Dagblaðið Vísir - DV - 27.07.1999, Blaðsíða 5

Dagblaðið Vísir - DV - 27.07.1999, Blaðsíða 5
-f ÞRIDJUDAGUR 27. JÚLÍ 1999 ¦ ¦ %#¦¦¦¦•* ¦ 21 Framhald af umfjöllum Heims um erföalækningar: Lítiö variö í fullkomleikann - rætt við Kára Stefánsson um áhættu og ávinninga af erfðalækningum og fleira wwr ffi-iiYni-narttnfflWi í síðustu viku voru erfðalækn- ingar helsta um- fjöllunarefnið á þessari opnu Heims. Rann- sóknir lofa góðu um að í framtíðinni verði með erfða- • lækningum hægt að vinna bug á mörgum illviðráðanlegum sjúkdóm- um, til dæmis krabbameini og hvít- blæði. Þegar talið berst að slíkum málum hér á íslandi verður líklega mörgum hugsað til Kára Stefánssonar, læknis og forstjóra íslenskrar erfðagreining- ar. Blaðamaður Heims spjallaði við Kára og byrjaði, venju samkvæmt, á byrjuninni: Hvaö eru erföalœkningar? „Þetta svið markast af tilraunum manna til þess að takast á við sjúk- dóma meö því að breyta erfðamengi, annaðhvort einstakra frumna eða heils einstaklings. Þetta er ekki kom- ið mjög langt og ég reikna með því að nokkur tími muni líða þangað til erfðalækningar komi til með að hafa marktæk áhrif í heilbrigðiskerfi okk- ar. Geysilega mikið af rannsóknum eru í gangi í dag og þær snúast aðal- lega um aðferðir - hvernig á að koma þessum bútum erfðaefnis inn í frumurnar á sem bestan hátt." Tvö sjónarhorn Eins og önnur vísindi bjóða erfða- lækningar upp á ýmsa móguleika sem menn eru misjamlega hrifnir af. Kári segir að hægt sé að líta á erfða- lækningar á tvo vegu: „Annars vegar eru það erfðalækn- ingar sem beinast að því að leiðrétta galla eða koma á ákveðnum eiginleik- um í frumum líkamans. Hins vegar erfðalækningar sem miða að því að breyta eiginleikum kynfrumna. Það svið er kallað á ensku germline gene therapy eða fósturerfðalækningar. Því fylgir talsverð áhætta þar sem með þeim væri verið að flkta varan- lega í þeim eiginleikum og upplýsing- um sem erfast milli kynslóða. Mannerfðafræðin miðar að því að lýsa þessum upplýsingum og aðallega hvaða ruglun á þeim veldur sjúkdómum. Erfðalækningar miðast við að breyta þeim. í sjálfu sér er það ekkert hættulegt þegar breytingarnar miðast við einn einstakling og ein- stakar frumur hans en þeg- ar þessar breytingar verða varanlegar er í mínum huga farið inn á miklu al- varlegri brautir - að mörgu leyti mun alvarlegri en ein- ræktun eða klónun og meira ógnvekjandi vegna þess að þetta er miklu raunhæfari möguleiki." Hættulegt að djöflast í erfðamenginu Kári líkir erfðafræðinni nokkurn veginn við námu- vinnslu sem útvegi hráefn- ið, þ.e. þekkinguna. Aðrir vinni svo úr þeirri þekk- ingu og þrói til dæmis að- ferðir á borð við erfðalækn- ingar. „Eins og ég sé mannerfða- fræðina þá er okkar hlut- verk fyrst og fremst að búa til þekk- ingu en hvenær og hvernig sú þekk- ing verður notuð kemur til með að ákvarðast af óðru. Við lýsum og flokkum það sem flnnst í sköpunar- verkinu en látum vera að breyta þvi. Erfðafræði og erfðalækningar eru í mínum huga geysilega merkilegar vegna þess að þær beina sjónum okk- ar að því að grandvaUareining lífsins er emfaldlega bútar af upplýsingum, sem hægt er að skoða og vonandi ein- hvern timann að ráða og skilja. 'Ástæða þess að erfðafræðin veldur oft miklum deilum er sú að með henni er raunverulega veriö að reka nefið ofan i það sem er mjög nærri sjálfum kjarna mannsins og mörgum finnst það eðlilega óþægileg stað- reynd. Þess verður að sjáttsögðu að gæta að þekkingin, sem aflast með þessum hætti, verði nýtt þannig að tilhlýði- leg virðing sé borin fyrir mannskepn- unni sem einstaklingi og tegund. Þess vegna held ég að það sé mjóg al- varlegt skref að byrja að djöflast 1 kynfrumum og breyta til frambúðar erfðamengi mannsins með fóst- urerfðalækningum." Dauðinn lííiö sjarmerandi Segir sagan okkur ekki lika aö hvenœr sem maöurinn telur sig hafa unnió fullnaöarsigur á einhverjum vanda kemur náttúran með mótleik? „Hún verður að koma með mótleik vegna þess að lífsafkoma dýrategund- anna og þróunin með náttúruvali þar sem hinir hæfustu lifa af er háð því að einstaklingurinn deyi." Effarið yröi að hanna börn í móð- urkviði og sníða frá þá óœskilegu eig- inleika og galla sem okkur hafa ávallt fylgt yrði ávinningurinn skammgóður vermir? „Ég held að markmið sjálfs mín og annarra vísindamanna og lækna sé ekki að gera manninn eilífan heldur að sjá til þess að hann geti lifað vel þann tíma sem hann gistir á jörðinni og á þann hátt minnkað ákveðna teg- und af þjáningu. Enginn nema sá sem hefur umgengist sjúka getur gert sér í hugarlund hvað sjúkdómur leiðir af sér mikla örvæntingu og hvað dauð- inn er lítið sjarmerandi. Sú hugmynd að menn geti búið sig undir dauðann gengur ekki upp nema að mjög litlu leyti. Ég á bágt með að trúa því að nokkur sætti sig við að skilja við þennan heim. Því tel ég nauðsynlegt að nýlegum vísindum á borð við erfðalækningar verði beitt, líkt og öðrum greinum læknisfræðinnar til þess að berjast gegn kvillum þeim sem hrjá allt of marga í dag en ekki til að hræra i grunnþáttum lífsins." „Ég held að markmlð sjálfs mín og annarra vísindamanna og lækna sé ekki að gera manninn eilífan heldur að sjá til þess að hann geti lifað vel þann tíma sem hann gistir á jörðinni." „Aldrei stór hluti af okkar starfi í framtíðinni," segir Kárl um erfðalækningar Alkóhólistagenið... Nú er það almennt viðurkennt að áfengissýki, landlœgur og sögufrœgur andskoti íslendinga, sé að einhverju leyti arfgengur. Ér hugsanlegt aö með erfðalœkningum verði einhvern tímann mógulegt að leiórétta fíknina? „Mér finnst harla óliklegt að sjúk- dómar eins og alkóhólismi verði lækn- aðir með erfðalækningum í náinni framtið og sé í raun ekki hvernig það ætti að vera hægt. Lausn gátunnar um erfðafræði alkóhólismans er að mínu mati ekki falin í erfðalækningum held- ur frekar í því að reyna að skilja sjúk- dóminn betur. Á þann hátt mætti svo þróa hefðbundin lyf eða reyna að breyta lífsstíl fólks þannig að þessi arf- genga tilhneiging verði ekki að sjúk- dómi. Sjúkdómurinn kemur fram vegna samspils arfgengs þáttar og umhverfis- þáttar. Þar sem þetta sérstaka „alkó- hólistagen" er ekki enn þá þekkt er að- eins ein leið til í dag tÚ þess að vera öruggur um að fá ekki alkóhólisma og hún er í sjálfu sér ósköp einföld: Nefnilega að drekka ekki." Máttleysi gagnvart mann- legri náttúru Má skilja þetta þannig aö þú sjáir fyrir þér að í heilbrigóis- málum á nýrri öld verði aukin úhersla lögö á for- varnir, breyttan og betri lífstíl, og þannig frekar horft á rœtur vandans með það að markmiði að kœfa hann í fœóingu? Með öðr- um orðum að brunnarnir verði byrgðir áóur en börnin detta ofan í? „Ég vonast til þess að aðal- breytingin á áherslum í heilbrigðisþjónustu næstu áratugi verði sú að reyna að sjá til þess í auknum mæli að arfgeng tilhneiging til sjúkdóma verði ekki til þess að sjúkdómurinn komi fram. Breyttur lífsstíll, val á hoOari fæðu, líkamsrækt og svo framvegis gæti án nokk- urs vafa gert starf lækna og vísindamanna mun auð- veldara og umfangsminna og dregið úr þörf á flóknum aðgerðum líkt og erfða- lækningum." Erfólk þá að þínu mati ekki nógu gott við sjálft sig? „Við hófum nóg af dæmum um máttleysi okkar gagnvart mann- legri náttúru. Ef menn ætla sér eitt- hvað þá gera þeir það. Þetta er líka eitt af því sem gerir mannskepnuna áhugaverða og spennandi. Það er lítið varið í manninn sem gerir alltaf allt rétt. Gamall eldhúsvísdómur segir að ef menn ætla að vera góðir við aðra þá verði þeir að geta verið góðir við sjáifa sig. Það er ýmislegt í okkar lífsstíl og samfélagi sem ég vonast til að hverfi sem fyrst, eins og til dæmis tóbak - þó verið geti að ein ástæða þess sé sú að mér hefur aldrei tekist að verða al- mennilegur reykingamaður! Allir vita líklega hversu óhollt tó- bak og áfengi er. Ég get nefnt sem dæmi að ég held að alkóhólismi sé sá sjúkdómur sem brotið hefur hvað stærst skarð í minn vinahóp í áranna rás. Þó er ég ekki nema fimmtugur og ég held að í okkar samfélagi sé þetta síður en svo einsdæmi." Arfgengur alkóhólismi engin afsökun Að sögn Kára telja sumir að ef í ljós kemur að alkóhóhsmi sé arfgengur geti það haft ófyrirséðar afleiðingar: „Ég á vini í AA-hreyfingunni sem hafa gagnrýnt mig harkalega fyrir að vilja leita að þessum erfðavísi og halda að ef hann finnist muni hann hugsanlega verða að einhvers konar afsökun. Maðurinn með stökkbreytta Þess vegna held ég að það sé mjög alvaríegt skref að byrja að djöflast íkynfrumum og breyta til frambúðar erfðamengi mannsins með fósturerfðalækningum. alkóhólistagenið drykki flösku af vodka, hoppaði upp í bílinn sinn, keyrði á mann og dræpi hann. Svo þegar réttað væri yfir manninum myndi hann horfa á dómarann og segja „Því miður gat ég ekkert að þessu gert. Ég er með alkóhólistagen." Vel upplýstur, skynsamur dómari kæmi þá til með að segja: „Þú vissir að þú hafðir þennan erfðagalla. Það þýðir að á þínum herðum hvílir auk- in ábyrgð. Þú brást ekki bara sjálfum þér heldur líka samfélaginu með því að keyra drukkinn." Draumsýn Þegar rætt er um framtíðina vakn- ar spurningin hvar Kári telji að erfða- lækningar gætu helst komið að gagni þegar þær verða raunhæfur mögu- leiki. Þaö verða alltaf til sjúkdómar - hversu vel sem fólk fer með sig. „Mín draumsýn, mörkuð af getgát- um um hvernig nýta mætti erfða- lækningar í náinni framtíð, beinist fyrst og fremst að krabbameinslækn- ingum. Á því sviði tel ég sérstaklega fýsilegt að byrja tilraunir með erfða- lækningar. Ýmislegt bendir til þess að þær gefi möguleika á því að hægja á fjölgun krabbameinsfrumna á af- mörkuðum svæðum með því að flytja þangað heilbrigð gen í þessum svokölluðu vektorum eða ferjum. Vandamálið sem læknar glíma við í dag er hið sama og með gamla Dungalsormalyfið, þ.e. hvort deyi fyrst, krabbameinið eða sjúklingur- inn." Kári segir erfðalækningar hugsan- lega geta leyst þetta vandamál: „Hremmingarnar sem menn þola í krabbameinsmeðferð eru meðal ann- ars þær að þeim eru gefin svo sterk lyf að þau geta annars vegar temprað eða drepið krabbameinið og hins veg- ar vegið svo að heilsu sjúklingsins að hann látist. Þetta er áhætta sem menn verða að taka í dag og hún er ekki tekin nema að vel hugsuðu máli. Erfðalækningar gætu m.a. gert lækn- um kleift að beina verkun lyfjanna aðeins að þeim stöðum sem krabba- memið er í og þannig dregið úr þess- ari áhættu." Höldum okkur við fræðin Þú ert sem sé bjartsýnn áframtíð og möguleika erfóalœkninga. Hefur Is- lensk erfðagreining kannski einhverja starfsemi á þessu sviði? „íslensk erfðagreining er ekki með neinar rannsóknir á sviði erfðalækn- inga. Engar." Og stendur ekki til, eða hvað? „Það sagði ég ekki," segir Kári og brosir út i annað. „Eins og stendur erum við ekki að vinna að slíku en höfum í hyggju að skoða þann mögu- leika á næstu misserum. Hvaða svið við veljum okkur kemur til með að markast af því hvaða erfðavísa við finnum og sjúkdóma sem þeim tengj- ast. Við myndum þá reyna að þróa að- ferðir við að nýta þá þekkingu frekar. En þetta verður ekki stór hluti af okk- ar starfi í náinni framtíð." Gæti smœð íslands hugsanlega valdið því aó landið vœri hentugur vettvangur fyrir rannsóknir á þessu sviói, líkt og raunin er með erfðarann- sóknirnar? „Nei, það myndi ég ekki segja. Við komum aldrei til með að fara út í klínískar rannsóknir og tilraunir á fólki á þessu sviði. Þegar kemur að því að þróa aðferðir í erfðalækning- um umfram fræðilegu hliðina myndi \ smæð samfélagsins þvert á móti vinna gegn okkur. Við munum halda okkur við fræðin og láta aðra um að nýta þau til að þróa aðferðirnar." -fin t

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.