Lesbók Morgunblaðsins - 19.04.1986, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 19.04.1986, Blaðsíða 6
.iiijrffii'j sjjéfcfB smA ¦i3'ði6io hM .TOÖraniBarff -i^. isbnijtori -30 gtsnsmainlðp ftraa Jsrinim i&ðæte nnjsFT .ogSeEfaAilBnH go £if«(,/f uööiafiiEnnoíí ubív 6b MiH .Eraiari iðri ianfala HVERJIR VORU FJÖLNISMENN? Jónas hefur gjarnan þótt holdtekning hins upp- flosnaða Hafnarstúd- ents, var líklega hallur að flöskunni á stundum og um kvenfólk gantast þeir Konráð í bréfum, þótt ekki væru tilefnin mikil. Það er ekki hin harðsnúna karlmanns- ímynd sem mætir okkur í bréfum Fjölnismanna. þeir eru hlýlegir, eigin- lega ástúðlegir við vini sína, tilfinningaheitir og bræðraþel er áberandi í umgengni þeirra við aðra karlmenn. 2. hluti greina- flokks eftir Sigrúnu Davíðsdóttur svipmyndum Fjölnismannanna fjögurra hér á eftir er einkum stuðzt við þá mynd, sem bréf þeirra gefa af þeim, en minni áherzla lögð á að rekja æviferil þeirra. Auk þess sem bréfín segja mikið um þá hvern og einn, er að fínna í þeim sameigin- leg einkenni, sem eru upplýsandi um tíðar- andann. { kvenna- og karlamálumræðu nútímans er karlmönnum gjarnan stillt upp sem harð- soðnum, yfirveguðum verum, sem byrgi inni tilfinningar sínar og láti þær ekki stjórna sér. En það er allt önnur karlmannsmynd, sem mætir okkur í bréfum Fjölnismanna. Tómas ávarpar Jónas elskan mín og svona mætti lengi telja. Þeir eru hlýlegir, eiginlega ástúðlegir við vini sína, tilfinningaheitir, tala stundum léttúðlega tím kvenfólk, eigin- lega óvirðulega fyrir nútímasmekk, en líka stundum hlýlega. Bræðraþelið er áberandi í umgengni þeirra við aðra karlmenn. Og ef við gefum okkur það að mann- skepnan breytist ekki mjög á um 150 árum, þá er víst óhætt að setja spurningamerki við áðurnefnda mynd af nútímakarlinum og velta fyrir sér hvort skýringin liggi ekki fremur í tíðarandanum en karleðlinu. En þessum þönkum verður ekki sinnt frekar hér, þeim er aðeins varpað fram hér af létt- úð og alvöruleysi... En víst er að bréf þessa tíma eru hinar merkustu heimildir um allt milli himins og jarðar. Þó fleiri kæmu við útgáfusögu Fjölnis, þá eru það þeir Brynjólfur Pétursson, Jónas Hallgrímsson, Konráð Gíslason og Tómas Sæmundsson sem átt er við þegar Fjölnis- menn eru nefndir. BRYNJÓLFUR PÉTURSSON Brynjólfur fæddist 1810, sonur Péturs Péturssonar prófasts á Víðivöllum. Sá var sagður auðmaður, svo honum varð ekki skotaskuld úr að mennta syni sína þrjá, sem allir luku háskólaprófi. Pétur, bróðir Brynj- ólfs, varð á endanum biskup, Jón varð dóm- stjóri, Brynjólfur fór í Bessastaðaskóla 1824, varð stúdent 1828 og fór í Hafnar- háskóla 1829. Skólavegurinn varð honum beinn og breiður, hann útskrifaðist sem lögfræðingur 1837. Hann gerðist sjálf- boðaliði í Rentukammerinu eins og algengt var og fékk svo æ betri embætti þar. 1848 var stofnuð sérstök íslenzk stjórnardeild og yfir hana var Brynjólfur settur. Framan af var hann að velta fyrir sér ernbættum heima, fékk reyndar sýslumannsembætti, en aldrei varð úr heimferð. Seinni hluta árs 1850 veiktist hann, varð Ifklega hálf ruglaður með köflum. Hann hafði verið lélegur til heilsunnar áður, kenndi um of mikilli vinnu, sem hann dró þó ekki úr. Hann stundaði vatnskúra úti í Klampenborg sér til styrk- ingar, drakk þar vatn á hressingarhæli, sem Jón Hjaltalín, seinna landlæknir hér, rak. Sjálfur talar hann um að taugaveiki hafi hrjáð sig. Sóttin elnaði og í vetrarbyrjun 1851 dó hann. Látum þetta nægja um lífs- hlaup Brynjólfs, en hvernig kom hann fyrir? Benedikt Gröndal lýsir honum sem háum og herðalotnum, nefljótum, með „smáar hendur og fætur og var ætíð snyrtilegur í fötum og framgöngu; hann gekk með gull- gleraugu eins og Konráð. Hann var hneigður til hjartveiki, og málrómurinn veiklegur og skjálfandi. Hann var einhver hinn dreng- lyndasti og göfuglyndasti maður, sem ég hef þekkt, og þar eftir hygginn og séður". Benedikt bætir við fémildi hans, Brynjólfur hafi oftlega vikið að honutn pening óumbeð- inn, þegar þeir hittust á götu. Elzta bréfið í útgefnu bréfasafni Brynjólfs er til Jónasar, frá 1829. Brynjólfur segist hafa lítið fréttnæmt handa vini sínum, „Jeg les — Horatz Virgil Cicero Holberg Heiberg Ossian og allrahanda stóra menn enn þó held eg að eg sjálfur ætli ecki að verða neitt stór við það. Að sönnu finst mjer stundum að það vera farinn að lifna í mer ofurlítil Musa enn þegar eg fer að hugsa betr eptir því er það ecki annað en sú gáfa að geta talað so að hverki skilji aðrir eða sjálfur jeg." í seinni bréfum til Jónasar frá Höfn sézt að hann hefur m.a. reynt að greiða úr veraldlegum málum hans, t.d. peningamálum, þegar Jónas var ekki í Höfn. Þessi bréf eru hlýleg, full af glensi, hálfkær- ingi, og hálfkveðnum vísum, en oftast býsna efnislítil. Bréfín til Konráðs eru þessum lík, sami skólapiltaandinn, sem verður næstum óviðeigandi, þegar þeir félagar eldast. í bréfum til Jóns bróður er það allt öðru vísi Brynjólfur sem talar. Auk þess að vera hlýlegur og innilegur, er hann alvarlega þenkjandi. Fréttir um lát föður hans hræra hann til óvenjulegrar einlægni „Mjer finnst ástir hjá mer til þeirra sem eptir lifa fái við þetta níar glæður, og verð jeg þó að segja að jeg hefi ætíð elskað Ikkur heitt í huga mínum, þó mótlæti (sem jeg hef þókst verða firir) hafi gjert mig nokkuð kaldranalegan í umgeíngni. Þegar sá stofninn er fallinn, sem við allir studdumst við, þurfum við því betur að stiðjast hvur við annan í ást og samheldni, til að gjeta staðið fastar í huga sjálfra okkar og líka í veröldinni." í Skuldafeni í bréfum til Jóns miðlar Brynjólfur honum heimsfréttum, ræðir danska pólitík og reifar skoðanir sínar á íslenzkum málefnum. Honum er tíðrætt um stöðuveitingar hér, vill góða menn í embætti og er áfram um að koma Jóni í góða sýslu. Peningamál hans voru honum drjúgt umræðuefni. Brynj- ólfur var nánst alltaf í skuldafeni og er stöðugt að reyna að greiða úr þeim, m.a. með foreldraarfi og eignahlutum hér. Hanh skýrir þó aldrei fyrir Jóni hvernig stóð á skuldunum, en Jón hefur vafalaust vitað sitt um það, því um skeið var hann samtíma bróður sínum við haskólann. Brynjólfur var alþekktur meðal landanna fyrir góð- mennsku, lánaði nauðstöddum og félausum löndum sínum, — og af þeim var nóg, ef hann mögulega gat. Gröndal segir Brynjólf einan hafa borgað 9. árg. Fjölnis, „ .. .hann hafði alltaf pening og sá ekki í skildinginn." I erfðaskrá sinni gaf hann sumum kunningj- um upp skuldir þeirra við sig. Hann nefnir nokkrum sinnum að ekki þýði sér að hugsa til kvonbæna, fjárhagurinn leyfi ekki slíka léttúð. Grímur Thomsen var góðvinur Brynjólfs, þó hann væri 10 árum yngri. Hann gerði víðreist um Evrópu uppúr 1845 og þá gengu bréf milli þeirra. Þau eru hressileg, þar bregður fyrir sama stráksskapnum og í bréf- um til Jónasar og Konráðs. Hann reytir í Grím fréttir úr Höfn og af íslandi í mun léttari tón en til Jóns bróður. Brynjólfur skipti sér lítið af stjórnmáium. Hann reyndi sem ungur að láta kjósa sig til þings, en svo samræmdist slíkt brölt illa dönskum embættisferli. En skoðanalaus var hann ekki. Hann studdi hugmyndir um þing heima fyrir, sem færi með íslenzk mál. Síð- ustu árin vann hann með Jóni Sigurðssyni, þrátt fyrir andúð á honum, fannst hann of stjórnsamur og var honum t.d. ósammála um þingstaðinn. En merkilegasta framlag Brynjólfs í þjóðmálaumræðuna er án efa grein í 8. árg. Fjölnis um íslenzku ríkisreikn- ingana. Þar sýnir hann fram á að andstætt því sem danskir létu gjarnan í veðri vaka, þá voru íslendingar enginn bónbjargarlýður á Dönum. Það munaði býsna litlu að íslend- ingar skiluðu aftur að fullu, því sem Danir lögðu til landsins. Jón Sigurðsson hélt svo áfram að skrifa um einmitt þetta eftii. Brynjólfur dó 41 árs, útslitinn maður, þreyttur á líkama og sál af mikilli vinnu og peningaáhyggjum. Lífið virðist hafa lagzt þungt á hann, hann var mæddur af mótlæti sem efldi hann ekki, heldur dró úr kröftum hans, eins og orð hans hér að ofan segja glöggt til um. JÓNAS HALLGRÍMSSON Jónas fæddist 1807, sonur aðstoðar- prests, sem dó, meðan Jónas var barn. Hann hafði því engan stuðning þaðan við nám sitt, fór í Bessastaðaskóla 1823 og útskrifaðist 1829 með góðum vitnisburði. Hann var skrifari hjá Ulstrup fógeta í Reykjavfk þangað til hann komst utan til

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.