Sunnudagur fylgirit Þjóðviljans - 29.11.1964, Síða 9

BRÓÐIR OKKAR
HÖFRUNGURINN
að er sannarlega skemmti-
leg og furðuleg skepna höfr-
ungurinn.
Við gætum til að mynda
byrjað að tala um íþróttaaf-
rek hans. Hann er nefnilega
mestur sundmeiatari á jörð-
inni. Honum tekst að fara
fram úr jafnvel hraðskreið-
ustu skipum, siglandi með
þrjátíu hnúta hraða. Enda er
öll líkamsbygging hans ágætt
dæmi um það, hvaða árangri
náttúran getur náð í viðleitni
sinni til fullkomnunar. Hann
hefur langan skrokk og mjúk-
an og án minnstu ójöfnu —
höfrungurinn er fimm sinn-
um „sléttari" en sá góði fisk-
ur styrjan. Fullkomið jafn-
mæli (symmetri) í öllu —
nema höfðinu.
Náttúran hefur nafnilega
tekið upp á því, að gera
vinstri helming höfuðsins
miklu minni en þann hægri.
Mönnum þótti þetta.einkenni-
leg ráðstöfun þar til eðlis-
fræðingur einn kom fram með
nýstárlega kenningu um
hreyfingar höfrungsins: það
er sem hann skrúfi sig niður
í vatnið. Og um leið hleypur
alda eftir líkama dýrsins og
stækkar eftir því sem nær
dregur sporðinum. Ef höfði
þess væri jafnskipt, þá tæki
dýrið að snúast um sinn eigin
ás — og þeim vanda er sem-
sagt afstýrt með þessu sér-
kennilega höfuðlagi.
•
A nnað er það sem gerir
höfrungnum kleyft að synda
svo hratt. Húð hans er þakin
efni, er þúðþekjan gefur frá
sér, og það smyr hann að ut-
an. Auk þess er ákaflega þétt
fitulag undir húðinni, sem
gerir hana fjaðurmagnaða og
ákaflega næma fyrir minnstu
snertingu. Er alda mætir
slíkri húð með slíku „fóðri“,
þá hrekkur hún ekki frá eins
og af harðari hlutum, heldur
breytist hún í jafnan og ró-
legan flaum, sem leggst létt
að líkamanum. Allt þetta
varð til þess, að kafbátasmið-
ir hafa lengi öfundað höfr-
unginn ákaflega — ef 'oeim
tækist að búa til slíka húð
utan um kafbáta, myndi hraði
þeirra aukast stórlega. Þegar
fyrir stríð hafði þýzki verk-
fræðingurinn Krammer stung-
ið upp á „húð“ sem minnti
á höfrungshúð. En það kom
á daginn að þessi uppfinning
kom að næsta litlu gagni kaf-
bátum. Hinsvegar var hún
aftur prófuð eftir stríð, og
þá á tundurskeytum. Og með
hennar aðstoð tókst að auka
hraða þessara drápsfiska
mannsins um helming. Höfr-
ungshúð er semsagt þeim
mun gagnlegri sem hraðinn
er meiri.
•
I engi hafa náttúrufræðing-
ar deilt um það, til hvers
höfrungurinn opnar stundum
kjaftinn þegar hann syndir.
Ekki gat hann verið að
gleypa loft, þvi lengi hafa
Höfrungurinn er
vel greindur,
spaugsamur og
einstaklega
hjálpfús
menn vitað, að öndunarleiðir
hans eru ekki tengdar kjaft-
inum. Sumir gáfust hreinlega
upp, og sögðu höfrunginn
gapa þetta einfaldlega til að
sýna að hann væri í góðu
skapi.
Þar til sovézki líffræðing-
urinn Kleinenberg tók að
rannsaka til hvers þær ein-
kennilegu holur væru sem
finnast við tungurætur hans.
Eftir alllanga mæðu komst
hann að því, að þessar holur
væru ekki annað en — rann-
sóknarstofur. örsmáar rann-
sóknarstofur þar sem höfr-
ungurinn gerir frábærlega ná-
kvæmar efnafræðilegar at-
huganir. Og ekki hann einn
heldur aðrir hvalir. Hann opn-
ar kjaftinn til að taka prufu
af sjónum og ákveður fljótt
og örugglega efnafræðilega
samsetningu hans, og hefur
hann sér síðan að stefnuljósi.
En það er önnur tilgáta um
stýrimennsku höfrungsins:
sumir álíta að hann taki
stefnu af sól, tungli og
stjörnum .... eins og hinir
fynstu sæfarar.
T
M. aka stefnu af sól og
stjörnum ....
Við mennirnir erum sífellt
að láta okkur dreyma um að
mæta lifandi bræðrum okkar
í skynseminni. Og hugsum þá
oftast til annarra hnatta,
annarra sólkerfa. En máske
eru skynsemdarverur hér við
hlið okkar, máske við leitum
langt yfir ekammt.
Það álítur að minnsta kosti
John Lilly.
Lilly þessi varð dag einn
f yrir furðulegri reynslu: á
nokkrum augnablikum breytt-
ist hann úr tilraunastjóra í
tilraunadýr. Þetta gerðist á
þann hátt, að vísindamaður-
inn var að reyna að fá afa-
línu (þekkt höfrungategund)
til að gefa frá sér blístur af
ákveðinni tónhæð. Höfrungur-
inn blístraði, og Lilly launaði
honum með einhverju góð-
gæti. Aftur heyrðist blístrað,
og aftur var verðlaunað. En
nú tekur vísindamaðurinn
eftir því, að tónhæð blísturs-
inn fer smáhækkandi með
hverri nýrri tilraun — höfr-
ungurinn er byrjaður að
leika sér við manninn. Dýr og
maður horfðust alvarlega í
augu.
Allt í einu hætti vísinda-
maðurinn að heyra * blistrið,
enda þót.t öndunarfæri höfr-
ungsins héldu áfram að drag-
ast saman og hann væri þvi
í raun og veru að blístra. En
nú var tíðni blísturshljóðsins
svo há, að maðurinn gat ekki
lengiir heyrt það Lilly hætti
nú að verðlauna hvern sam-
drátt öndunarfæranna. Höfr-
ungurinn gaf frá sér tvö há-
tíðnishljóð í viðbót, og fór síð-
an aftur að blístra þannig, að
maðurinn gæti heyrt til hans.
Hann fékk laun sín og skildi
nú, að Lilly heyrði til hans,
og fór upp frá þvi ekki úr
heyrnarvidd mannsins.
•
Og svo mikið er víst, að
höfrungar eru með greindustu
skepnum. Hegðun þeirra
gagnvart mönnum er oft stór-
furðuleg. Þeir hafa í kjafti
sér 88 tennur, sem eru
hreint ekki hættulausar — en
samt hefur það aldrei komið
fyrir að höfrungur réðist á
mann. Þvert á móti: við vit-
um þess dæmi, að höfrungar
hafi ýtt upp úr sjó drukkn-
andi mönnum og jafnvel
hjálpað skipbrotsmönnum i
land. Sá forni höfundur,
Plinius, segir frá vináttu
drengs og höfrungs, sem
flutti vin sinn á bakinu yfir
Napoliflóa. Drengurinn var
vanur að blístra á höfrung-
inn, gefa honum brauð, vætt
í rauðvíni, og setjast síðan á
bak honum.
Þjóðsaga? Ekki endilega.
Höfrungar venjast reyndar
mönnum ákaflega fljótt,
bregðast við kalli þeirra og
þiggja gjaman fæðu úr hendi
þeirra strax á næsta degi eft-
ið að þeir eru ófrjálsir orðn-
er. Og enn eitt dæmi: höfr-
ungur á sundi tekur öðru
hvoru undir sig fallegustu
stökk. En ef barn er sett á
bak hans syndir hann jafnt
á yfirborði vatnsins.
•
f
i eundlaug hjá rannsóknar-
stofu Johns Lilly lifa nokkrir
höfrungar — ákaflega kátar
skepnur og skemmtilegar.
Þeir læra mjög auðveldlega
ýmsa leiki og galdrabrögð. Og
höfrungurinn Elvar kenndi
meira að segja vinkonu sinni
Telvu leiki sem hann hafði
lært af mönnum. Vinátta og
samheldni höfrunganna er
einnig mjög aðdáunarverð.
Það er nefnt til dæmis, að
einhverju sinni var höfrungi
sleppt niður í laugina eftir
mælingar, en það var gert
mjög klaufalega og þessi
þunga skepna rak höfuðið illa
í bakka laugarir.nar. Höfrung-
urinn missti meðvitund og
sökk til botns. Um leið komu
félagar hans syndandi og ýttu
honum upp á yfirboi-ðið til
að hann gæti andað, og héldu
honum þar þar til hann kom
til sjálfs sin aftur.
En við skulum að sinni ekki
telja upp fleiri ágæta eigin-
leika höfrungsins. John Lilly
álítur hann skynsemi gædda
veru, og víst væri skemmti-
legt ef svo væri. Hann lítur
svo á, að höfrungar séu nú á
svipuðu þróunarstigi og frum-
stæðustu mannflokkar. Þeir
flakka um óendanleg heims-
höfin, og máske eru þeir þá
að gæta hjarða sinna á svip-
aðan hátt og fjarlægir for-
feður okkar. Fiskahjarða .. .
SUNNUDAGUR — 453