Dagblaðið Vísir - DV - 12.12.2001, Blaðsíða 9

MIÐVIKUDAGUR 12. DESEMBER 2001
9
DV
Fréttir
skuli dvelja í fangelsinu, sé einráður
um margt. Starfsaðferðir hans hafi
einkennst af geðþóttaákvörðunum
enda hafi hann ekki tilskilda mennt-
un til að gegna þessu vandasama
starfi og fara með aðra viðkvæma
hagsmuni.
Samkvæmt heimildum DV hefur
mál þetta margsinnis verið rætt innan
veggja Fangelsismálastofnunar og við
forstöðumann Litla-Hrauns. Hins veg-
ar hefur ekki þótt ástæða til að færa
umræddan deildarstjóra, sem þykir
fremur hvass í mannlegum samskipt-
um, til í starfi.
Fangar segja að í starfstíð deildar-
stjórans hafi samskipti fyrirmyndar-
fanga og fangavarða m.a. einkennst af
stöðugri fíkniefnaleit, ítrekuðum
klefaskoðunum og eftirliti langt um-
fram hið eðlilega sem skapi mikla og
óþægilega óvissu hjá mörgum fangan-
um.
„Siðustu aðgerðir deildarstjórans,
eftir lokun fyrirmyndargangs, beinast
eingöngu að þvi marki að valda þján-
ingu í fangelsinu,' óöryggi og ringul-
reið,“ segir fanginn.
„Nú er svo komið að fangar sjá ekki
tilganginn með fangavistinni lengur
og horfa fram á hálfvonlausa baráttu
fyrir tilverurétti sínum og varanleg-
um tengslum við fjölskyldur. Það er
því ekki að undra að einstaka fangi,
sem áður var til fyrirmyndar, sé að
gefast upp og hugi aö því einu að lifa
vistina af með aðstoð lyfja og með öðr-
um ráðum sem varla teljast heppileg."
Þrátt fyrir framangreind atriði,
sem reyndar eru fleiri, segja fangar
sem standa að samantektinni jákvætt
að stjórnendur Litla-Hrauns hafl í
auknum mæli farið að stjórnsýslulög-
um í meðferð brota og ákvörðun aga-
viðurlaga í kjölfar ýmissa athuga-
semda umboðsmanns Alþingis. Hitt sé
svo annað að í tilvikum sem ekki falli
undir agabrot sé frelsi framangreinds
„deildarstjóra algjört".
Fjölskylduhúsi þyrfti
að koma á fyrir fanga
- ekki síst fyrir börn sem koma í heimsókn - betrunarþætti er ábótavant
„Ég hef aldrei orðið
vör við að fangar segi að
dómskerfið sé þeim órétt-
látt. Hins vegar eru þeir
margir ósáttir við fang-
elsiskerfið. Mín skoðun
hefur alltaf verið sú að
nauðsynlegt sé að nota
afplánunartíma fanga til
betrunar - aðstoða þá við
að vinna sig út úr afbrot-
inu með viðeigandi
hætti. Þetta hefur reynd-
ar lagast á síðustu árum
en meira þarf til,“ segir
Margrét Frímannsdóttir
alþingismaður sem hefur
látið sig varða málefni
fanga.
Hún segir brýnt að
rýmka rétt fanga og að-
standenda þeirra til að
hittast og eiga samskipti
- koma á heimsóknar-
húsi, ekki síst fyrir börn sem eru
ekki söm eftir að þau fara inn í
fangelsi til að heimsækja foreldri -
samskipti sem þau og foreldrarnir
eiga rétt á að fá að rækta við mann-
úðlegar aðstæður. Einnig telur Mar-
grét, eins og fangar hafa beðið um,
að réttur þeirra til svokallaðs bæj-
arleyfis til að hitta börn sín og aðra
aðstandendur skuli rýmkaður.
Bæjarleyfi fyrr og heimsóknir
mannlegri
„Dagsleyfm sem fangar fá hafa
verið háð mjög ströngum skilyrðum
varðandi komutíma. í sumum til-
vikum hefur veriö tekið hart á því
ef einhverjum mínútum munar að
þeir skili sér aftur,“ segir Margrét.
„Þetta leyfi þyrfti að koma til miklu
fyrr á afplánunartímanum, sérstak-
lega fyrir fjölskyldumenn. Það er
mun betra fyrir barn afbrotamanns
að hitta föður sinn eða móður í sínu
eigin umhverfi heldur en innan
veggja fangelsisins.
Ég tel að það sé mjög erfitt fyrir
börn afbrotamanna að þurfa að fara
inn á Litla-Hraun - ganga þannig
fyrst í gegnum heimildarferli, til að
fá að koma yflrhöfuð, og undirgang-
Að leggja niður fyrirmyndargang var skref aftur á bak
Margrét segir ákveöna stigskiptingu, sem hefur þaö í för meö
sér aö fangar geta unniö sig upp, eölileg mannréttindi.
hefur gerst yfirleitt.
Þama hanga dagsleyfin á
sömu spýtunni. Ég vil
benda á að þegar refs-
ingu er lokið eiga menn
að geta horfið að ein-
hverju úti í þjóðfélaginu,
öðru en kannski hjá fyrri
drykkjufélögum. Maður
sem hefur tekiö út sinn
dóm á sinn rétt. Því má
ekki gleyma. Á meðan
við horfum ekki á þessa
staðreynd erum við að
stinga höfðinu i sandinn.
Margrét segir að auk-
inni ráðgjöf þurfi að
koma á fyrir Qölskyldur
fanga, ekki síst hvernig
takast skuli á við ýmis
tilfinningaleg vandamál.
skrel
Margrét
Frímannsdóttir.
ast svo leit til að
komast inn og
jafnvel mega
ekki fara inn
með það sem það
vill færa foreldri
sinu.
Hér þarf
tvennt að gera:
Annars vegar
að flölga dags-
ferðum og að
fangi fái aö fara fyrr í slíkt. Allt
byggist það auðvitað á hegðun inn-
an veggja fangelsisins. Hins vegar
er sérheimsóknarhús nauðsynlegt,
sérstaklega þar sem um fjölskyldu-
fólk er að ræða. Þannig þyrfti ekki
að stefna börnum inn í fangelsi.
Þetta skiptir miklu máli fyrir fanga
og aðstandendur þeirra sem eru
með langan dóm,“ segir Margrét.
Börnum líður ekki betur ...
„Ég hef séð börn sem hafa fariö í
heimsókn til foreldris í fangelsi.
Þeim liður ekki betur á eftir and-
lega. Refsing gengur alltaf að hluta
til yfir Qölskylduna en það þarf ekki
að gera hana erfiðari fyrir börn sem
skilja hvorki eðli afbrotsins né hvað
en stórt
aftur á bak
Margrét segir að vissulega séu
fangelsismál víða miklu verri en á
íslandi og á síðustu árum hafi mjög
margt verið gert hér til bóta. „En
betrunarþátturinn mætti vera
meira ríkjandi hér í stefnu fangels-
isyfirvalda. Nám innan veggja fang-
elsis og vinna var stórt skref á sín-
um tíma. Hvatinn til að standa sig
vel innan fangelsisins með því að
vera með deildarskiptingu, þannig
að fangi hafi möguleika til að fá
ívilnanir fyrir góða hegðun, er
nauðsynlegur.
Það að taka af nýlega svokallaðan
fyrirmyndargang var stórt skref aft-
ur á bak. Mjög stórt. Þarna áttu
menn sér von til að þroskast og
takast á við lífið innan veggja og
búa sig undir að koma út aftur. Lok-
unin kemur því fyrst og fremst nið-
ur á þeim sem vilja standa sig.
Það má ekki takmarka möguleika
fanga á að hafa samband við að-
standendur sína, til dæmis ef veik-
indi koma upp. Frelsissvipting er
þungur dómur. Hluti af því er
skerðing á persónufrelsi, eins og að
nota síma. Ég held að þar verði ein-
faldlega að gilda reglur.“
Tek undir gagnrýni umboðsmanns Alþingis
- skýrar línur um agaviðurlög komi úr ráðuneyti í stað þess að fangelsisstjóri setji sjálfur umgengnisreglur
Þorsteinn A. Jónsson, forstjóri Fangelsismálastofnunar ríkisins
Betrun skai þaö vera, reyna aö freista þess aö bæta fangann þannig aö
hann komi út betri maöur.
Umboðsmaður Alþingis skilaði ný-
lega áliti sem hann gerði að eigin
frumkvæði um fangelsismál á íslandi
og gerði þar ýmsar athugasemdir við
framkvæmd ákvarðana, agaviðurlaga,
upplýsingagjöf til fanga og tilfærslu
fanga á milli húsa og deilda. í viðtali
DV við Þorstein A. Jónsson, forstjóra
Fangelsismálastofnunar, kemur fram
að hann er um margt sammála um-
boðsmanni og verið sé að vinna að
ýmsum lagfæringum til samræmis
við það sem umboðsmaður lagði til í
áliti sínu.
Hann segist þó almennt séð telja að
aðbúnaður sé góður á Litla-Hrauni,
fangaklefar og önnur aðstaða sé góð.
Það á að reyna að bæta
fangann
- Hagið þið málum í fangelsinu á
Litla-Hrauni með þeim hætti að þar
fari fram betrun fanga en ekki ein-
ungis frelsissvipting?
„f lögum um fangelsi og fangavist
er fjallað um inntak refsivistarinnar.
Lögin eru sett í þeim tilgangi að
reyna að bæta fangann. Atriði sem ég
get nefnt er vinna og nám og að menn
hafa farið í vímuefnameðferð - vera
síðustu mánuði afplánunarinnar utan
fangelsa. Allt þetta eru atriði sem
hafa þau markmið að bæta fangana.
Hins vegar er misjafnt hve einstak-
lingar eru móttækilegir fyrir slíku.
Markmiðið er að minnsta kosti að
fangar skaðist ekki meira en orðið er.
í fangelsinu eru hins vegar mörg at-
riði sem miða að því að bæta menn.
Þannig eiga þeir að geta orðið betri
einstaklingar þegar þeir koma út í
samfélagið á ný. En fangahópurinn er
mjög misleitur.“
- Eru hugmyndir uppi eða aðgerðir
í gangi um að bæta sérstaklega sí-
brotamenn, fanga sem hafa komið
áður og jafnvel oft?
„Við reynum að sinna þeim. Mis-
munandi er hvort þeir eru fáanlegir
til að taka þátt í þeirri starfsemi sem
í fangelsinu er. Við erum ekki með
sértæk úrræði fyrir slíka fanga. Á
hinn bóginn eru almenn úrræði
einmitt miðuð við að sinna síbrota-
mönnum - kenna mönnum að vinna,
kenna þeim að lifa reglubundnu lífi.
Oft og tíðum er lífsmynstur þessara
einstaklinga meira og minna
brenglað. Þar af leiðandi getur verið
ákveðin endurhæfing fyrir þá að
mæta reglubundið til vinnu.“
Agaviðurlög eru of nlöur
njórvuð
- Þegar fangar brjóta „húsreglur"
kemur það í hlut forstöðumanns fang-
elsisins að framfylgja reglum. Getur
slíkt ekki virkað of einhliða og ger-
ræðislegt eins og fangar nefna það oft
sjálfir?
„Umboðsmaður Alþingis mælist til
þess með mjög ákveðnum hætti að
meiri formfesta verði í ákvörðunar-
ferlinu og ákvörðunartökunni. Hann
vill að þessar húsreglur verði sam-
ræmdar og gefnar út með formlegri
hætti eins og aðrar stjórnvaldsá-
kvarðanir. Einnig að viðurlögin verði
metin eftir atvikum máls í hverju ein-
stöku tilviki en ekki með svokölluðu
pakkafyrirkomulagi.
Á Litla-Hrauni eru 4-5 gerðir af
viðurlögum sem beitt er. Eitt við
fyrsta brot, annað við því næsta og
svo framvegis. Þegar fangi brýtur af
sér kemur kannski þynging sem er
meira hlutlæg. Umboðsmaður gagn-
rýnir þetta. Ég tek undir það. Við eig-
um að taka einstaklingsbundið á
hverju máli í stað þess að „útdeila
pökkum". í dag er þetta of njörvað
niður. Sveigjanleikann vantar þannig
að hægt sé að miða við atvik máls.
Umboðsmaður alþingis leggur
áherslu á að ráðuneyti setji itarlegar
reglur, bæði um málsmeðferð og aga-
viðurlög og fyrir hvaða verknaði
menn geta verið beittir viðurlögum.
Hann vill að þetta verði gert með
formlegum reglum eða með reglugerð
sem yrði birt í Stjórnartíðindum. Með
þessu móti fá fangelsisstjórar reglur
gefnar út af ráðuneyti til að vinna eft-
ir í stað þess að vera að setja þessar
umgengnisreglur sjálfir."
Mannréttindi kalla á aukið
skrifræði
í upphafi fangavistar fá fangar af-
hentan bækling með helstu upplýsing-
um um umgengni og annað. Þorsteinn
segir að Umboðsmaður Alþingis vilji
hafa meiri festu í því sambandi en
starfsfólk Fangelsismálastofnunar sé
þegar farið að útbúa efnið.
„Umboðsmaður vill með sama
hætti birta í Stjórnartíðindum reglur
sem við vinnum eftir varðandi vistun
á Vernd. Við erum með ákveðnar hús-
reglur í því sambandi. Hann fjallar
einnig um flutning milli deilda í fang-
elsinu.
Að sjálfsögðu fórum við itarlega
yfir þetta. Viö munum ekki standa í
striði við umboðsmann Alþingis. t
áliti hans fjallar hann mikið um máls-
meðferöir á ýmsum sviðum varðandi
afplánunina og atriði sem tengjast
fangavistinni og formreglur. Þetta
kallar á meira skrifræði eins og öll
mannréttindi. Það er hluti af þvi en
þannig er bara pkkar þjóðfélag og við
lögum okkur að sjálfsögðu að því.
Þarna er verið að skerpa á máls-
meðferðarreglum, festa meira í form-
legar reglur hvaða atriði það eru sem
fangelsisstjóri á hverjum stað þarf að
passa upp á þegar hann tekur sínar
ákvarðanir. Hann kemur til með að
taka sömu ákvarðanir og áður en regl-
ur verða betur skráðar enda hafa þær
ekki allar verið til á blaði. Með þessu
móti munu frekari fyrirmæli liggja
fyrir um hvernig staðið verður að
verki,“ sagði Þorsteinn A. Jónsson.