Lesbók Morgunblaðsins - 14.02.1937, Síða 4

44
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
Sagnir
SKRÁÐ HEFIR
ÓLAFUR KETILSSON,
Tilgangur minn með ritgerð
þessari, er ekki sá, að fara að
skrifa hjer heildaræfisögu þessa
merkilega manns, sem af samtíð
sinni þótti bera af öllum öðrum
mönnum þessa lands bæði að afli
og vitsnmnum, höfðingslund og
rausn. Og ekki ætla jeg mjer
heldur að fara að rekja hjer ætt
Jóns Daníelssonir að langfeðga-
tali, og þess gerist heldur engin
þörf, því að á Jóni Daníelssyni
sannaðist öðrum freinur indverska
orðtækið — að: „Sá maður þarfn-
ast eugra göfugra ættfeðra, sem
sjálfur hefir verið ættjörð sinni
til sóma“. Hins vegar ætla jeg
mjer hjer að skýra frá nokkrum
af aflraunum hans og afreksverk-
uin, sem óhrekjanlegar sannanir
eru fyrir, þó sumt af því muni
þvkja næsta ótrúlegt. En samfara
hinu undraverða afli haus og
frækleik, var hann líka svo mikill
vitsmunamaður, og snilligáfa lians
svo fjölþætt, að hann var. af sam-
tíðarmönnum sínum talinn ramm-
göldróttur, eins og jeg síðar mun
greina frá.
¥
Jón Daníelsson var fæddur að
Hausastöðum í Garðahverfi í Gull-
bringusýslu 21. mars 1771. Voru
foreldrar hans Daníel Erlendsson
og kona hans Guðríður Jónsdóttir.
ólst Jón upp hjá foreldrum sín-
um við fremur kostalítil kjör, því
foreldrarnir voru fremur fátæk.
en fjölskyldan fremur fjölmenn.
En eitt var það þó, sem Jón aldrei
skorti í æsku og uppvexti, en það
var hákarlalýsið og hákarlalýsis-
bræðingurinn, sem hann og
neytti, sem feitmetis eingöngu alla
sína löngu æfi. Hann bragðaði
aldrei smjör, að því er hann sjálf-
ur sagði. Og triiað gæti jeg því
að hið mikla afl sit og vit hafi
Jón að meiru eða minnu tekið
til sín frá hákarlinum, án þess
að jeg þó hafi hina minstu hug-
mynd um hversu mikil vitsmuna-
skepna „gráni gamli“ sjálfur er.
Árið 1792 giftist Jón Daníelsson
frændkonú sinni Sigríði Magnús-
dóttur, systir Hákonar „ríka“ á
Stóru-Vatnsleysu. Fluttu þau
hjón það sama ár suðui að Stóru-
Vogum, og bjuggu þar allan sinn
búskapartíma, við liinn mesta
höfðingskap og rausn. Græddist
Jóni brátt svo mikið fje, að liaun
eftir fá ár gat kevpt alla Stóru-
Voga torfuna, og auk þess tvö
þilskip, sem hann notaði til fiski-
veiða og flutninga.
Þau hjóu eignuðust 5 börn, sem
öll náðu fullorðins aldri, og mikl-
ar ættir eru nú komnar frá.
Hjer í sunnanverðri Gullbringu-
sýslu eru nii þrír ættliðir frá þeim
hjónum, sem eru þriðji maður frá
þeim:
1. Sigvaldi Kaldalóns hjeraðs-
læknir i Grindavík og bræður
hans Snæbjörn skipstjóri og Egg-
ert söngvari (sonar-sonar-synir).
2. Sigurjón óðalsbóndi í Stóru-
Vogum og svstkini hans (sonar-
sonar-börn).
3. Jeg og systkini mín (dóttur-
sonar börn).
Og í Reykjavík Páll Eggert
Ólason skrifstofustjóri í Stjórnar-
ráðinu, fjórði maður frá þeim
(sonar-sonar-dóttur-sonur).
Auk þess er mesti fjöldi afkom-
enda þeirra hjóna víðsvegar um
landið, einkum þó í Reykjavík,
sem eru fjórði og fimti maður frá
þeim hjónum Jóni Daníelssyni og
Sigríði Magnúsdóttur. Jón Daní-
elsson andaðist 16. nóvember 1865
84% árs og hafði þá verið blindur
í 16 ár, og í kör síðustu árin.
*
Hinn mæti og merki maður Guð-
mundur Brandsson alþingismaður
í Landakoti á Vatnsleysuströnd
(druknaði 1869) helt ræðu yfir
moldum Jóns Daníelssonar vinar
síns, og samverkamanns, og byrj-
aði hann ræðuna með þessum lík-
ingarorðum: „Hjer var Egils afl
og áræði, frækleiki Gunnars, fram-
sýni *Njáls, hyggindi Snorra, hag-
virkni Þórðar, Áskels friðsemi,
ígrundir Mána“. Þessi lýsing Guð-
mundar Brandssonar, af Jóni
Daníelssyni er svo yfirgripsmikil
mannkostalýsing, að engu er þar
liægt við að bæta. Það væri að-
eins að „bera í bakkafullan læk-
inn“. En því eftirtektarverðari er
þessi mannkostalýsing Guðmund-
ar af Jóni Daníelssyni, þar sem
Guðmundur var eins og mörgum
eldri mönnum mun kunnugt, eng-
iun öfgamaður eða skrumari í orð-
um hvorki í ræðu nje riti, heldur
þvert á móti, orðlagður stilling-
armaður, sem ígrundaði öðrum
fremur grandgæfilega öll sín orð,
áður en að hann mælti þau af
vörum fram, enda lika kemur
þessi lýsing Guðmundar af Jóni
Daníelssyni lieim við þær óhrekj-
anlegu sannanir og heimildir, sem
jeg hefi af Jóni langafa mínum.
En síra Jakob Guðmundsson,
sem var prestur á Kálfatjörn
1851—1857 og jarðsöng Jón Daní-
elsson, telur Jón verið hafa hinn
sterkasta og hraustasta Islending,
sem þetta land hafi borið og barn-
fætt.
*
Árið 1834 þegar Friðrik Dana-
prins kom hingað til íslands fór
hann suður að Stóru-Vogum til að
heimsækja Jón, og sátu þeir á tali
allan daginn fram til kvölds
prinsinn og Jón.
Faðir minn Ketill Ketilsson
dbr.m. í Kotvogi var þá 11 ára
gamall unglingur, og var þetta
sumar, eða part úr sumrinu hjá
Jóni Daníelssyni móðurafa sínum,
og sá prinsinn. Sagði faðir minn
mjer og öðrum, að áður en þeir
skildu um kvöldið, hefði afi sinn
beðið prinsinn að hlutast til um
við dönsku ríkisstjórnina, þegar
að hann kæmi til Danmerkur aft-
ur, að hann fengi að halda
,,premíu“ þeirri, sem ríkisstjórnin
danska veitti þeim fáu íslending-
um, sem þá áttu dekkskip til fiski-
veiða, en á meðal þeirra var Jón
með tvær ,,jaktir“. En til orða
hafði þá komið að afnema þessa
,,premíu“. En hvernig þessi
„premía“ var undir sig komin,
hvert hún var verðlaun fyrir á-
kveðna aflaupphæð, eða þá þókn-
un til þeirra fáu, sem pilskip áttu,
er mjer ekki kunnugt im, en hitt