Lesbók Morgunblaðsins - 06.06.1971, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 06.06.1971, Blaðsíða 10
STALINGÍtAD tadngrad Tíiemígrttlesi. Lundt hðfuðsmaður steig upp í bíl sinn, ók til Pitomnik flugvallar og áfram eftir Gum- rak veginum að braggaþyrp- ingu við enda flugbrautarinn- ar. Braggar þessir höfðu áður hýst rússneska vélbyssusveit og voru nú aðsetur aðalstöðva þýzka hersins. í skjalí bví sem lagt var fyr- ir herdeildarforingjann gat að líta eftirfarandí: „Til yfirforingja sjöttu deildar þ^zká hersins, Paulus hershöfðingja, eða fulltrúa hans, og til allra herforingja og hermanna hínna umkringdu þýzku herja után við Stalín- grad. Sjötta herdeild, eíningar fjórðu brynsveitar ásamt liðs- aukum hafa verið algerlega umkringdar frá 23. nóvember 1942. Sveitir Rauða hersins hafa lokað þetta þýzka herlið inni í órjúfanlegum hring. Allar von ir um björgun herliðs yðar með atlögu þýzkra herja úr suðri og suðvestri eru að engu.orðn- ar; þýzkar hersveitir, sem hröð uðu sér tíl liðs við yður, hafa beðið ósigur fyrir Rauða hern- um og eru leifar þeirra á und- anhaldi í átt til Rostow. Hinn þýzki flugflutninga- floti, sem fœrði yður hungur- skammt matvæla, skotfæra og eldsneytis, hefur neyðzt til þess vegna hraðrar framsókn- ar Rauða hersins að skipta í sífellu um flugstöðvar og að fljúga til hinna umkringdu herja úr síaukinni fjarlægð. Jafnframt hefur þýzki flug- flutningaflotinn beðið gíf- urlegt tjón á flugvélum og áhöfnum vegna aðgerða rúss- neska flughersins. Aðstoð hans við hina umkringdu heri er að verða gagnslaus. Aðstaða hinna umkringdu herja yðar er geigvænleg. Þeir þjást af hungri, kulda og sjúk- dómum. Hinn rússneski fimbul- vetur er vart byrjaður. Enn er von á frosthörkum byljum og stórhríðum og hermenn yð- ar eru ekki búnir vetrarfatn- aði og búa við hin erfiðustu og óhollustu kjör. Þér sem yfirforingi og allir liðsforingjar hinna umkringdu herja gerið yður fulla grein fyrlr að þér ráðið ekki yfir neinum raunhæfum aðferðum til að brjótast öt úr hringnum. Aðstaða yðar er vonlaus og frekari mótspyma óðs manns æðí. Með hliðsjón af þeirri von- lausu aðstöðu, sem þér hafið komizt í og í þeim tilgangi að forðast þarflausar blóðsúthell- ingar leggjum vér til að þér samþykkið eftirfarandi upp- gjafarskilmála. 1. Allar um- kringdar hersveitír ásamt yður og foringjaliði yðar hætti mót- spyrnu. 2. Gervallur her yðar, ásamt vopnum, skotfærum, öðr- um herbúnaði, flutningatækj- um og bírgðum verði undan- dráttarlaust færður í hendur hernaðaryfírvöldum vorum. öllum foringjum og óbreytt- um hermðnnum heitum við grið um og öryggi ásamt leyfi til að snúa aftur að styrjöldinni lok- inni tíl Þýzkalands eða bvers þess lands sem atríðsfangarnír óska. Öllum liðsmönnum Wehr- macht mun við uppgjöfina leyft að halda efakennisbúning- um sinum og tignarmerkjum, einkaeigum sínum og fémæti. Yfirforingjar mega einir halda sverðum sínum. Allir herforíngjar, herliðs- starfsmerm og óbreyttir munu þegar við uppgjðfina fá eðli- legan matarskammt. Allir særðir og sjúkir munu verða læknishjálpar aðnjót- andi. Skriflegs svars yðar verður vænzt með sérlega tilnefndum sendiboða yðar hinn 9. janúar 1943 klukkan 10 eftir Moskvu tíma. Fulltrúi yðar skal aka bifreíð með hvítum fána eftir veginum til Konny brautamót- anna við Kotluban stððina. Rússneskir höfuðsmenn með fullt samningsumboð munu koma til móts við fulltrúa yðar á „B" svæðinu, 0,5 kílómetra suðaustur af krossspori 564, hinn níunda janúar 1943 klukkan 10.00. Farí svo að þér hafnið upp- gjafarskilmálum vorum, til- kynnist yður hér með að Rauði herinn og rússneski flugherinn munu tilneyddir að halda sem horfir til tortímingar hinum innikróuðu þýzku hersveitum. En á tortímingu þeirra munuð þér samt sem áður bera fulla ábyrgð. (Undirr.) Voronov mar- skálkur. Fulltrúi aðalstöðva yfirstjórnar, Rauða hernum. (Undirr.) Rokossovski yfir- herforingi. Stjórnandi rússn- eskra herja á Dónár-víg- línunni. Hvorki Gnotke liðþjálfi né nokkur mannanna á vesturvíg- stöðvunum við Stalingrad eða nyrðri varðstöðinni gátu vitað að á þessu andartaki yrði nýr, svartur kafli hafinn í örlaga- bók þeirra; að næsta dag klukkan 10:00 myndi lokastig tortímingar þeirra hefjast. 1 skurðinum þar sem Gnotke stóð og á svæðinu fyrir fram- an augu hans hafði aðeins ver- ið hleypt af einueinasta skoti þennan dag. Það skot féll naerri hesthrseinu og olli ofur- litlu snjógosi. Handleggurinn, sem verið hafði á hreyfingu þar og höndin, sem skar kjöt- flykki ur hræinu, féllu niSur. Upp frá því var allt með sðmu ummerkjum og áður, nema hvað nú grillti í fjórðu hreyf- ingarlausu veruna, sem á morg- un yrði hálfhulinn dökkur blettur í snjókofinu, eins og hinar þrjár. Hinn 19. nóvember 1942 hafði birgðavörður 6. þýzku herdeild- arinnar 330:000 heirmenn á sínum snærum. Frá þeim tíma til 10. janúar 1943 — á fimm- tíu og einum degi — hafði hann strikað út 140.080, sem af máðir höfðu verið af rússnesk- um vopnum, hungri, kulda og sjúkdómum. 330.000 mínus 140.000. 190:000 hermenn eftir. Hínn 10. janúar 1943 hóf þe.«si fjöldi flótta sinn yf- ir frosna auðnina. Klukkan 10.00 að morgni hins 10. janú- ar 1943 — á sömu stundu' og, frestur sá var útrunninn er sovétherstjórnin hafði gefíð fyrir uppgjðf — hófst upp- lausnin. 1 byrgi Gnotkes hófst hún tiu mínútum fyrr. Fingur dát- ans Altenhuden kveikti á hinu dormandi öngþveiti. Það var vísifingur hægri handar, sem hann studdi á rauðan flekk á stærð og lögum við flatbaun á hálsi Urbas liðþjálfa. Hann dró að sér fingurinn; flekkur- inn hafði horfið undan þrýst- ingnum en kom óðara aftur. Altenhuden vissi ekki af því að hann hélt fingrinum útrétt- um á meðan hann fletti skyrt- unni frá Urbas, sem lá útaf með hálflokuð augu. Á beru brjóstinu voru sams konar rauðir flekkir. Nú einblíndi Altenhuden á vísifingur sinn, eins og hann hefði atazt ein- hverju sem ekki yrði þurrkað af en myndi streyma eftir æð- um hans og hertaka hjarta og heíla. Hann starði á Urbas. Hviturnar í hálfluktum augum Urbas voru gljáandi ljósrauð- ar, andlitið sljótt, þándar nas- irnar svartar, sömuleiðis þykk ar varirnar og tennur sem glytti í, hvæsandi andardráttur inn daunillur. Altenhuden hrökklaðist frá, stakk fingrin- um í handarkrika sinn og sagði hljómlaust: „Taugaveiki". — Taugaveiki! át annar upp eftir honum. — Þessi skepna! — Auðvitað er hann skepna, vildi ekki einu sinni éta brauð- sneiðina sína. .— Höfuðverkur og köldu- sótt og nú þetta! Kliður stam- andi, ráðvilltra, æstra radda. Þar, var hann kominn, sjúk- dómur umsetinna borga, sigr- aðra herjá, mergsogins lands; og enginn vissí sitt rjúkándi ráð. Þetta var nokkrum minút- um, fyrir tíu. Öskugrá var birt- an, sem lagSi inn í byrgið og öskugrá voru andlit hermann- anna, sem stóðu í kringum rum flet liðþjálfans. —• Hvað eigum við að gera? — Það verður strax að koma honum burt — sjúkráberar! En hvar voru sjúkraberarn- ir til að koma honum burt og hvert áttu þeir að fara með hann? Til Otorvanovka, þar sem ekkert rú'm' hafði verið dögum saman handa Maulhárd liðþjálfa með ' suridurskotna Framhald á bls. 13. Stafholtekirkja. Þegar ekið er heim beinan, lágbyggðan afleggjarann þar hanji beygir fram Miðtunguna út af veginum upp í Borgar- QacSardalí blasir kirkjan við uppi á Bergkastalanum. Héðan sést hún ein húsa en þegar komið er heim á hiaðið, þar sem hvít steinhúsin baðast í sól vorsins Ieyna sér efeki land- kostir þessa búsældarlega höf- uðbóls. Allír þekkja þenman stað: Stafholt í Borgarfirði eða Stafaholt eins og það hét i tið Snorra. Híð næsta er ræktar- legt tún, út fra því gjrasgefnar engjar meðfram fiskisællí Norð urá, sem fellur fram hreið og lygn milli gróinna bakka sínna. Handan hennar góðbýlin Sól- heimatunga og Svignaskarð. Sunnar í Miðtungunni standa bæirnir Svarfhóll, Melkot og Flóðatangi. Að austan liggur Stafholtsfjall, gott beitiland með regl/ulegum, skjóliegum klettabeltum. Langt suður í Norðurá sér óglöggt á lágan, eggsléttan Stafholtshblmann, mikið heyskaparland og gjðfuít ef vel tekst til um sprettu og heyskapartíð. Þá eru ðtaldir þeir landkostir þessarar jarðar sem miklar tekjur ættu að gefa með núverandi verðlagi. Veiði- réttur í Hvitá og Norðurá. I gamla daga urðu margir Staf- holtsklerkar l'oðnir um lófa. Þó fór efnahagur þeirra jafn- an nokkuð eftir því hve góðir búmenn þeir voru og lagnir að nota á réttan hátt kosti þessar ar miklu heyskaparjarðar. Á þessu kunna prestssetri er margt að skoða og langa sögu að rekja. Verður frá fæstu sagt í stuttri blaðagrein og vandi að velja. .. Mestan svip á staðinn setur kirkjan þar sem hana ber vdð loft uppi á Bergkastalanumi fyr ir ofan bæinn. Á ýmsu hefur gengið í sögu hennar um alda- raðir,; eins og annarra húsa í þe,ssu landi hins forgengilega byggingarefnis. Árið 1766—1806 var salma- skáldið sr. Kristján Jóhanris- son prestur hér í Stafholti, lengi prófastur Mýramanna. Hann var gáfumaSur, skáld gott og einkar orðheppinn'. Eitt sinn er Finnur hiskup kom að vísitera þótti honum Stafholts- kirkja vera í hrörlegu standi og fór um það hörðum orðum. Prófastur kannaðist að visu við að svo væri, en sagði jafn- framt, að sér þætti ékki hlýða, að dóttirin væri prúðbúin með an móðirin sæti í sorgum. „Móð irin" var Dómkirkjan í Skál- holti, sem um þær mundir haf 8i verið næsta hrörleg — ekki srórum betri en Stafholrs- kirkja. Sú kirkja, er nú stendur i Stafholti er senn aldargömul, reist 1875 í tið sr. Stefáns Þor vald&sonar (sálmaskálds Böövarssonar i Holti). Hann hélt þennan stað árin 1866—86. Seinasta árið var hann blindur og hafði kapilán, sonarson sinn, sr. Stefán Jónsson, síðast á Staðarhrauni. Þessi Stefánstórkja í Staf- holti setur mikinn svip á stað- inn. Hún er, þrátt fyrir sinn háa aldur, hið stæðilegasta hús enda vel við haldið og hlaut mjög gagngerða viðgerð fyrír um það bil aldarfjórðungi. Þá kom það jafnvel til orða að flytja kirkjuna að Varmalandi, hinum heita skólastað Mýra- manna, og sameina með því Hjarðarholts- og Stafholtsókn- ir. En „gamli tíminn" og forn- helgin sigruðu. Stafholt hélt bæði kirkju og presti. Kirkjan er háreist og reisuleg, þar sem hún blasir við uppi á klétta- riðinu. Háar tröppur Upp að gartga að rúmgóðu artddyfi. Þegar inn ef komið vekúr mesta athygli hvelfingin, sem er yfir kófnum óg nær fram fyrir miðja kirkju, blárúðótt með gyllta stjörriu i hverjurti reit. 1 hénni miðri hangir logá gyllt 18 kerta Ijósakróna. Húrt ber skæra birtu rafljósanna um hið aldná guðshús og þegar við bætast öll hliðarljósin og stjak arnir á altari, predikunarstól og kórboga þá geta kirkjugest- irnir í Stafholti sannarlega tek ið undir með Stefáni firá Hvíta dal: Kveikt er ljós við ljós — burt er sortans svið. Á mótum hins rúmgóða kórs og fram- kirkju er milligerð að gömlum sið, bogi fyrir miðju með krossi á. Yfir altari er tafla, einstök í sinni röð. Það er málverk Einars myndhöggvara Jorisson- ar: Komið til mín. Tafla þessi var gefin kirkjimni áf Jósef á Svarfhóli, þeim kunna stór- bónda og mikla áhugamannt um andleg mál Inni í kórnum til hliðar við grátur, stendur nýlegur skírn- arfontur, útskorinn af Ágústi Sigurmundssyni, góður gripur, gefinn til minningar um Hall- dór Þorbjörnsson og Guðlaugu Sveinsdóttur í Litlu-Skógum áf börnum þeirra og tengdabörn- um. 1 honum er ný skírnarskál úr silfri, önnur skírnarskál forn og fðgur hangir uppi á suðurvegg. 1 botni hennar er 10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 6. júní 1971

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.