu og finna til metnaðar og tærrar gleði, eins og 17. júní 1944. Þó munu þeir sem dag hverrj vinna hör,ðwm höndum á sjó og landi að öflun lifsbjargar þjóðarinnar kunna bezt að ¦ meta þennan dag. Stækkun fiskveiðalandhelgi íslands í 12 sjómílur er stærsta sporið í hinni ævarandi sjálfstæðisbar- áttu íslendinga frá því lýðveld- ið var stofnað fyrir fjórtán ár- um. Með hinni nýju landhelgi hefur sama kynslóðin og vann éð iýðveldisstofnuninni lagt annan hornstein að sjálfstæði og framtíð íslenzku þjóðarinn- ¦ar, traustan hornstein fyrir komandi kynslóðir að byggja á líf sitt i þessu landi. Oft er minnzt á það erlendis þessa daga að íslendingar séu fámenn þjóð. Vart er við því að búast að menn í út- löndum geti gert sér ljósa hagi þeirra 170 þúsund manna, sem eiga þá dirfsku og þrjösku, þann metnað og stórhug, að byggja eyland norður undir heimskautsbaug og vera Þar rnénningarþjóð í sjálfstæðu ríki; og standa á rétti sínum ¦andspænis stórveldi, gráu fyrir járnum. ¥»ó er ekki auðgert að láta F sér sjást yfir þá staðreynd, sð meðal fiskveiðiþjóða heims- ins eru íslendingar ekki smá- þjóð, heldur ein athafnamesta og framsæknasta þjóð jarðar. Á skömmum tíma hefur hún lileinkað sér nútímatækni í íiskveiðum, heldur þar fylli- Jega til jafns við milljónaþjóðir og skarar fram úr um margt. En meira að segja við I.slend- ingar sjálfir hugleiðum of sjaldan hve fáir menn sækja í sjóinn þann fisk, sem stend- ur undir því að hægt sé að Hfa nútímalífi í landinu. Lítum á árið 1956 til dæmis. Það ár var fiskafli íslendínga 531 þúsund ¦tönn. Á fiskiflotanum, sárrt færði í þjóðarbúið meir en hálfa milljón tonna af fiski voru þegar flest var það ár, 5765 menn, en þegar fæst var 2543. Engin fisk'veiðaþjóð 'get- ur talið fram jafnmikið afla- magn eftir hvern sjómann, það hefur nýlega verið talið sjöfalt á við næst fengsælustu þjóðina. T¥in fámenna sjómannastéít *-"-íslendinga heldur í hendi sér lyklinum að velmegun ís- lenzku þjóðarinnar. En á und- anförnum árum hefur hún átt við sívaxandi örðugleika að Stríða vegna stóraukinnar ásókn- Ritstjórl: Árni Böðvarsson. ISLENZK TUNGA i l. 26. þáttur 31. ágúst 1958 ar stórra og stækkandi fiskiflota erlendra þjóða á íslandsmið. Og meira að segja hin auðug- ustu íslandsmiða eru að verða ógjöfulli. Engum íslendingi sem þekkir þessar staðreyndir blandast hugur um lífsnauðsyn þeirrar stækkunar fiskveiða- landhelginnar, sem fram- kvæmd verður á miðnætti í nótt. Í stæða er til að ætla að allar •**• erlendar fiskveiðaþjóðir virði stækkun landhelginnar —¦ nema ein, — hinir gamalkunnu sjó- ræningjar á íslandsmiðum, Bretar. Þeir belgja sig út, brezkir togaramenn, og segj- ast hafa fundið Islandsmið og eiga þau. Sannleikurinn er sá, að þeir hafa fyrr og síðar látið þjónustusama ísiendinga vísa sér á fiskimiðin við ísland, einnig fyrstu brezku togararn- ir sem hingað sóttu. Þeir koma, brezkir togaramenn, og ætla að ærast af fjandskap í garð íslendinga, þeir hafa siglt nið- Ur íslenzka fiskibáta, þeir hafa stolizt inn í f irði og gegnum all- ar la.ndhelgislínur til að þjóf- nýta fiskimið fátækrar þjóðar. Og hverjar voru viðtökur hinn- ar fátæku vopnlausu þjóðar? Sagan kann að greina frá stór- kostlegum björgunarafrekum íslendinga, er hvað eftir ann- að hafa lagt sig í bráða lífs- hættu til að bjarga brezkum ,togaramönnum við Islands- strendur, að hinum erlendu sjómönnum hefur verið hlúð sem vinum og bræðrum, — og svo mun jafnan verða hver sem í hlut á. Sagan kann líka að greina frá siglingum lítilla skipa íslenzkra út í kafbáta- morið á stríðsárunum, þegar hver aðfluttur matarbiti var brezku þjóðinni dýrmætari en gull. Margur góður sonur ís- lands kom aldrei aftur úr þeim ferðum. Það er því sérkennileg brezk háttvísi að rifja nú upp, í sambandi við ofbeldishótanir og herskipasendingar, að svo stór brezkur floti hafi ekki verið í námunda við ísland síðan í stríðinu. Og það mega Bretar vita, að reyni herskip þeirra að beita ofbeldi á ís- landsmiðum næstu daga, verð- ur áliti Breta á íslandi veitt það áfall sem seint mun fyrn- ast. Framhaldandi hernaðar- bandalag við Bretland, eftir á- rás brezkra herskipa, er slík^ fjarstæða að Atlanzhafsbanda- lagið hlyti að verða án fslands framvegis. Sá tími er liðinn að brezku kúgunarvaldi nægi að senda herskip á vettvang. Þau munu hrekjast af íslands- miðum er þau hafa hrúgað smán og vanvirðu á þau skammsýnu stjórnarvöld er svo fulltreysta ofbeldinu, Tslenzka þjóðin fagnar öll * morgundeginum, h septem- ber 1958, fagnar öll 12 mílna 1 fyrrad. var höfuðdagurinn einn sá dagur sem einna mest var tekið mark á um veðráttufar áður, og gera það raunar margir enn. Það var til dæmis mjög almenn trú að í rosasumri brygði til þurrka kringum höfuðdaginn og í þurrkasumrum brygði til rigninga. Vel má vera að um þetta leyti árs skipti frekar um veðurreýnd en fyrr á sumrinu; það veit ég ekki og er ekki einu sinni viss um hvort veðurfræðingar hafa kynnt sér það. En heiti dags- ins, ,,höfuðdagur", er dregið af því að talið var að Jóhann- es skírari hefði verið háls- höggvinn þann dag. Sú trú er gömul. Jónsmessan (24. júní) er eftir sömu trú fæð- ingardagur Jóhannesar, því að samkvæmt bíblíunni fædd- ist hann 6 mánuðum á undan Jesú. Mannanöfnin Jón, Hannes, Hans, og aðrar myndir þeirra, eru dregin af nafninu Jóhannes, en það er upprunnið úr hebresku og er talið merkja „guð er náðug- ur" eða eitthvað þess háttar. Annars skal hér ekki farið út í nafnskýringar. Ymsir fleiri merkisdagar draga nafn af dýrlingum eða öðrum heiLögum mönnum, og má sjá margar slíkar mess- ur upptaldar í hverju venjú- legu almanaki. 8. sept. er t.d. Maríumessa (fæðingar- dagur Maríu mey.iar), kross- messa á haust er 14. sept. og krossmessa á vor 3. maí,f> Mikjálsmessa (kennd við Mik- jál eða Mikael erkiengil) er 29. sept. Hún er góð til að vinna vetrarkomu eftir, sbr. vísuna úr fingrarími: Vetrarkomu til ég tel tveim dögum eftir Mikael, frá þeim máttu finna vel f jórða sunnudag með él. En merking vísunnar er sú að fjórði sunnudagur frá tveim dögum eftir Mikjáls- messu (þ.e. frá 1. okt.) er fyrsti sunnudagur í vetri. Fleiri skemmtilegar og hent- ugar vísur voru notaðar, þeg- ar menn töldu á fingrum sér allt það eða flest sem nú er prentað í almanaki, og gátu til dæmis fundið hvenær páskar eru hvert tiltekið ár, eða hvaða vikudagur einhver á- kveðinn mánaðardagur er, og þar fram eftir götunum. — Allra heilagra messa er viða nefnd, en hún er 1. nóv- fiskveiðalandhelginni. Hún fagnar því, að einbeitt fram- koma hefur fært henni stóran sigur í s.iálfstæðisbaráttunni. Hún fagnar því að hafa lagt hornstein að framtíð komandi kynslóða íslendinga. Hún fagn- ar deginum, í fullri vtund þess að það sem mest er um vert kostar einbeitni, þrautseigju, baráttu. Því er 1, september 1958 sigurdagur, þó eftir sé að geyma sigursins. emher, Pálsinessa er 25. janú- ar og kyndilmessa 2. febr., báðar merkisdEtgur um veður. — Eg held ég verði, áður en horfið er frá þessum útidúr, að minna á að auk þessarar venjulegu Jónsmessu 24. júní, voru til. a.m.k. tvær aðrar Jónsmessur, kenndar við Jón Ögmundsson helga hiskup á Hólum, 3. marz og 23. apríl. Þá er hér orðabelgur, og í þetta sinn eru tekin með nokkur orð sem mesta nauð- syn væri að fá upplýsingar um, ef einhver lesandi hefur: Úr Árnessýslu hefur Orða- hók Háskólans dæmi um sögnina að nirfa í setningu eins og „hvað ertu að nostra og nirfa; einnig að nirfa föt, sokka", o.s.frv. Merkingin virðist vera að etaga . eða rimpa saman. Þetta er vænt- anlega skylt s"gninni að njörfa sem merkir að „fjötra, binda fast". Sögnin „að nirfa" er ekki í orðabók Sigfúsar Blöndals, og væri fróðlegt'að fá frekari upplýsingar um hana. Þar er ekki heldur orðið núpa í merkingunni „munn- ur" eða því líkt, en eitt dæmi um það hefur Orðabók Há- skólans austan úr Rangár- vallasýslu; „stingtu Jsssu í núpuna", kvað þar hafa verið orðtak konu einnar þegar hún var að gefa barni bita. Orðabók Háskólans hefur idæmi um orðið siirgi af Dal- vík, í tveim aðalmerkingum: 1) snöggt graslendi og ill- elægt, einkum á útengj'um, 2) smákóð af fiski, oft aðallega um þorskkóð. Um mjög lítið kóð þekkir heimildarmaður- inn orðið eitursirgí. Þessi orð þekki ég ekki annars. staðar að. Sami heimildarmaður mun það hafa verið sem • veitti orðahókinni upplýsingar um sagnorðið að kóða í setningu eins og „Þið eruð að kóða það núna", en það merkir nánast „fiska vel". ¦-'" Karólína Einarsdóttir cand. mag. sagði mér eirihvern tíma af sögninni að dagsýna sig, sem hún hafði séð í hand- riti sem hana minnti hefði verið skrifað vestur í Dala- sýslu á 18. öld. Merking sagn- arinnar var að „sýna sig, vera á almannafæri". Þekkist hún nú? í samhandi við það sem hér var sagt um daginn um skringiorðið malvörin í merk- ingunni „er það satt, er það virkilega?" (dregið saman úr „með alvrrunni"), er rétt að henda á það að orðasamband eins og „með alvörunni" (eða „með alvöm") sem þetta orð virðist samandregið úr, er ekki vanalegt í þessari til- greindu merkingu. Nú hefur dr. Kristján Eld.iárn þjóð- minjavörður sagt mér að norður í Svarfaðandal hafi þekkzt orðasambandið „með alvöru" einmitt í þessari merkingu. Einkum mundi Kristján eftir þessu h.iá ein- um manni. En samsetningin m'alvörunni var komin til orðabckarinnar úr Árnes- sýslu, og er dálítið einkenni- legt að fá heimildir um þetta sama svona sitt úr hvorum landshluta. Um öll þessi orð væri hinn mesti fengur að fá vitneskju, svo og önnur óvanaleg orð sem lesendum kann að detta í hug. Á JMannvirki" að fá að leilía sama leikinn aftur? -i Byggihgafyrirtæki'' það, er Mannvirki nefníst, reisti á sin- . um tíma allmikla húsasamy stæðu við Kaplaskjólsveg, hér í bæ, svo sem frægt er orðið. Höfðu bæjaryfirvöldin sam- ið um það við fyrirtækí þetta, að það leysti á fullnægjandi hátt það vandamál, sem hol- ræsalögn á þessum slóðum reyndist vera — en það skyidi gert á kostnað bæjarins. Við þetta var þó ekki stað- ið af félagsins hálfu og hlutust af því mikil og langvarandi vandræðj fyrir þá, sem íbúðjr keyptu af félaginu og sem að- eins bráðabirðalausn hefur verið fundin á, og bundin hef- ur verjð alvarlegum kvöðum fyrir suma íbúana. Nú eru allir tilburðir til þess, að aftur verði hafizt handa um byggingu stórhýsis á sömu slóðum og sennilega byrjað undir nafni Mannvirkis, sem mun telja sig hafa þarna bygg- ingarrétt þrátt fyrjr samnings- rof sín við bæinn, og það án þess að nokkurt fullnægjandi holræsakerfi sé þarna til, nema á teikningu, ef það er þá svo tang't komjð. Á nú enn að láta gróðabralls- mönnum haldast uppi að byggja og selja húsnæði án þess að ráðið hafi verið fram úr svo sjálfsögðum vanda, sem fullnægjandi holræsalögn er, á þessum slóðum. Verður fróðlegt að vita hvort bæjaryfirvöldm reynast hér meiri veriidarar hins venjulega borgara eða hins venjulega braskara. Sjötugsafmæli Sjötugur er í dag Guðmund- ur Kristjánsson, sjómaður, sem nú dvelur í Hrafnistu, dvalar- heimili aldraðra sjómanna hér í bæ. Guðmundur er fæddur 31. ágúst 1888 að Stóra-Múla í Saurbæ i D^piýslu. Foreldr- ar hans voru Kristján Kristj- ánsson, ættaður þar ¦ úr sveit, og Ágústína Magnúsdóttir, og er hún ættuð úr Húnavatns- og Dalasýslum. Guðmundur hefur frá því á unga aldri og þar til fyrir rúmu ári stundað s]ó frá ýmsum veiðistöðum lands- ins, ýmist sem vélamaður eða formaður. Þjóðviljinn sendir þessum aldna sjóvikinei beztu ámaðar- óskir í tilefni afmælisins.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.