Þjóðviljinn - 19.12.1990, Qupperneq 10

Stefán Bergmann skrifar um náttúrufræðirit
Hellafræði
og
náttúruskoðun
Hraunhellar á íslandi
Björn Hróarsson
Mál 02 menning 1990.
174 bls.
Höfundur byggir á mikilli eig-
in reynslu við gerð bókarinnar. A
menntaskólaárum skrifar hann
sína fyrstu ritgerð um hraunhella;
í jarðffæðinámi við HÍ stundar
hann hellarannsóknir og ritgerða-
smíð á sama sviði. Áhugamál sín
tvinnar hann saman við námið og
ver tima sínum í hópi félaga við
að leita nýrra hella. Þetta leiddi til
,, stofnunar Hellarannsóknafélags
íslands fyrir ári. Jafnframt er
stuðst við eldri heimildir, ferða-
lýsingar, skýrslur, frásagnir í
þjóðsögum og varpað ljósi á gildi
þeirra.
Ámi Bergmann um bama-
bækur:
Strákur,
fuglar
og köttur
Núna heitir hann bara Pétur
eftir Guðrúnu Helgadóttur
Myndir: Haukur Helgason
lðunn 1990.
Tjúlli. Lán í óláni
eftir Inga Hans Jónsson
Haraldur Sigurðsson teiknaði.
Örn og Örlygur.
Ekkert er eins tvísýnt og að láta
rígfullorðinn mann segja eitt eða
annað um bækur sem ætlaðar eru
litlum bömum. Hann hefur kannski
reynt að spinna upp slíkar sögur
sjálfur þegar þörf hefur krafist, en
hann veit líka vel hve erfitt er að
ramba á réttan tón og „rétta“ sögu.
En Guðrún Helgadóttir er svo
lífsreyndur höfundur að hún leikur
sér að þessu eins og öðm skrifi.
Sagan af stráknum Pétri sem er sóði
og pissurass og þarf að læra sína
lexíu í hreinlæti af öndunum á
Tjöminni, er ofur einfold. Söguefh-
ið sýnist afskaplega smátt. En það
verður einkar lifandi með þeirri út-
sjónarsemi sem Guðrúnu er lagin
og dugir þá best að Iáta sem flesta
tala: menn og fugla, og syngi hver
með sínu nefi.
Þessarí elskulegu bók fylgja
skemmtiiegar teikningar sem þó
em betri af fuglum en mönnum og
þeirra hafurtaski.
Ingi Hans Jónsson er nýliði í
greininni, en hann fer líbblega af
stað í fyrstu Tjúllasögu sinni. Tjúlli
þessi er köttur sem á athvarf hjá
gamalli konu, en er næsta óstýrilát-
ur og flækist vandræða á milli eins
og gengur.
Atburði skortir ekki, en Ingi
Hans treystir fúllmikið á að atvikin
verði spaugileg í sjálfu sér (sum em
það, önnur síður). Það væri liklega
ráð að láta köttinn Tjúlla, óvin hans
af hundakyni fá orðið öðm hvom,
við það verður allt ijölbreytilegra ef
svo mætti segja, auk þess sem það
er skemmtileg freisting að leika sér
að sjónarhomi kattar á menn.
Bókin gefúr góða mynd af
stöðu hellaffæðinnar hér á landi.
Hún byggir á traustum jarðfræði-
legum grunni og víkur ekki ffá
nákvæmri notkun hugtaka og
skilgreininga. Hún er uppsláttar-
og heildarrit um þekkta hraun-
hella, en þeir fylla stærsta flokk
hella hér á landi. Lýst er einkenn-
um hellamennskunnar, náttúm-
skoðunar- og áhugastarfsins og
þeim tilfinningum sem knýr
hellaskoðendur áfram, kynnunum
við hið ósnortna, upplifun ein-
stakrar fegurðar í iðrum jarðar og
eftirvæntingu landkönnuðarins.
Leiðbeint er um hellaferðir og
leitast við að skýra náttúmvemd á
þessu sviði og siðfræði hella-
mennskunnar. Lítillega er vikið
að lífvemm í hellum, en ffekari
athugun á þeim gæti leitt sitthvað
áhugavert í ljós.
Þetta er aðgengilegt rit og lík-
legt til að grípa lesendur á ólikum
forsendum, bæði vana náttúm-
skoðendur og þá sem sitja vilja í
sama stað en samt að vera að ferð-
ast. Það gefúr lesanda m.a. þann
skilning, að hér á landi er að finna
mikil náttúmdjásn í hraunhellum,
sem margir em nýfúndnir og að-
eins örfáar manneskjur hafa séð,
og jafnframt að margir fleiri muni
finnast til viðbótar. íslendingar
em lítt meðvitaðir um þessi djásn
landsins og er timi kominn að þeir
læri að virða þau. Mannvistarleif-
ar sem finnast í hellum em spenn-
andi túlkunarefni og sagnir tengd-
ar hellum varpa ljósi á sögu og
þjóðleg ffæði.
Ég fyllist alltaf nokkurri tor-
tryggni þegar útgefendur eða höf-
undar þykjast ætla að höfða til af-
markaðs aldurshóps lesenda.
Meginreglan er sú að góð bók á
að eiga erindi við alla sem em á
annað borð læsir. Þetta skildi fað-
ir Tinna, hinn belgíski snillingur
Hergé, mætavel, og ætlaði Tinna-
bækumar bömum á aldrinum sjö
tii sjötíu og sjö ára. Þá er að skil-
greina hugtakið „unglingur“.
Sumir vel þenkjandi höfundar
„unglingabóka“ virðast líta á fyr-
irbærið sem einhvers konar and-
legan gelding. Er unglingur i
rauninni sá sem getur ekki lesið
venjulegar bækur? Er það aðili
sem á að gera endanlega fráhverf-
an öllum bóklestri? Smábam sem
þarf að mata með teskeið á fúlu
meðali? Það er ályktun sem læðist
að manni við lestur margra „ung-
lingabóka". En mælirinn fylltist
eftir lestur bókarinnar Ófrísk af
hans völdum, sem Skjaldborg
gefúr út. Varúð! Unglingabók.
Bókin lítur nógu vel út við
fyrstu sýn, að vísu óvenju þunn,
ekki nema 77 blaðsíður í letri sem
þykir hæfa nýlæsum bömum,en
það er svo sem ekki nýlunda og
ekkert um þennan nýja höfund,
Bjama Dagsson. Nú, maður lítur
á titilinn aftur: „Ófrísk af hans
/
Lýsing hraunhellanna er aðal-
kafli bókarinnar. Það sem gat orð-
ið efni í þurra hellaskrá verður að
lifandi lýsingum á hellunum, ein-
kennum þeirra og umhverfi,
mannvistarleifúm og sögu. Ljós-
myndir höfúndar bæta miklu við
innsýn lesandans og upplifún,
einkum þær sem teknar em í hell-
unum og gildir það einnig um
flestar þær myndir sem sýna um-
hverfi hella. Myndimar em vand-
aðar og fjölmargar; 80 af 123 síð-
um þessa kafla geyma eina eða
fleiri myndir eða teikningar.
Myndtexta ber að vanda í riti
sem þessu. í slíkum texta gefst
tækifæri til að undirstrika megin-
atriði myndar og skýra það ffekar.
Flestir myndatextar bókarinnar
em markvissir og auka gildi
hennar. Texti höfúndar er almennt
skýr hveijum lesanda og ekki em
margir hnökrar á honum.
Vemdun hella er höfúndi hug-
leikið efni. Hann staðfestir að
fram til þessa hafa allir fagrir
hraunhellar á íslandi, sem kunnir
hafa verið almenningi, verið rúnir
djásnum sínum og skemmdir.
Sumar aðgerðir Náttúruvemdar-
ráðs til vamar hellum em gagn-
rýndar. Höfundur vill treysta á
meiri fræðslu og vitundarvakn-
ingu um mikilleik hellanna og
hættuna á skemmdum. Hann á
mörg ráð fyrir hellafara og er til-
búinn til að kynna sérstaklega
nokkra hella með nauðsynlegum
útbúnaði og vamaraðgerðum og
gera að prófsteini á umgengni. I
bókinni er þeirri reglu fylgt að
völdum“. En ekki hvers? mundi
illa innrættur lesandi hugsa. Svo
er bókinni lokið upp og sjá!
„Ólétt af hans völdum". Hvor tit-
illinn á að standa?
Meginmáli bókarinnar er
skipt niður í stutta kafla og lýkur
þeim oftar en ekki efst á annars
auðri blaðsíðu. Ekki hafði ég les-
ið lengi þegar mér datt í hug að
affarasælla hefði verið að gefa út
77 blaðsíður, svo fegin var ég
eyðunum. Prófarkalesara hefur af
mannúðarástæðum verið hlíft við
eldraun þessa lesturs. Ég vona að
annar eins rósagarður hafi aldrei
verið gefinn út á íslensku. (Sagði
ég íslensku?) Hér er allt í molum:
málfar, greinarmerkjasetning,
stafsetning... Stíll er enginn. Þeg-
ar best lætur er textinn skýrsla eða
fúndargerð. Þar sem reynt er að
skrifa samtöl segja þau lesanda
það eitt að sögupersónur em
óvenju treggáfaðar. Við höfúnd er
síst að sakast, hann er fómarlamb
í þessu máli öllu. Ekki er öllum
gefið að stýra penna og ekki em
fyrirmyndimar heldur burðugar.
Svo má alltaf reyna aftur, gera
betur, leita ráða, fara öðmvísi
að... Enginn verður óbarinn bisk-
up, enginn rithöfundur í fyrstu at-
rennu. Nei, höfundur ætti hiklaust
að fara í mál við bókaútgáfuna.
segja ekki nákvæmlega til um
staðsetningu ósnortinna hella; til-
greint er í hvaða hrauni þeir era
og ofl getið um legu þeirra gagn-
vart eldstöðvum. Telja verður lík-
legt að þessar upplýsingar auð-
veldi fleimm leitina að eftirsótt-
um hellum og upplýsingar muni
berast út. En þetta er þörf umræða
sem sýnir í hnotskum mótsagnir
og erfiðleika við úrlausnir í nátt-
úravemdarmálum.
Nafngiftir hella em ofl með.
ágætum og þær hefðir, sem hella-
Hún hefur gert honum afar ljótan
gríkk. Ég vona bara hans vegna
að nafn höfundar sé dulnefni. Las
nokkur lifandi maður þcnnan
texta yfir áður en hann var birtur?
Svo er ekki að sjá, hann virðist
menn hafa skapað, virðast skyn-
samlegar. Þar gildir sú regla að
eldra nafn skal standa séu fleiri
þekkt. Nöfn á nýfúndna hella fest-
ast við að birtast á prenti.
Allur frágangur bókarinnar er
vandaður. Efnisskrá er vel sundu-
arliðuð, heimilda- og nafnaskrá
fylgir, prentvilla fannst ekki, upp-
röðun mynda vekur sérstaka at-
hygli fyrir fjölbreytilegar lausnir
og skemmtilegar. Utlitshönnuður
er Margrét E. Laxness.
yfir strikið. Oft hef-
ur verið kastað til höndum við út-
gáfu „unglingabóka", en nú er
botninum vonandi náð og höfúðið
endanlega af skömminni.
Nei, leiðin ffamundan getur
aðeins legið upp brattann.
r
Olöf Pétursdóttir skrifar um bama- og unglingabækur
Varúð: „Unglingasaga“
birtast alveg
óspjallaður af les-
endaaugum. Er þá
hægt að ætla sak-
lausum unglingum
að eyða tíma sínum
í hann? Vel þenkj-
andi jólabókagef-
endum að eyða fé í
fyrirtækið?
Ég þykist samt
sjá hvað höfúndur
ætlaði sér, en hann
hefúr aðeins skrifað
fyrstu ffumdrög
hálffar bókar sem
hefði kannski orðið
ágæt með vinnu, al-
úð og yfirlegu.
Bókin sem hér birt-
ist er eins og
þriggja vikna fóst-
ur, svo maður taki
upp þungunarlík-
ingu. Og hvað gerir
bókaútgáfan
Skjaldborg? Hún
seilist langt, langt
10 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Miðvikudagur 19. desember 1990