Lesbók Morgunblaðsins - 24.09.1978, Blaðsíða 10

Systkinin sex Fjóla, Halla, Svanhildur, Jensína, Eirikur Landbúnaður er einnig stundaður á Djúpuvík.
og Reynir Lýösbörn.
Hjónin Magnús
Elíasson og Emilía
Þórðardóttir.
Myndin var tekin í
fyrrasumar.
Gömul mynd af
höfninni á Djúpu-
vík, Þegar mest var
Þar um að vera.
staönum. Þaö kemur í Ijós aö Lýður, faöir
Láru og systkinanna sex, sem áöur voru
nefnd, er bróðursonur Magnúsar:
Strandamaður í húð og hár
„Viö Hallbert Guöbrandsson, faöir hans
erum hálfbræður og bjuggum báöir í
Veiðileysu en þar var þríbýli, segir
Magnús. Viö ólumst þar upp systkinin. En
ég er fæddur á Kirkjubóli í Hrófbergs-
hreppi 20. júlí 1897. Foreldrar mínir voru
Elías Guömundsson og Ingibjörg Kristins-
dóttir, bæöi ættuö úr Strandasýslu. Faöir
minn fórst á sjó þegar ég var á fyrsta ári.
Móöir mín fluttist þá til fööur síns aö
Kambi hér í Árneshreppi. Hún giftist
nokkru síðar Guöbrandi Guöbrandssyni
frá Birgisvík og hófu þau búskap í
Veiðileysu. Þau eignuðust 9 börn. Móöir
mín haföi átt eina dóttur áöur en hún
giftist fööur mínum og þannig stendur á
því, aö ég hef átt 10 hálfsystkin en ekkert
alsystkin, segir Magnús.
Sjómaður og bóndi
Þiö bræðurnir tókuö svo viö búskap í
Veiðileysu? Er þetta góð bújörö?
„Ekki get ég sagt það, landnot nægöu
varla fyrir 3 ábúendur, meö þeim tækjum
sem þá voru tiltæk. Nú mætti gera jörðina
góöa til búskapar. Reyndar var ég aldrei
hneigöur fyrir sveitabúskap þó þetta yrði
úr. Framan af ævinni var ég til sjós. Fór
á mína fyrstu vertíö þegar ég var 15 ára
til Bolungarvíkur. Þaö var þó ekkert
glæsilegt fyrir, ungling, mikil vosbúð og
fæöiö lélegt, mest rúgbrauð, smjörlíki og
kæfa. Viö vorum fjórir á bátnum,
formaöurinn og þrír unglingar. Farið var
á sjóinn kl. 2 á nóttunni og komiö aö landi
um 4—5 á daginn. Á þessari vertíö
fiskuðum við nær ekkert, vorum í 30 kr.
skuld þegar upp var staðið. Oftar en einu
sinni vorum viö hætt komnir; lending var
erfiö í Bolungarvík þá, brimbrjóturinn var
ekki kominn en var þá í þyggingu. Einu
sinni tók báturinn niöri í lendingu og
okkur skolaöi útbyrðis í brimið. Þaö vildi
okkur til lífs aö fólk var viö vinnu á
fiskreitum svo nærri, að það gat náð að
haka okkur upp úr sjónum og varð það
okkur til bjargar. Aflaleysiö á vertíðinni
bættum viö strákarnir upp með því aö
draga sand á sleða í brimbrjótinn á
Bolungarvík, og viö þá vinnu höföum viö
25 aura á tímann frá kl. 8 á morgnana til
10 á kvöldin."
En lífið var
ekki eintóm alvara
En lífiö var ekki eintóm alvara þá fremur
en nú. Magnús minnist spaugilegs atviks
frá þessari fyrstu vertíö, þó verr heföi
getaö fariö:
„Maöur reyndi aö punta sig á þeim
árum eftir því sem tök voru til, ekki síöur
en nú er gert," segir hann. „Ég átti
þokkaleg spariföt en vantaði hálstauiö. Þá
voru mikið í tísku hvít 'skyrtubrjóst og
flibbar úr gúmmí og þegar þaö var fengiö,
vantaöi mig ekkert annað en slaufuna, en
hana fékk ég beint frá París og pantaöi
hana eftir verölista. Nú var mér ekkert að
vanbúnaöi meö viðhafnarföt. En svo vildi
þaö óhapp til, aö formaöurinn á bátnum
sofnaöi út frá logandi eldavél um borö, og
tók vélin að ósa. Hann vaknaði þó í tæka
tíö, en litlu munaði að hann gæti ekki
vakið okkur strákana, því við sváfum svo
fast í ósreyknum. Þaö tókst þó loks. En
allir hlutir um borö voru orðnir kolsvartir
af ósreyk og þar á meðal hálstauiö mitt.
Aö vísu mátti þvo skyrtubrjóstiö og
flibbann, en slaufunni góöu varö ekki
bjargað, hún fór þar fyrir fullt og allt.“ Og
Magnús getur enn hlegiö hjartanlega aö
óförum Parísar-slaufunnar.
Misjöfn reynsla af fyrstu vertíðinni kom
ekki í veg fyrir að Magnús stundaði sjóinn,
aöallega viö ísafjarðardjúp, þar til hann
var nær fimmtugur, en þá staöfesti hann
ráö sitt og hóf búskap í sinni heimasveit,
enda var Emelía Þórðardóttir þá komin í
byggðarlagið.
Lífsbaráttan var
hörö í þá daga
Móöir Emelíu, Sólveig Jónsdóttir var
ættuö frá Munaðarnesi í Strandasýslu og
bjuggu foreldrar Emelíu þar fyrst en síðar
á Isafirði. Faöir Emelíu var Þóröur
Þórðarson sem kallaður var Grunnvíking-
ur. Hann var ættaöur fra Hattardal í Djúpi
'en ólst upp á Hornströndum. Þess má
geta a£> Þóröur og Magnús Hj. Magnús-
son eö’a „skáldið á Þröm“ voru bræöra-
synir. Var Þórður mjög vel hagoröur og
orti mikið Flest af skáldskap hans er nú
glatað, þar á meöal konungsríma, sem
hann orti í tilefni af komu Friöriks áttunda
til íslands 1907. Ríman var þó til á prenti
og margir kunnu kafla úr henni. Emelía
segir aö faöir sinn hafi haft sama siö og
„skáldið á Þröm" að skrifa dagbækur, en
dagbækur hans hafi veriö geymdar hjá
fjölskyldunni til þess aö þær yröu ekki
notaöar á sama hátt og taliö er aö gert
hafi verið með dagbækur frænda hans.
„Foreldrar mínir háöu haröa lífsbaráttu,
segir Emelía. Þau eignuöust 11 börn og
við systkinin vorum 8 á lífi þegar faöir
minn féll frá 1913. Ég var þá á 6. ári.
Móöir mín haföi nokkuð af börnunum hjá
sér og vann fyrir þeim meö því aö ganga
í skúringar og fiskverkun á ísafiröi.
Þennan fyrsta vetur eftir aö faöir minn
lést, var ég í fæði hjá konu, sem haföi á
hendi húsmæðrakennslu í kaupstaðnum,
aö mig minnir. Hún var ógift og var alltaf
kölluö „fröken Fjóla". Þessi kona var
einstaklega góö viö mig. Ég minnist
hennar alltaf meö þakklæti, og þess
vegna get ég um þetta hér, segir Emelía.
Eftir þetta fór Emelía í fóstur til
Jakobínu Þorleifsdóttur og Jóns Elíasson-
ar, sem þá bjuggu í Bolungarvík á
Hornströndum og þar ólst hún upp. „Ég
var lánsöm aö komast til þeirra, segir
Emelía. Þau voru merkishjón, hún þótti
kvenskörungur en hann kannske meira
Ijúfmenni en hollt var í þessum heimi. Mér
leið vel hjá þeim en varö aö vinna erfiða
vinnu, þaö var óhjákvæmilegt í þá daga.
Ég fór þaöan um tvítugsaldur og kvaddi
Jakobína mig þá með þessum oröum:
„Faröu vel alla daga, og alltaf sé ég eftir
þér.“ Eftir þetta fór ég aö Munaöarnesi til
móðurfrændfólks míns og kynntist þá
Magnúsi. Viö giftum okkur 1935 og fórum
að búa í Veiðileysu og bjuggum þar
þangað til viö fluttum til Djúpuvíkur fyrir
18 árum,“ segir Emelía.
Samgönguleysiö þótti
sjálfsagt á meðan
annaö þekktist ekki
„Hvers vegna hættuð þið búskap?“
„Þaö voru ýmsar ástæöur til þess,"
segir Magnús. „Samgönguleysiö var
bagalegt. Vegurinn kom ekki fyrr en
1963—5 en þá vorum viö farin. Viö uröum
fyrst til aö flytja frá Veiöileysu en hinar
fjölskyldurnar komu á eftir. Ég er helst á
því aö fólk heföi ekki flutt burt úr þessari
sveit ef vegurinn heföi veriö kominn áður
en los fór að komast á hreppsbúa. Það
var erfitt meö alla aðdrætti nema af sjó
og þyrfti á læknishjálp aö halda var ekki
um annað aö ræöa en fara gangandi alla
leið inn að Hólmavík eða að Sandnesi og
fá þaðan flutning á bát til að losna við að
ganga alla leiö fyrir fjöröinn. Þessar feröir
tóku vanalega sólarhring. Á bát var ekki
farið héöan út aö Hólmavík nema í
lífsnauðsyn.“
Magnús minnist margra slíkra feröa til
Hólmavíkur þegar vitja þurfti læknis eöa
tilkynna þurfti um skipsstrand en Guö-
brandur stjúpfaðir hans var hreppsstjóri
og bar aö tilkynna þaö til sýslumanns.
„Þetta þótti sjálfsagt á meðan annaö
þekktist ekki, en fólk sætti sig ekki við
þaö, þegar tímarnir breyttust og betri
aðstaða bauðst annars staöar," segir
Magnús.
Meö síldarbræöslunni hljóp
ofvöxtur í athafnalífið
„En haföi verksmiöjureksturinn á Djúp-
vík ekki áhrif á ykkar hag?“
„Flestir töldu aö verksmiöjan yröi
gullnáma. Þaö varö óneitanlega lyftistöng
fyrir fjárhag hreppsins; menn sóttu
þangaö vinnu frá velflestum bæjum í
Árneshreppi og kom sér vel þar sem þetta
var á kreppuárunum um miðjan fjóröa
áratuginn. Reyndar haföi Elías Stefánsson
byggt nokkur hús á Djúpuvík um 1930 og
komið á fót síldarsöltun, en þegar Alliance
reisti síldarbræösluna og hóf rekstur
hennar var eins og ofvöxtur hlypi í allt
athafnalíf og ekkert var til sparaö, aö
afköstin yröu sem mest miöaö viö
fáanlegan tækjabúnaö á þeim tíma. Þaö
þættu sjálfsagt frumstæö vinnubrögö nú
aö handsauma fyrir alla mjölpoka og aka
þeim í stæöur á hjólbörum. Þeim var svo
staflaö upp ókældum og kom fyrir að
kviknaöi í stæðunum, en alltaf tókst aö
slökkva áöur en hlaust af stórskaði. Til
þess aö ráöa bót á þessum byrjunar-
öröugleikum var sett upp rör eitt mikiö til
blásturs og kælingar. Þetta blástursrör er
enn ofan á verk$miöjuhúsinu en fariö aö
láta mikiö ásjá eins og önnur mannvirki
frá þessum ævintýratíma" segir Magnús.
„Þegar flest var fólkið hafa líklega veriö
i, annað þúsund manns hér á Djúpuvík,
heldur Magnús áfram. Fyrsta sumarið lá
Suöurlandiö viö bryggju og verksmiðju-
fólk bjó þar um borö þar til stóra húsiö
sem enn stendur var tilbúið, einnig var
byggöur kvennabraggi. Verslun var í
rauöu húsunum, þar sem síldarsöltunin
haföi veriö.“ Magnús segir aö mikill
glaumur og gleði hafi ríkt þá á Djúpuvík;