Lesbók Morgunblaðsins - 17.04.1977, Síða 4

■
Um Imre Nagy, forsætisráðherra Ungverja,
sem mótaði umbótastefnu í landinu, undi því
ekki að vera leppur Sovétmanna, reyndi að
auka lýðræði — og var að sjálisögðu hengdur
Ég kynntist einu sinni manni,
sem var hengdur síðar. Þannig
var, að ég gekk við hliðina á hon-
um spölkorn eftir Rakóczistræti í
Búdapest vorið 1956. Þetta var
feitlaginn, roskinn maður með
myndarlegt yfirskegg. Það skein
sól þennan dag og maðurinn var á
heilsubótargöngu. Ég bar kennsl
á hann einna fyrstur manna. Ég
komst þvi óhindraður nálægt hon-
um. Þeir, sem komu að nokkrum
mínútum siðar komust ekki fyrir
á gangstéttinni kringum hann en
urðu að standa úti á götu. Að
nokkurri stundu liðinni voru svo
margir komnir á eftir honum, að
gatan var þéttskipuð fólki. Mér
þótti þessi atburður sérkennandi
fyrir Búdapestbúa. Maðurinn,
sem fólkið þyrptist að var i ónáð
yfirvaldanna. Og fólkið, sem
fylgdi honum í þögulli skrúð-
göngu var að votta honum virð-
ingu sfna.
Maðurinn var Imre Nagy. Um
þetta leyti voru ekki liðin nema
þrjú ár frá því, að arftakar Stalfns
i Kreml útnefndu hann forsætis-
ráðherra í Ungverjalandi. Þeir
höfðu áhyggjur af ókyrrðinni í
nýlendum sfnum í Evrópu eftir
uppþotin í Austur-Berlín. Nagy
virtist tilvalinn til þess að lægja
öldurnar í Ungverjalandi og ljá
einræðinu dálftinn mennskan
svip. Hann hafði valdið umbótum
f landbúnaðarmálum f Ungverja-
landi og var ákveðinn andstæð-
ingur þess, að bændur væru
neyddir til samyrkju. Hann var
gamall „moskvukommi", en hend-
ur hans voru óflekkaðar af öllu
þvf blóði, sem flaut f stjórnartíð
Stalfns. Hann var svo gerður for-
sætisráðherra. En hann var
naumast kominn í ráðherrastól-
inn fyrr en kom á daginn, að hann
var fremur frjálslyndui; en
kommúnisti, ungverskur föður-
landsvinur en ekki leppur Sovét-
manna.
Hann mótaði þá stefnu „umbóta
og andspyrnu", sem Dubcek
fylgdi sfðar um „vorið f Prag“.
Hann jók lýðræði í landi, flokkn-
um og hinum rfkisrekna iðnaði.
Hann afnam refsingar við „ónóg-
um afköstum", sem voru þá alsiða
í verksmiðjum. Hann leyfði hand-
iðnaðarmönnum að stofna verk-
stæði og bændum að fara af sam-
yrkjubúum og setjast aftur á
gamlar jarðir sfnar. Hann lét
sleppa úr fangelsi þeim, sem þar
sátu af stjórnmálaástæðum, lagði
niður pólitíska dómstóla og afnam
ritskoðun að mestu. Hann gekk
sem sé of langt — og þar kom, að
hann var rekinn úr forsætisráð-
herrastöðunni, flokknum og jafn-
vel úr kennarastöðu sinni við há-
skolann. Eftir það var hann rægð-
ur daglega í blöðum. Hann var
„fjandsamlegur flokknum og al-
þýðunni". Og ég man, að ég undr-
aðist það, er ég gekk fram á hann
þarna á Rakóczistræti, að hann
skyidi ekki sitja í fangelsi.
Imre Nagy stóð á sextugu, er
þetta var. Hann var atvinnulaus
og yrði áreiðanlega ekki tekinn í
neina vinnu. Hann virtist varla
öfundsverður af neinu. Samt
þyrptist fólkið að honum þarna á
Rakóczistræti, og virtist fullt lotn-
ingar. Ekki heyrðust köll eða
hróp, enginn olnbogaði sig gegn-
um þröngina til þess að komast
að. Enginn maður yrti á Nagy
ellegar bað hann um eiginhandar-
áritun. Kringum hann var autt
rjóður á stéttinni, lfkt og töfra-
hringur, sem menn gætu skki rof-
ið. Virðing fólksins reyndist for-
vitni þess yfirsterkari. Hundruð
manna voru fyrir framan okkur
og hundruð fyrir aftan og flestir
þeirra hafa örugglega ekki getað
greint hann. Samt héldu þeir
áfram göngunni, létu sér nægja
að vita, að hann var einhvers stað-
ar inni I miðri þvögunni.
Eitt er sérstakt um Ungverja,
og það ættu menn að gera sér ljóst
fyrst af öllu, sem um þá er. Þeir
hænast að þeim, sem mega sfn
miður; standa alltaf með þeim, er
tapar.
Ur fjarlægö má kannski líta svo
á hina dularfullu uppreisn 1956,
að hún hafi verið fáránleg tilraun
smáþjóðar til að rfsa gegn ofur-
veldi Sovétmanna. En það glap-
ræði var alls engin undantekning;
Ungverjum er eiginlegt að fremja
slfk glapræði. Aldrei nokkurn
tfma hefur tekizt að innræta Ung-
verjum nógsamlega virðingu fyrir
valdi, eða ótta við það að bíða
lægri hlut. Þeir hugsa ekki
skammt f þeim efnum, en heldur í
öldum. Lajos Kossuth, forsprakki
uppreisnarinnar gegn veldi Habs-
borgara árið 1848 komst einhvern
tíma svo að orði, ekki ódrembi-
lega eins og hans var von og vfsa,
að Ungverjar væru gæddir „sögu-
legum persónuleika". Þeir eiga
ekki einungis að baki sér þúsund
ára þjóðarsögu í Dónárdal. Sú
saga er að mestu eins, hvar sem á
er litið. Það er ekki sá hálfviti til,
að hann geti ekki munað sögu
ungverja í stórum dráttum. En sú
saga snýst mest um ósigra og þol-
gæði.
Þær stundir hafa komið, að við
höfum hrósað sigri en þær eru
fáar og hafa ekki valdið okkur
jafnmiklu stolti og við þurfum á
að halda. Við getum þó stært okk-
ur af því, að við þraukuðum inn-
rás Tartara árið 1241, hernám
Tyrkja (1526—1700), hernám
Austurríkismanna (1711—1718)
og hernám Þjóðverja (1944—
1945). Það var þess vegna, að fá-
um Ungverjum kom til hugar, að
Sovétmenn yrðu I landinu til
lengdar. Við veltum því einu fyrir
okkur, hvenær þeir færu og
hvernig þeir færu.
Undir lok fyrstu forsætisráð-
herratíðar sinnar, árið 1955, gerði
Imre Nagy nokkuð, sem engin
dæmi voru til. Slíkt hafði aldrei
hent neinn umboðsmann ný-
lendustjórnarinnar. Hann lét sem
sé hjá líða að breyta „línunni”
þegar flokkslínunni í Moskvu var
breytt. Hann fór ekki eftir sam-
þykktri forskrift: gagnrýndi ekki
sjálfan sig fyrir frjálsræðisstefnu
sfna og framfylgdi ekki hinni
nýju stefnu, sem ætluð var til
þess að treysta tökin. Blöðin aug-
lýstu þetta rækilega. Honum var
úthúðað fyrir það, að hann fékkst
ekki til að fordæma „alþýðufjand-
samlega stefnu" sína. Þannig
fréttu Ungverjar, að þeir voru
búnir að eignast nýja þjóðhetju,
mann, sem gerði ser ljóst, að þjóð-
in var búin að fá nóg.
Einkahagsmunir Nagys ásamt
andlegri arfleifð hans — trúnni á
kommúnismann og leiðsögn og
forystu Sovétmanna- hefðu nú átt
að verða til þess að koma fyrir
hann vitinu. Hann hafði tekið
sönsum áður. Tvisvar hafði hann
barið sér á brjóst, eins og venja
var. Hann hefði ekki þurft nema
endurtaka það í þetta sinn. Hann
hefði getað leyft Kremlverjum að
beita vinsældum hans til dálítils
afturhalds. Hann hefði þá orðið
áfram við völd. Þeir kröfðust ekki
annars af honum, en þess, að
hann tæki til máls. Orð voru allt
og sumt, sem þeir vildu.
En hann vildi fremur fyrirgera
góðri atvinnu og lífsafkomu en
fordæma umbætur sínar og af-
neita frelsishugsjóninni. Hann
þagði. Og það var ekki látið liggja
I þagnargildi. En þögn hans var
til merkis um hug þjóðarinnar.
Við vorum orðin fullsödd á aftur-
haldi, sífelldum afturkippum,
orðin þreytt á þvl, að frelsi og
betri tíð var æ skotið á frest. Þögn
hans var til merkis um hug okkar,