Þjóðviljinn - 11.01.1976, Síða 9

Sunnudagur 11. janúar 1976. ÞJÓÐVILJINN — SÍÐA 9
Sveinn Skorri Höskuldsson:
AÐ HALDA
DÓMÞING...
Inngangsorö aö Pétri Gaut, flutt í útvarpið 26. des.
Ibsen
Um fá skáldverk á Norðurlöndum hafa
bókmenntafræðingar og ritskýrendur oftar
notað hástig lýsingarorða en Pétur Gaut,
leikrit Henriks Ibsens, sem hér verður nú
flutt i útvarpið.
Francis Bull sagði að það væri norskast
og frumlegast allra skáldverka Ibsens, og
eitt sinn heyrði ég hann flytja fyrirlestur
um ljóðleikina Brand og Pétur Gaut þar
sem hann lýsti hlutverki þessara bók-
menntaverka i lifi norskrar þjóðar á þá
lund að Brandur væri skáldrit, sem norð-
menn leituðu til i mótlæti, en til Péturs
Gauts sneru þeir sér, þegar lifið léki við þá.
Brandur og Pétur Gautur: Þessir tveir
ljóðleikir og þessar tvær persónur eru ná-
tengdar i hugum allra, sem þekkja til verka
Henriks Ibsens. Þeir eru stórvirki, sem
birta okkur tvo meginfleti á lifsskilningi og
lifsafstöðu einhvers mesta skálds, sem
Norðurlönd hafa alið.
Jafnframt skiptu þessir tveir ljóðleikir
sköpum i höfundarsögu Henriks Ibsens.
Honum var ekki fremur en mörgum öðrum
stórskáldum tekið með neinum fagnaðar-
ópum lýðsins við upphaf skáldferils sins.
Allt frá þvi milli fermingar og tvitugs hafði
hann ort kvæði og samið leikrit, einkum um
efni úr rómverskri og norrænni sögu. Hann
hafði starfað við leikhús bæði i Björgvin og
ósló, eða Christianiu eins og hún nefndist
þá, en þótti ekki hafa sýnt sannfærandi
hæfileika sem leikhúsmaður. Lágt
veraldargengi heima i Noregi olli þvi að Ib-
sen fór nánast landflótta til ttaliu 1864 og
settist að i Róm.
Þar syðra samdi hann báða þessa ljóð-
leiki sina og kom Brandur fyrr út eða 1866.
Með Brandi sigraðist Ibsen á tregðu
norskra lesenda. Fyrir það verk hlaut hann
viðurkenningu þjóðar sinnar sem annað
helsta skáld samtiðarinnar.
Þessi veraldarframi hafði mikið gildi
fyrir Henrik Ibsen, og lærðir menn hafa
þóst sjá gleði hans og sjálfstraust birtast i
gáskasömum og ærslafullum tiltektum
Péturs Gauts, og sliku efni fylgdi meiri létt-
leiki i ljóðformi verksins en fundinn verður
i öðrum leikritum Ibsens i bundnu máli.
Ibsen hóf samningu Péturs Gauts i janú-
ar 1867, og hann kom út i bókarformi 14.
nóvember sama ár. Verkið hlaut fljótlega
miklar vinsældir og hefur siðan verið gefið
út i fleiri og stærri upplögum en flestar eða
allar aðrar norskar bækur.
Pétur Gautur bar undirtitilinn ,,drama-
tiskt kvæði”, og Ibsen hugsaði hann upp-
haflega til lestrar, enda hefur verið sagt um
þetta verk að það sprengdi og hæfi sig yfir
öll form leikhússins. Brátt tók þó Ibsen að
hugleiða sviðssetningu leikritsins og i þvi
skyni fékk hann Edvard Grieg til að semja
tónlist við það, og i fyrsta sinn var Pétur
Gautur leikinn i Christiania Theater 24.
febr. 1876. Er þvi skammt i aldarafmæli
fyrstu sviðssetningar leikritsins. Sem leik-
húsverk hefur Pétur Gautur siðan farið
sigurför um heiminn. Utan Noregs var
hann fyrst sýndur i Kaupmannahöfn 1886 og
utan Norðurlanda i Paris 1896. A Islandi
var Pétur Gautur fyrst sýndur 1944 af Leik-
félagi Reykjavikur með Lárus Pálsson i
titilhlutverkinu. Hann var aftur sýndur i
Þjóðleikhúsinu 1962 og iék þá Gunnar
Eyjólfsson Pétur Gaut, en hann fer einnig
með það hlutverk i þessari útvarpssend-
ingu.
Þegar Pétur Gautur var fyrst sýndur i
Kaupmannahöfn var Einar Benediktsson
þar ungur stúdent, og hlýtur hann að hafa
haft veður af þeirri sýningu, hvort sem
hann sá hana eða ekki. Hann tók siðan að
þýða leikritið veturinn 1888-89 og gerði að
þvi verki nokkrar atlögur á næstu árum.
Árið 1897 var svo langt komið að hann lét
hefja prentun þýðingar sinnar, en hætti við
þá útgáfu, og það var fyrst 1901 að Pétur
Gautur kom á prent i þýðingu Einars.
Þessi þýðing hefur maklega hlotið mikið
lof sem eitthvert ágætasta verk islenskra
bókmennta þýddra. Kemur þar hvort-
tveggja til mikill trúnaður við norskan
texta leikritsins og kynngimagnað islenskt
tungutak Einars sjálfs. Mesti blæmunur
þýðingar og frumtexta er sá að viða er mál-
far Ibsens mun ljóðrænna og léttara en Ein-
ars, svo að þýðingin ber þyngri svip, sem
reyndar fellur vel að alvarlegum undirtóni
leikritsins, en jafnframt glatast nokkuð af
flugléttum leik imyndunaraflsins, sem er
mikið aðalsmark þessa verks.
1 þrengingum sinum samdi Henrik Ibsen
Brand um hugsjónamanninn, sem fórnar
öllu fyrir köllun sina, um mann hinnar af-
dráttarlausu kröfu: allt eða ekkert. Með
Brandi ætlaði Ibsen sér að kenna löndum
sinum að hugsa miklar hugsanir, ,,tænke
stort” eins og hann orðaði það.
Raunar er tilgangur leikritsins Péturs
Gauts i innsta eðli hinn sami, en i persónu
Péturs birtir Ibsen okkur ranghverfu
þeirra hugsjóna og þeirrar afdráttarlausu
siðlegu kröfu, sem var burðarás Brands. 1
Pétri Gaut eru okkur sýnd svo sem i skugg-
sjá óheilindi, mergleysi og tómleiki mann-
legs eðlis. „Pétur, þú lýgur,” eru fyrstu orð
verksins á norsku. „Það er skrum. Þú
skrökvar,” þýddi Einar Benediktsson.
1 þessum fyrstu orðum er fólgin grund-
vallarlýsing Péturs. Hann er óheill skrum-
ari og stórlygari, en jafnframt er hann
þokkafullur, töfrandi og á stundum ómót-
stæðilegur persónuleiki.
Að byggingu og allri gerð er leikritið Pét-
ur Gautur skilgetið afkvæmi rómantiskra
viðhorfa. Hvergi er hirt um hinar þrjár
klassisku einingar leikhússins. Ljóðformið
er blandað að hætti rómantiskrar kynslóð-
ar, og frjáls leikur hugmyndaflugsins geis-
ar með himinskautum heimshorna á milli,
uns höfundur molar þessa hugarveröld
mélinu smærra i rómantiskri kaldhæðni til
að koma lesendum og hlustendum til sjálfs
sin aftur.
A sama hátt er persóna Péturs Gauts
holdtekja hins rómantiska draumóra-
manns. ,,Ég skal verða kóngur, keisari!”
hljómar oflætisfull heitstrenging hans við
móðurina. En öll persónulýsing og sköpun
Péturs er fólgin i afhjúpun þess skap-
gerðarveikleika að hann er þess ómegnug-
ur að virkja drauma sina i dáð. Þannig
skrifaði Henrik Ibsen sig frá rómantikinni
með þessu verki, og Pétur Gautur varð
striðsyfirlýsing gegn lifsviðhorfi hins
imyndaða og draumkennda.
Hvers vegna er Pétur Gautur ófær um að
framkvæma drauma sina?
Meginorsökin er skortur siðferðilegrar
einurðar til að taka ákvörðun. Hann hlýðir
langa ævi ráði Beygsins um að sveigja hjá.
I stað þess að velja um kosti og taka
ákvörðun beygir hann af leið.
I þessu skilur milli feigs og ófeigs. Brand-
ur var maður hinnar skilyrðislausu kröfu:
allt eða ekkert — og fórst vegna hugsjónar
sinnar sem hetja. Pétur sveigir hjá sér-
hverri kröfu, og ég skil verkið svo.að vegna
eigin verðleika muni hann aldrei bjargast.
Þó lýkur Pétri Gaut i rauninni eins og
Brandi á spurningu.
Leikritið er fullt af tilvisunum og skir-
skotunum i allar áttir menningarsögu og
bókmennta heimsins, en kjarni þess og
aðalefni er þó sprottið úr norskum sögnum
og þjóðlifi, og á sinum tima var það skilið
sem miskunnarlaust uppgjör við ákveðin
fyrirbæri i norsku samfélagi og þjóðareðli.
Jafnframt er þó þetta sérnorska verk svo
óbundið stað og tima að ýmis þau fyrirbæri,
sem Ibsen beindi spjótum að, hafa i leikriti
hans öðlast timalausa og sistæða tilveru.
Hirð Dofrans og viðhorf hans svo sem þeim
er lýst i Pétri Gaut voru vissulega á sinum
tima opinber hirting mikils skálds á norskri
sjálfsánægju og ákveðnum þáttum norskra
stjórnmála. En einmitt þessi atriði, sem
áttu ákveðnar timabundnar forsendur i
norskum raunveruleika, hafa i verki Ibsens
öðlast almannlegt og alþjóðlegt gildi. Slikt
er einkenni mikils skáldskapar.
I höll Dofrans fer fram umræða milli Pét-
urs og Dofrans um mun þursa og manna, og
Dofrinn spyr:
„Þekkirðu muninn á þursa og manni?”
Og siðan skilgreinir hann þennan mun:
„Þar úti, sem nótt fyrir árdegi vikur,
er orðtakið: „Maður, ver sjálfum þér lik-
ur.”
En meðal vor, þar sem myrkt er öll
dægur,
er máltækið: „Þursi, ver sjálfum þér —
nægur.””
Þótt höll Dofrans og siðalögmál ættu sér
rætur i norsku þjóðfélagi og stjórnmálalifi
á timum Ibsens, standa hallir dofranna við-
ar og siðum þeirra er enn játað um viða
veröld. Eða hver er sá hlustenda, sem ekki
kannast við vigorðin um að menn skuli vera
sjálfum sér nógir?
I höll Dofrans fremur Pétur Gautur þrátt
fyrir allt mestu og e.t.v. einu dáð lifs sins.
Hann velur afdráttarlaust þann kost að
vera maður, vera hann sjálfur, eða sjálfum
sér likur eins og Einar Benediktsson hefur
þýtt það. Pétur neitar að láta stinga út augu
sin, svo að hann öðlist sýn þursanna á fyrir-
bærum lifsins.
Nýsloppinn úr höll Dofrans hittir hann
Beyginn og hlýðir i fyrsta sinn boðinu um
að sveigja hjá. Sú regla verður siðan leiðar-
minni lifs hans. Hann sveigir hjá öllum
úrslitaákvörðunum, tekur i reynd að lifa
eftir lifslögmáli þursanna: að vera sjálfum
sér nógur.
Eftir þvi sem á liður verður Pétri Gaut þó
ljóst að sjálfsumgnægð er valtur grunnur
að standa á:
„Sjálfdómsins óðal er illa tryggt
með auð. —Það er hús á sandi byggt.
Við úr og hring menn dilla og daðra,
dingla rófunni, skriða og smjaðra.
Og höttum er lyft fyrir prjóna og prjál —
en persónan er ekki hringur né nál.—”
1 hafsnauð á héimleið til Noregs verður
Pétri svo endanlega ljóst að örlög hans
sjálfs eru samofin örlögum annarra
manna:
,,------um borð?
þar skipa menn saman þvi skarra
og verra.
A skipsfjöl er enginn sjálfs sin hcrra.
Krá þili til kjalar menn fylgjast i flokk,
ef feigðin sækir á bátsmann og kokk,
er jafnframt úti um minn eigin skrokk.”
Þótt lifsstefna Péturs Gauts hafi mótast
af þvi viðhorfi þursanna að vera sjálfum
sér nógur, hefur hann þrátt fyrir allt verið
sjálfum sér likur i einu atriði: þvi að
sveigja hjá. Hann hefur ávallt skort þann
siðlega kjarna, sem þarf til þess að velja
sér afdráttarlaust hlutskipti. Sjálfur er
hann sömu gerðar og graslaukurinn:
„En hvar finnst svj endi á
hýðunum ’arna
og hvenær skyldi nú bóla á kjarna?
Nei, laukurinn flysjast í innsta inni.
Eintóm hýði, minni og minni.”
Svo gjörsneyddur siðlegri vitund og
kjarna hefur Pétur Gautur verið að hann
hefur af þeim sökum ekki heldur verið fær
um að drýgja neina synd heils hugar, og
þetta verður honum jafnvel vörn gegn
Hnappasmiðnum, sem segir við hann:
„Nei, það er nú sökin, sem ég þekki,
syndari i æðra skilningi ertu ekki.”
Þótt Pétur Gautur hafi verið hann sjálfur
i siðlegu rótleysi ug óheilindum, er hann að
leikslokum glataður maður og getur ekki
bjargast fyrir eigin verðleika. Höfundur
gripur hins vegar til gamalkunnugrar
lausnar: að láta söguhetju sina eiga von
sakir fórnfúsrar ástar konu. Likt og Be-
atrice beið Daníes á himnum og Gretchen
barg Fást, þannig hefur og Pétur Gautur
verið hann sjálfur i trú, von og ást Solveig-
ar.
Ef Pétur Gautur á einhverja von i leiks-
lok, þá er það vegna þess að lifsregla þurs-
anna — að vera sjálfum sér nógur — hefur
endanlega brostið, og eina leiðin til bjargar
er fær vegna ástar konu, sem er jarðnesk
andstæða dofranna.
Henrik Ibsen orli eitt sinn:
„At leve erkrig með trolde
i hjertets og hjernens hvælv:
at d i g t e — det er að holde
dommcdag over sig selv.”
Pétur Gautur er þvilikt verk. Hann auð-
veldar njótanda sinum lifsstriðið gegn
tröllum heila og hjarta og hann gerir sér-
hvern yiðtakanda sinn hæfari til að halda
dómþing yfir sjálfum sér.
Sveinn Skorri Höskuldsson