Lesbók Morgunblaðsins - 24.09.1978, Page 4

Kostgangarar hjö Guörúnu
Haustið 1945. Nóvember. Vetur. Höfuð-
borgin upplýst í skammdeginu. Skólafólk-
ið fyllir bæinn og setur svip sinn á hann.
Allir þurfa aö búa sig undir lífið, hvort sem
það verður stutt eða langt. Sumir stefna
hátt: vilja veröa stúdentar og síðar
kandidatar. Aðrir hugsa ekki þaö hátt.
Þeim er mest í mun að komast sem fyrst í
starf. Námið má þess vegna ekki taka allt
of langan tíma. í Samvinnuskólanum tekur
námið tvö ár, í Verzlunarskólanum 4 ár og
sama tíma í Kennaraskólanum. Tekið
hafði veriö uþp á því að lengja námið þar
um eitt ár nýlega. Undirritaður var nýlega
kominn í þennan skóla. Hann ætlaði að
verða kennari við barnaskóla.
Fyrir ábendingu frá Maríu Maack,
forstöðukonu Farsóttahússins, sem hann
hafði borðað hjá um skeið án sérstaks
endurgjalds, kom hann að máli viö
matselju á Bókhlöðustíg 10, Kristínu
Karlsdóttur aö nafni, og sþurði hana hvort
nokkur leið væri að fá keypt fæði. „Hvað
starfiö þér,“ spurði Guörún. „Ég er
nemandi í kennaraskólanum.” „Jú, það er
allt í lagi,“ sagði hún.
Hvað kostar fæðið á mánuði," spuröi
pilturinn.
„Það kostar 420 krónur á mánuöi.“
Þetta var ekki sem verst. Þetta kostaði
álíka mikiö á mánuöi og hann haföi í kaup
á viku sumarið áður við steypuvinnu í
Silfurtúni, þar sem rekin var steinaverk-
smiöja. Guðrún þéraöi hvern mann. Gekk
í þjóöbúningi um beina og var hin
virðulegasta, enda báru allir mikla
virðingu fyrir henni. Hún var oröin ekkja.
Var gift Jóni Sveinssyni verzlunarmanni í
Neskaupstaö, sem lézt 1931. Átti tvo syni.
Annar þeirra, Rögnvaldur, var í 4. bekk
menntaskólans. Varö þrestlærður og um
skeiö þjónandi prestur í Súðavík. Kennari
viö gagnfræöaskóla í Reykjavík um langa
hríð. Þegar nýr mánuður hófst spuröi
Guðrún: „Má ég koma með reikninginn
yðar?“ Gagnvart slíkri kurteisi var ekki
hægt að bregðast nema á einn veg:
greiða með brosi á vör. Á því stóð heldur
aldrei hjá honum. Hafði vanizt því aö
skulda ekki neinum neitt, en þola heldur
ekki öðrum það sama: Það var heldur
aldrei þurrð á aurum hjá nemandanum,
því að hann var sþarsamur og lítiö fyrir að
slá sér út. Helzta eyðsla, sem hann veitti
sér fyrir utan Itfsnauösynjar og nauðsyn-
legustu bækur, var að kaupa sig inn á
dansæfingar í skólanum, sem voru
hálfsmánaðarlega. Inn á þær kostaði fimm
krónur fyrir nemendur, en tíu krónur fyrir
aðra. Aldrei sást þar vín á nemendum
skólans, en fyrir kom, að aörir væru
eitthvað að laumast með hinn görótta
drykk. Þá gat nemandinn ekki stillt sig um
að kauþa bækur við og við. Eitt sinn
keypti hann bók fyrir 50 krónur í
Bókaverzlun Sigfúsar Eymundssonar. Þá
var Lexicon Poeticum. Bók þessa seldi
hann nemanda einum í öðrum bekk á
sama veröi og hann keypti hana, og sér
eftir því alla ævi. Það er svona: Aldrei
skyldi maður selja bók, sem maður hefur
einu sinni eignazt^
Sársjaldan keypti hann dagblöð á
götunum. Það var þá helzt Vísir. Á horni
Laugavegs og Skólavöröustígs sat gamall
maöur, eöa var þaö kannski efst í
Bankastræti, og seldi dagblöö. Blaöiö
kostaöi 50 aura í lausasölu, en oft laumaði
nemandinn krónu í vasa gamla mannsins.
Kenndi í brjósti um hann að sitja þarna,
oft í drepandi kulda. Þegar þetta var,
kostaöi áfengisflaskan 45 krónur og þótti
dýr. Fargjaldið milli Reykjavíkur og
Hafnarfjarðar kostaði kr. 1,50, þ.e. aðra
leiöina. Hefur semsagt hundraöfaldast
þegar þetta er ritað. Þá mátti reykja í
Hafnarfjarðarvögnunum og var það
óspart notað af reykingamönnum. Engum
datt þá í hug, að nokkur óhollusta fylgdi
reykingum, en samt reyktu þá færri en
síöar, er vitað var að það kynni aö valda
lífshættu í ríkum mæli síðar á ævinni,
kannski þegar maður var orðinn aflóga
skar sökum aldurs: 50—60 ára! En þetta
var nú víst útúrdúr. Lifaö var reglusömu
lífi: fremur horft á lífið en að kasta sér út í
það. Þá lá fólki ekki eins á aö veröa
fullorönu eins og síöar varð. Þegar fólk er
um tvítugt er allt lífið framundan og
auövitað ekki annað en vitleysa að taka
forskot á sæluna. Þaö er ekki annað en
vitleysa að byrja lífið of snemma. Nógur
tíminn að lifa því, kannski 50—60 ár í
viðbót.
En nú finnst nemandanum tími til
kominn að geta um það mannlíf, sem
innan veggja var á Bókhlöðustíg 10. Mest
bar á mönnum, er stunduðu hreinleg störf
og/ eöa nám, enda víst skilyröi, því aö eitt
sinn spurðist verkamaöur fyrir um þaö,
hvort hann gæti fengiö keypt fæði þarna,
en frúin svaraði því til, aö hún seldi ekki
mönnum fæöi, er ynnu óhreinleg störf.
Þarna voru nokkrir þekktir menn, og
ýmsir hafa orðið þekktir heldur betur
síðan, enda gerist margt og mikið í ævi
manna á 30 árum og þó færri væru. Skal
þá vikið að mannskaþnum. Til hagræöing-
ar eru þeir hér í nokkurn veginn réttri
stafrófsröð. Einhverja mun aö vísu vanta,
enda er sögumaður tekinn að kalka
smávegis í kotlinum. Svo vel vill til, aö
nemandinn er hnýsinn um annarra hagi og
forvitinn. Þar af leiðir, að hann veit meira
um þetta fólk en ella mundi. Einnig hefur
verið leitað í uppsláttarrit, sem óþarft er
upp aö telja.
Fyrst skal þá telja undirritaðan, sem
fæddur er síðast á árinu 1923. Hann ólst
upp í afdal og naut ekki annarrar
menntunar í æsku en venjulegs barna-
skólanáms, mest í farskóla. Kennara hafði
hann hins vegar ágæta og bætti þaö
nokkuð úr skák. Skömmu fyrir tvítugt
komst hann loks í framhaldsnám. Hafði
sótt um skolavist á Reykholti og að
Laugarvatni, en á hvorugum staönum
fengið skólavist. Bjarni á Laugarvatni
benti honum á að sækja um á Reykjum í
Hrútafirði, hjá hinum ágæta manni
Guömundi Gíslasyni. Settist hann í
skólann haustið 1943, en undanfarin þrjú
ár haföi skólinn veriö hernuminn af
Bretum og síðar Bandaríkjamönnum, og
ekki starfað það tímabil. Nú var hann
kominn í langþráö nám og naut sín mæta
vel. Upþhaflega sat hann í yngri deild, en
seint í nóvember var háð samkepþnispróf
um inntöku í efri deild skólans. Þeir sem
stundaö höfðu nám áður, áttu auðvelt
með að taka þetta próf, en dalabúinn var
þess vanbúinn hvað kunnáttu snerti. Þó
fóru svo leikar, að hann náði upp í efri
deild skólans, trúlega mest vegna kunn-
áttu hans í íslerizku. Prófað var í reikningi,
málfræði, íslandssögu, landafræði og
íslenzkustíl. Þreyttu prófiö 16 og stóðust
það 14. Hækkaöi nú heldur hagur
Strympu. Prófið um vorið gekk vel og
hlaut hann 8.52 í meðaleinkunn, en í
bóklegum greinum 9.1. íþróttir og
verklegt nám drógu hann þetta niöur í
lokaeinkunn.
Hálfan næsta vetur dvaldi nemandinn á
Reykjum við framhaldsnám, en varð þá aö
fara heim í dalinn sinn til aðstoðar sjúkum
föður, er fór á sjúkrahús í Reykjavík og
átti þaðan ekki afturkvæmt. Tók inntöku-
próf í Kennaraskóla íslands haustið 1945
og var nú við nám í 1. bekk skólans.
Sóttist honum námið sæmilega. Aöeins
stæröfræöin var honum nokkur þrándur í
götu. Hann saknaöi félagsskaparins frá
Reykjum. í Kennaraskólanum kynntust
menn lítt.
Þá er komiö aö því að minnast þeirra,
sem boröuðu hjá Guörúnu Karlsdóttur aö
Bókhlöðustíg 10. Hús þetta var ofarlega
við nefnda götu. Það brann löngu síöar.
Matsölu hafði Guðrún rekiö í mörg ár áður
en hún fluttist á Bókhlöðustíginn. Var það
í Tjarnargötu. Fylgdu margir af kostgöng-
urunum þaöan á nýja staöinn, líklega
flestir, því aö fólki líkaöi vel viö hana á alla
lund.
Árni Björn Jakobsson frá Spákonufjalli
fæddist árið 1924 og fermdist ásamt
undirrituöum vorið 1938 í Hólaneskirkju á
Skagaströnd hjð prestinum og Ijúfmenn-
inu Birni O. Björnssyni, sem þá sat að
Höskuldsstööum. Árni útskrifaöist úr
Samvinnuskólanum og starfaöi viö skrif-
stofustörf. Síöar tók hann að leggja stund
á heildsölu og er nú framkvæmdastjóri
fyrirtækisins Páll Jóh. Þorleifsson í
Reykjavík.
Arnbjörn Kristinsson er fæddur áriö
1925 í Vestmannaeyjum. Nú var hann
prentari í ísafoldarprentsmiðju. Heimsótti
ég hann stundum á vinnustaðnum og
einnig þar sem hann bjó, en það var
einhversstaðar í Norðurmýrinni. Arnbjörn
er stórvirkur bókaútgefandi og rekur
einnig prentsmiðju. Hann hefur starfaö
mikið í skátahreyfingunni og er reglumaö-
ur, en þeir gerast fágætir á þessum
síöustu og verstu tímum.
Arnór Sigurjónsson rithöfundur setti
sviþ á hóþinn. Hann var þá löngu orðinn
þjóðkunnur maöur sem skólastjóri á
Laugum, rithöfundur, fyrirlesari og fræði-
maður. Arnór gaf sig mjög að fræðimönn-
um, sem þarna voru, eins og Steini Dofra,
Haraldi Sigurössyni, síðar bókaverði, og
skáldinu Sigurði Einarssyni. Arnór var
bóndi að Þverá í Dalsmynni um þessar
mundir, en vann um skeið að ritstörfum í
höfuðborginni. Hann var þá maður á
miðjum aldri. Ekki duldist frásagnarhæfi-
leiki Arnórs þeim, sem á hlýddu. Og
fræöimaöur er hann fram í fingurgóma.
Og sjálfmenntaður aö mestu leyti.
Baldur Steinbach tannsmiöur frá
ísafiröi lét lítiö á sér bera, fálátur og
friðsamur. Ræddust greinarhöfundur og
hann oft við, því aö þeir sátu hvor gegnt
öðrum. Baldur var einhleypur — og er
enn. Faðir hans var tannlæknir og
tannsmiöur á ísafirði langa hríö. Hlaut
menntun sína í Kaupmannahöfn.
Baldur Steingrímsson verkfræöingur
hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur kom
mönnum fyrir sjónir sem yfirlætislaus
maður. Afi hans var þjóöskáldið Matthías
Jochhumsson. Mundi hann eftir afa sínum
sem drengur á Akureyri, en vildi lítt um
hann ræða við þann, er þetta ritar.
Björn Þórarinn Þórðarson
menntaskólanemi frá Hvítanesi í Skil-
mannahrepþi var einn af kostgöngurum
Guðrúnar. Hann sat í M.R. og varð
stúdent vorið 1946. Bróöir hins þjóðkunna
blaðamanns, feröamanns og nú ferða-
skrifstofueiganda: Guöna í Sunnu. Björn
Bókhlööustígur 10 (suöurhliö).