Þjóðviljinn - 21.12.1974, Side 10

10 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Laugardagur 21. desember 1974.
SfT 'W ■§?
JI ®.
I #11$ **í -
* t«r i - s*
Það
sópað
að
mörgum
okkar
Áttræður verður i dag tuttugasta og fyrsta desem-
ber, Benedikt Gislason frá Hofteigi, búhöldur,
stjórnmálamaður, fræðimaður, rithöfundur, búnað-
arfrömuður, uppfinningamaður, ljóðskáld, og er þó
sjálfsagt vantalið enn, þvi að vissulega hefur Bene-
dikt lagt gjörva hönd að mörgu um dagana. Bene-
dikt er fæddur á Egilsstöðum i Vopnafirði, og voru
HsiteaS
foreldrar hans Gisli Sigurður Helgason frá Geirólfs-
stöðum i Skriðdal og Jónina Hildur Benediktsdóttir,
bónda og póstafgreiðslumanns i höfða á Völlum.
Eiginkona Benedikts er Geirþrúður Bjarnadóttir
frá Sólmundarhöfða á Akranesi, og varð þeim ellefu
barna auðið.
Rætt við Benedikt Gíslason frá Hofteigi áttræðan
Benedikt var einn af nemend-
um Sam vinnuskólans fyrsta
starfsár hans, 1918-19, og fyrsti
umsjónarmaður skólans. Hann
var bóndi á Egilsstöðum i Vopna-
firði 1921-28 og á Hofteigi i Jökul-
. dal 1928-44. Hann var i hrepps-
nefnd i Vopnafirði 1922-27, átti
frumkvæði að stofnun búnaðar-
ráðs, sem leiddi til Framleiðslu-
ráðs landbúnaðarins og Stéttar-
samb. bænda, formaður Bú-
stofnsjóðsins og endurskoðandi
kaupfélags- og hreppsreikinga
um tima, formaður ungmennafé-
lags og búnaðarfélags frá 1914,
var i framboði fyrir Bændaflokk-
inn i Norður-Múlasýslu 1934 og
1937 i Norður-bingeyjarsýslu og
fyrir Sjálfstæðisflokkinn I sömu
sýslu 1942. Benedikt hefur ætiö
verið framarlega i ræktunar- og
búskaparmálum og meðal annars
fundið upp viðurkennda aðferð til
heyþurrkunar, án efnataps,
óháða veðurfari. Fyrir fræðistörf
er Benedikt ekki siður þekktur.
Hann er m.a. stofnandi Sögufé-
lags Austurlands og hefur komið
fram með skoðanir á uppruna is-
lensku þjóðarinnar, sem miklar
umræður hafa vakið.
Þjóðviljinn hafði viðtal við
Benedikt af tilefni afmælisins og
fer það hér á eftir.
Ræktun lýðs
og lands
— Hvenær hófst þú afskipti af
stjórnmálum, Benedikt?
— Ég varð orðinn hápólitiskur
þegar árið 1908 og fylgi þá
Heimastjórnarflokknum dyggi-
lega. Svo hallaðist ég að Bænda-
flokknum eldri, sem var fyrir-
rennari Framsóknarflokksins,
enda var einn helsti leiðtogi hans,
Þórarinn alþingismaður i Gilsár-
teigi, móðurbróðir minn. En Þór-
arinn féll i kosningunum 1916. Þá
var það að önnur bændasamlök
komu til skjalanna og á þeirra
vegum var Sigurður á Ystafelli
kosinn á þing 1916. Úr þeim sam-
tökum varð Framsóknarflokkur-
inn til. Ég var frá upphafi stuðn-
ingsmaður. bá kom af sjálfu sér.
Stefna Framsóknarflokksins var
upphaflega stefna bændastéttar-
innar og ungmennafélaganna,
sem höfðu kjörorðið: Ræktun lýðs
og lands. Sú var stefna allra
ungra og framsækinna manna af
bændastétt, sem ekki höfðu efni á
að ganga menntaveginn en hugs-
uðu sér hærra en að binda vota-
band, skera torf og vinna önnur
þessháttar erfið og arðlitil störf.
Kjörorð Framsóknarflokksins
var i raun réttri: Fjármagnið i
sveitirnar. Og við ungmennafé-
lagarnir vissum hvað fjármagnið
átti að gera i sveitunum: það átti
að standa undir ræktun lýðs og
lands.
Samvinnu-Bensi
— Þið hafið verið vigreifir i
baráttunni?
— Með þetta veganesti fórum
við af stað og það sópaði að mörg-
um okkar. Ég lagði mikið starf og
talsvert fé i stofnun Framsóknar-
flokksins; var til dæmis mikið á
ferð fyrir kosningarnar 1916. Þá
var ég kallaður Samvinnu-Bensi.
Þorsteinn M. Jónsson, sem var
einn af stofnendum Framsóknar-
flokksins, var þá kosinn á þing i
Norður-Múlasýslu. Það var heitt i
kolunum fyrir þær kosningar. Jón
á Hvanná, sem þar var alþingis-
maður fyrir, skipaði sér i lið með
þeim borgaralegu öflum, sem
voru drefjar bæði úr Heima-
stjdrnar- og Sjálfstæðisflokknum,
en úr þvi varð um siðir íhalds-
flokkurinn. Jón fékk sér ritstjóra
yfir blað sitt á Seyðisfirði, og sá
ritstjóri var Guðmundur Hagalin.
Hann skrifaði skimpigrein, eða
eins konar leikrit, um baráttuna i
kosningunum, þar sem hann lýsti
þvi meðal annars með mikium
tilþrifum hvernig ég kem vaðandi
norðan yfir Smjörvatnsheiöi og
Gunnar á Fossvöllum heitir hjá
honum Ógautan málóði. Nú var
lifið með á skákinni og þurfti aö
taka til hendi.
Þegar Framsókn
leið inn í nirvana
— Hvernig þótti þér svo Fram-
sókn reynast þegar til kom?
— Þegar til kom reyndist
Framsókn furðu treg að lána fé i
sveitirnar. 1920-21 varð mikið
verðfall eftir háa afurðaverðið
1919, en þá var Framsókn orðin
nirvana. Hallgrimur Kristinsson,
forstjóri SIS, var að visu á bandi
okkar bændanna, og hann átti
mikinn þátt i þvi að Magnús Guð-
mundsson skipaði jarðræktar-
nefndina, sem gekk frá jarðrækt-
arlögunum, sem komu bændum
að miklu haldi. Hallgrimur kom
lika lögum um stofnun samvinnu-
banka gegnum þingið 1922 og
hann vissi svo sannarlega hvað sá
banki átti að gera. En 1923 deyr
Hallgrimur Kristinsson snemma
árs, og þá komast öll völd innan
samvinnuhreyfingarinnar og
Framsóknarfiokksins undir
Jónas frá Hriflu. Og Jónas sýndi
ekki lit á þvi að skilja að fé þurfti
að koma i sveitirnar, heldur
skrifaði langar greinar um gjald-
þrot útgerðarmanna.
— Svo komst ihaldið til valda.
— Já. Borgaraflokkurinn svo-
kallaði, sem tók upp heitið Ihalds-
flokkur 1924, vann kosningarnar
1923. Sá flokkur undir forustu
Jóns Þorlákssonar gerði svo þann
óvinafagnað aö hækka gengi
krónunnar 1925. Aöur hafði ster-
lingspundið verið á 36 krónur, en
varð nú á 22.15. Það þýddi að
lömbin okkar bændanna, sem áö-
ur gerðu 36 krónur gerðu nú ekki
nema 22. Þetta var hreint reiðar-
slag fyrir bændastéttina. Af
Framsóknarflokknum var einskis
liðsinnis að vænta. i leiknum 1925
gekk ég úr Framsóknarflokknum
á „hársbreidd timans”, og þóttist
sem á eyðimörku staddur, þvi að
öll min hugsjón um flokkinn var
rokin út i veður og vind. Full vissa
var nú fengin fyrir þvi að þaðan
var bændum einskis stuðnings að
vænta. En ég hafði verið ógætinn
og treyst á flokkinn, var orðinn
skuldgur og hafði þar á ofan bætt
á mig skuldum föður mins jafn-
framt þvi sem ég tók við jörð-
inni. Það var árið 1924. Ég treysti
þvi að ég myndi kljúfa fram úr
eins og aðrir, sem ekkert höfðu
nema vonina.
Hefndist fyrir
hreinskilni
— Hvernig fóru bændur að þvi
að standast áfallið, sem gengis-
hækkunin hlýtur að hafa verið
þeim?
— Ég veit ekki hvernig þeir
hefðu fariö að ef þeir hefðu verið
gerðir upp eins og útgerðarmenn-
irnir. Þeir hefðu að minnsta kosti
flestir tapað jörðunum. Þá hefði
væntanlega verið búið að tapa
nóg á íslandi. Ég hafði erfitt
heimili, og þar við bættist orma-
pestin i fénu, sem var hinn mesti
vágestur. Ég var þá þegar orðinn
allt i öllu i sveitinni og nú gerðist
það að ég var kosinn endurskoö-
andi Kaupfélags Vopnfirðinga.
Rekstur þess var á margan hátt
með þeim endemum að ég gat
ekki þagað yfir. Kaupfélagsstjór-
inn rak kaupfélagið eins og sel-
stöðuverslanirnar voru reknar
áður. Selstöðuverslanirnar höfðu
einfalt bókhald, og kaupmenn
urðu að skila ákveðinni prósentu
til faktorsins i Kaupmannahöfn,
en máttu þar fyrir utan græða
eins mikið og þeim sýndist. En
það stóð ekki á þvi að mér hefnd-
ist fyrir hreinskilnina.
— Hvernig gekk það til?
— Jónas kemur austur 1925.
Hann hafði þá auðvitað tal af
kaupfélagsstjóra og sótti mig svo
heim. Ég fylgi honum austur yfir
Smjörvatnsheiði og við hjónin
bæði, og ég setti undir hann besta
hestinn, sem ég fann til, enda leit
ég á hann sem föður. Jónas lék þá
á als oddi, en svo undarlega brá
við þegar upp á heiðina kom að
hann fór að senda mér undarleg-
ar hnútur, sem ég þá ekki skildi.
En þegar ég kem heim, frétti ég
það að búið er að loka reikningn-
um minum i kaupfélaginu.
Búhöldur
á Hofteigi
— Hvað var þá til ráða?
— 1927 var gengið að mér, svo
að éghafðiengin ráð nema að láta
gera mig upp. Mér fannst sárt að
yfirgefa Egilsstaði, þvi að ég var
búinn að hafa mikið fyrir að bæta
jörðina. t bókinni Sveitir og jarðir
i Múlaþingi má lesa, að i minni
búskapartið stækkaði túnið úr
fimm hekturum upp i átta hekt-
ara og var þá orðið fjórða stærsta
túnið i sveitinni. t þessum svipt-
ingum reyndist séra Einar Jóns-
son á Hofi mér mikil hjálparhella.
Hann sá til þess að ég fékk leigð-
an Hofteig á Jökuldal, sem var
prestssetur, en þá laust og enginn
sótti. Þar með var ég smoginn úr
greipum þeirra Jónasar og
Magnúsar Sigurðssonar banka-
stjóra.
— Hvernig búnaðist þér svo á
Hofteigi?
— Ég ætla að fljótt hafi sést á
að þangað var komið atorkufólk,
þar sem við hjón vorum. En við
komu okkar þangað var jörðin i
slikri niðurniðslu að verra gat það
varla veriö. Túnið var ógirt og
hross búin að naga það niður i
mold. Það fyrsta sem ég tók mér
fyrir hendur var aö girða túnið og
lukum við þvi verki á viku, ég og
vinnumaður. En eftir tiu ára
búskap var svo komið að ég bar
hæsta útsvarið i hreppnum og
mestan skatt i rlkissjóð, sem
samtals nam þúsund krónum,
auk fjögur hundruð króna lands-
skuldar. 1939 hafði ég sex hundr-
uð fjár. Fyrir utan búskapinn
sjálfan tók ég að mér ýmislegt,
sem gaf tekjur, til dæmis var ég
skipaður stefnuvottur á Jökuldal
og eyddi grenjum, en tófuskinn
voru þá i háu verði.
(Hér er rétt að skjóta inn i að i
fyrrnefndri bók, Sveitir og jarðir i
Múlaþingi, stendur eftirfarandi
um búskapartið þeirra hjóna
Benedikts og Geirþrúðar Bjarna-
dóttur: 1928-44. Benedikt Gislason
hafði stórbú, einkum á siðari
hluta búskapartimabilsins, upp
úr '40 um 600 fjár, tuttugu hesta
og fimm kýr. Hann byggði upp
mestallan bæinn, meðal annars
stofuhús með kornlofti yfir,
„maskinuhús” (eldhús) 8x8 álnir
meö svefnlofti yfir, beitarhús á
Seli, setti járn á hlöður, ræktaði
tún á beitarhúsum og Vika, lagði
vatn i bæinn, girti Vikatún og Sel-
tún og gerði hagagiröingu.)
Egilsstaöafundurinn
1933
— Þú hefur verið athafnasam-
ur þessi ár á Hofteigi, og voru þó
krepputimar mikinn hluta þeirr-
ar tiðar.