Lesbók Morgunblaðsins - 04.07.1971, Side 11

Lesbók Morgunblaðsins - 04.07.1971, Side 11
3 Elns og þegar var sagt, var Jón Ólafsson sýslumaöur og Skálholtsráðsmaður, vildarmað ur Skarðsverja, og hefur að öll um likum fengið sýsluvöld úr hendi Björns rika um Árnes- þing. Hann virðist hafa farið að jarðakaupum með sama hætti og valdsmenn gerðu á miðöldum. Það er, reyndi að sæta hverju tækifæri, sem bauðst til að ná eignarhaldi á þeim jörðum, er kostur var að eignast, ef á annað borð var nokkur slægur í þeim. Þetta varð ekki til vinsælda, ef í raunina sló, þótt á stundum yrði lítt i hámæli hefndaraðgerðir þeirra undirokuðu. Úr skjal- legum heimildum 15. aldar er einmitt hægt að rekja slíka sögu. Skal það nú gert í stuttu máli. Útræðisjarðir voru langverð- mestar á 15. öld, og sóttust höfðingjar og ríkismenn eftir þeim, ef þær voru lausar til kaups. Fáar slíkar jarðir voru falar á 15. öld, þvi höfðingjar og kirkjuvaldið höfðu náð þeim flestum undir sig. Það var því hrein undantekning ef slík jörð væri til söiu eða losnaði í eign arhaldi á 15. öld. En svo varð samt í Árnesþingi seinni helm- ing aldarinnar. Aðeins ein jörð á strand- lengju Suðurlandsundirlendis- ins, er nokkur skilyrði hafði til útræðis var þá í eigu bónda, en það var Stokkseyri, hin mikla landnámsjörð í austan- verðum Flóa. Jörðin var fyrir marga kosti mikið höfuðból. Þar var gott útræði og annað sjávargagn. Þar voru margar hjáleigur og þéttbýli á strönd- inni og í næstu grennd. Þetta voru allt kjörin hlunnindi á þeim tíima, er landsdrottinn þurfti mj'ög á vinnuafld að halda til þess að gróðavegur hans stæði í sem mestum blóma Fátt er heimilda um Stokks- eyri fyrstu aldir sögunnar, og er ekki getið þar eigenda fyrr en á ofanverðri 14. öld, er Vilk insmáldagi er ritaður um 1397. En þá er þar getið bæaidanna Jóns Jónssonar og Jóns Brands sonar. En þeir eru að öllu óþekktir. Um miðbik 15. aldar bjuggu á Stokkseyri hjónin, Sæmund- ur Jónsson og Sigriður Árna- dóttir kona hans, og áttu þau jörðina alla. Þaiu áttu tvo syni, er hétu Jón og Árni. Sæmiund- ur bóndi virðist hafa fallið frá um 1460, því í nóvember 1464, selur Sigríður Árnadóttir, sem þá er orðin ekikja, Jóni sýslu- manni Ólafssyni í Klofa á Landi háifa Stokkseyri fyrir jörðina Eskiholt á Landi, og þar tii 15 hundruð. Hinn 27. septemher 1465, samþykkir Jón Sæmundsson þessi kaup móður simnar, og lofaði að tala þar aldrei upp á. Það er gera ekki frekari kröfur í jörðina. Liður svo heilt ár, að þessi kaup koma ekki til hámælis. En árið 1465, þann 26. nóv- ember, lætur Oddur lögmaður Ásmundsson ganga tólf manna dóm í Skarði á Landi urn kaup Jóns sýslumanns Ólafssonar og Sigríðar Árnadóttur á Stokks- eyri. Þeir dæmdiu kaupin lög- leg,. En þessu máli var ekki þar með lokið. Hinn 17. júní 1466 sór Sigriður Árnadóttir á Stóru-Völlum á Landi, að hún hefði engum selt né gefið hálfa Stokkseyri, nema Jóni Ólafs- syni, og ekki gefið Árna, syni sínum 15 hundruð í þeim helm- ingi, er hún seldi Jóni Ólafs- syni, og engum fjörufar selt í greindum jarðarparti. Þessi eið ur fór fram í viðurvist og á heimili lögmannsins sunnan og austan á Islandi, svo einhvers hefur þótt við þurfa. Sýnir þetta að sala Stokkseyrar hef- ur verið véfengd sterklega, þótt heimildir séu ekki fyrir hendi í eftirlátnum skjölum. Senni- legt er, að þessi mótmæli hafi komið fram frá Árna Sæmunds syni, syni Sigríðar Árnadóttur, og þes>s vegna hefur Jóni sýslu mann þótt svo mikið við liggja, að hann krafðist eiðsins, til þess að girða örugglega fyr ir það, ef þess yrði krafizt siðar að kaupunum yrði riftað. Auðséð er af þessum mála- rekstri, að Jóni sýslumanni hef ur verið það mjög í rouna, að ná eignarhaldi á Stokkseyri, því hann lét ekki við þetta sitja. 24. júní 1471 keypti hann hinn helming jarðarinnar ásamt Ásgautsstöðum af Árna bónda Sæmundssyni, og lét hon um í staðinn í té Belgsstaði í Biskupstungum og 20 hundruð í Drumboddsstöðum i sömu sveit. Auk þess skyldi Jón kaupa 10 hundruð í Drumb- oddsstöðum og fá Árna, en ef hann gæti ekki fengið þann part keyptan, þá skyldi hann fá Árna 10 hundruð í .annarri j'örðu og þar til 3 hundruð, og leyfa honum fjörufar, svo lengi sem Árni lifði, heima á Stokkseyri, með fleirum skil- oröum, sem kaupbréfið grein- ir. Jafnframt samþykkti Árni að fullu og öllu kaup þeirra Jóns Ólafssonar og Sigriðar móður sinnar, á hinum helmingi jarðarinnar fyrir sína hönd og sinna afkomenda. Með þessu varð sýslumaður eigandi allrar Stokkseyrar. Saima árið og Jón sýslu-mað- ur Ólafsson verður eigandi allr- ar Stokkseyrar, hverfur hann af spjöldum sögunnar eða rétt- ara sagt, kemur ekki framar við skjöl. Líiklegt er, að þessi jarðaikaup hans séu einmitt völd að þeim öriö-gum er biðu hans. En hitt er rikara í minn- um aldanna, að afkomendur Jóns sýslumanns áttu Stokks- eyri alla til loka 18. aldar, en hálfa til ársins 1924. Engin j’örð á Suðurlandi hefur verið jafnlengi í eigu sömu ættar, nema Ás i Holtum. 4 Greinilegt er af þessum mála rekstri, að Jón sýslumaður nær tangar- eða eignarhaldi á Stokkseyri í hálfgerðri mót- stöðu við Sigríði Árnadóttur og syni hennar. En hitt mun þó ef til vM vera meira, að fólikið í verstöðinni hefur lítt kært si,g um eignarhald sýsliu- manns, né náin skipti við hann. Eins og áður var minnzt á, var falJ Björns ríka í Rifi nokkrum árum áður að ein- hverju leyti sökum gremju landsmanna, vers-töðvarmanna, er kusu heldur skipti við Eng- lendinga, en eiga sitt undir náð umboðismanna Dana-kon un-gs. Þet-ta var ósköp eðlilegt. Vaidsmenn á 15. öld voru óprúttnir í skiptum sinum við verstöðvarmenn, og notuðu sér öspart vald sitt. 1 þesssu sa-m- bandi er það grunsamlegt, að Jón sýsLuma-ður fær Sigríði frá Stokkseyri búsetu hið næsta sér, i Eskiholti á Landi, en Árna syni hennar fær hann jarðir til skipta efst i Biskupstungum. Þetta segir sína sögu. Athyglisverð er afstaða Odds lögmanns í þessu máli. Hann virðist veita Jóni sýslu- manni fulilt lið í málu-num. Lík- legt er, að lögmaður hafi tal-ið það skyldu sína, því að með þvi að fá Jóni sýslumanni eign arhald á útvegsjörð, var hon- um gert greiðara um vik að fylgjast með brotum lands- manna í skiptum við erlenda farmenn. Líkl-egt er, að hjáleigu- og verbúðarmenn á Stokkseyri hafi mjög dregið taum Sigríð- ar, og La-gt sýslumanni kaupin á verri veg. Það er þvi ekki að undra, að vetursetumennirn ir á Stokkseyri ha-fi komizt að því sanna í skiptum valds- manna í héraðinu við lands- menn og jafnframt óvinát-tu þeirra við erlenda farmenn. Óhróður urn sýslumann og lög- mann hefur þvi dunið óspart í eyrum þeirra um veturinn. Um vorið fóru vetursetu- menn frá Stokkseyri út með ströndinni, sennilega til þess að afla sér viðskiptavina um vor- ið -ti'l skreiðarkaupa. Á Leið sinni hi-ttu þeir s-kæðasta keppi na-ut sinn og jafnfra-mt yfir- vald héraðsins, sjálfan ráðs- mann SkálhoLtsstaðar og sýsiu manninn í ÁrnessýsLu, sem hef ur verið þar í eftirlitsferð fyr- ir staðinn, til þess að líta eft- ir, hve mikia skreið og önn-ur sjávarfön-g yrðu væntanlega föl á næsta vori fyrir staðinn. Skálholtsstaður hafði mikil skipti við verstöðvarnar ' í Grindavik, á Selatöngum, Krýsu vík, Herdísarvík og í Selvogi. Fundi þeirra bar saman í Sel- vogi á Bjarnastöðum. Sennilegt er, að Jón sýslu- maður hafi verið óviðbúinn að hitta hina óboðnu landse-ta sína á Bjarnastöðum, og þess vegina verið liðfár. Sennilegt er, að hann hafi beitt fyrir sig rétt- arbót Kristjáns 1., er áður gat ég, og krafið vetursetumenn um leyfis- og sekkjargjöld. En þeir hafa brugðið við hið versta, og fara ekki sögur af þvi, ne-ma þeir drápu ráðsmann inn, eins og Jón Egilsson grein ir i annál sinum. Vetursetumenn þessir hafa verið hinir harðgerðustu, lík- lega verið frá Vestur-Hansa- borgunum, er í þenna mund voru að hefja siglingar tii Is- lands. Þeir létu ekki hér við sitja, heldur sneru upp á Land og drápu þar lögmanninn á LögmannsvölLum, sem áður var grei-nt. Auðséð er af ölLum þessum skiptum vetursetuma-nna við landsmenn, að þeir hafa haft gott lið þeirra. Óhugsandi er, að erlendir farmenn, langt að komnir og óvanir öllum aðstæð um hér, hafi la-gt upp í slik ferðalög sem þessi, farið yfir stórárnar á Suðurlandi leið- sögula-ust og það á hæpn-u vaði eins og hjá Króki í Haltum, sem ekki var fært nema þaul- kunnugum mönnum og reynd- um. Þetta segir sína sögu, en er þó ekki nema forsendan að því er varð skömmu síðar í skiptum Árnesinga við erlenda menn hér í landinu. 5 Vígin á Bjarnastöðum og á LögmannsvölLum, eru skýr dæmi þess, hve landsmenn voru frábitnir hinu danska valdi á 15. öld, og kemur fram i eftirlátnum heim-ildum sög unnar, ekki aðeins vigi Björns rika, heldur fyrst og fremst í skiptum og aðgerðum Sunn- 1-endinga síðasta áratug aldar- innar og á öndverðri 16. öld. Sögur og sagnir greina frá miklum hefndum eftir vig Björns ríka, en fyrir vig sýslu manns Árnesinga og lögmanns ins á Lögmannsvöllum, er ekki getið hefnda. En er það rétt? Jón sýslumaður Ólafsson átti einn son, er tók við riki hans og eign-um, eftir a-ð hann hverf ur af spjöldum sögunnar á átt unda tug 15. aldar. Torfi riki sýslumaður i Klofa á Landi, var með atkvæðamestu og harð gerðustu valdsmönnum lands- ins um sina daga. En sagan hylur hann mikilli móðu fá- breyttra heimilda. En í raun og sann eru þeir atburðir er snerta hann mest og rás þjóð- arsögunnar óskýrðir. Er ekki einmitt að leita orsakanna í stórbrotnum atburðum ævi hans í hefndinni eftir föður han^, mótstöðu gegn breyttri stjórnarstefnu í Danaveldi, stefnu Hans konungs. Ef til vill ræði ég síðar um það. Heimildir: Isl. fornbrs., Bisk- upaannál'ar, Sýslum.ævir, Enska öldin o.fl. Fjögur kínversk ljóð Jónas Svafár þýddi Yang Ti (605-671) Frá fljótinu andar heiðinni kyrrð í nótt. Vorið er farið að taka til litina sína. Bylgja ber mynd tunglsins burt og aðfallið kemur sígandi með bátsfarm af stjörnum. T’ao Ch’en (365-427) Skjótt fara árin hjá. Engan gagnar að tefja þau. Þessi morgunn er stilltur og alvörufullur. Ég held ég fari í sumarfötin mín og gangi uppí hlíð fjallsins fyrir austan. Um áma flöktir skuggi frá skýi, hækkar og hverfur. Það kemur vindur að sunnan til að gæla við brumið á kornöxunum. Óþekkt skáld (frá 5. öld) Sefið grænt með frjóið rautt. Laufblað beygjandi sig undan veðrinu. Þú og ég í sama báti. Og við sem áttum að tína sefstrá uppi við á. í aftureldingu ýttum við úr vör. Um dagmál lögðumst við undir álmskjólið. Við áttum að tína sefstrá. Þegar nóttin huldi okkur myrkri sínu voru örfá strá í greip okkar. Óþekktur höfundur (uni ÍOOO) Tzu-Yeh-song Svo langt var liðið á: Kirsuberjaklasarnir drupu af trjánum, Gulbleikir fuglar hníptu á greinum. Þú sagðir: Hér ái ég. Hestur minn þarfnast hvíldar. Ég sagði: Ég verð að halda á. Silkitungl mín eru hungruð. 4. júli 1971 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.