Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Blaðsíða 10
borgarlífs á sálarskarnið og lýsir sér í fyrr- ingu frá því náttúrulega og einsemd. Oft er svo að sjá, að Helgi Þorgils sé að fjalla um þesskonar fyrirbæri. Þ6 liggur það engan veginn í augum uppi. Myndir hans eru margræðar, en styrkur þeirra liggur í því, að myndheimur Helga Þorgils er persónulegur og ekki verður betur séð en hann hafi sérstöðu meðal íslenzkra mynd- listarmanna og ekki minnist ég heldur að hafa séð neitt í útlöndum, sem verulega líkt geti kallast. En hvað er það eiginlega, sem Helgi Þorgils er að sviðsetja? Persónurnar í þessum leikritum lérefts- ins eru oft harla framandlegar; þær horfa og virðast tala hver framhjá annarri án þess að ná sambandi. Þær endurspegla samt enga þjáningu; virðast öllu fremur svífa um í himneskum unaði og gætu ef til vill minnt á lýsingar úr heimi eiturlyfja og ofskynjana. Þessum persónum er fyrir- munað að tjá eitt eða annað, vegna þess að málarinn hefur þann plagsið að mála ðll andlit eins og grímur - án þess þó að það séu grimur. Þetta stílbragð hefur þann ókost að vera klissíukennt og klissíur eru alltaf hvimleiðar í myndlist. Helgi Þorgils er líka afskaplega „heppinn með veður" eins og Kjarval sagði um Freymóð, og bakgrunnurinn er stundum svo blíður og sykursætur, að einhverntíma hefði það þótt óþolandi væmið. Það eru ugglaust gleðileg tíðindi fyrir allt það fólk, sem tel- ur að nútíma myndlist sé umfram allt ljót og að þar hafi fegurðin verið útlæg gerr. Sumt í þessum myndheimi er miklu fremur ættað sunnan úr hinu sólblíða Eyjahafi við Grikklandsstrendur en héðan af ísa köldu landi. Við sjáum kentára og einhyrninga og sjálfur Póseidon unir glað- ur við sitt. Ekki er gott að sjá, hvað nauð- syn rekur listamanninn til að notast við þessi minni, önnur en tízka sunnan úr Evrópu, þar sem þessi minni standa mönn- um ugglaust hjarta nær en hér. Þegar minnst er á Helga Þorgils og myndir hans, verður sumum á að spyrja: „Er það þessi sem málar tippin?" Helgi málar sitt fólk nakið og allir karlar hafa hreðjar á sínum stað. Samt er það svo, að allt virðist þetta fólk heldur kynlaust, jafnvel náttúrulaust og karlarnir með tipp- in eru trúlega allir impotent. Þetta náttúru- leysi í náttórunni er dálítið þunnildislegt, en segir ugglaust sína sögu af firringunni óg afturförinni - frá þeim gömlu góðu tímum, þegar menn gengu með hann reidd- an um öxl. Gamalreyndir málarar hafa löngum fundið að því, að myndir Helga Þorgils væru „illa" málaðar samkvæmt gamalli og kannski akademískri hefð, sem byggir á ríkulegum lit. Það á með öðrum orðum að vera „stof" í litnum eins og danskir segja. Einhverntíma átti ég orðastað við Helga Þorgils um þetta atriði og kvaðst hann þá gera í því að mála illa samkvæmt þessari kenningu. Nú ber hinsvegar svo við, að málunartækni Helga hefur þróazt f þessa áttina; liturinn er safaríkari og fyrir bragðið er þetta undarlega fólk ögn meira af holdi og blóði en áður var. Hugmyndafræðin er hér í þungaviktar- hlutverki; inntakið vekur spurningar og áhorfandinn verður að beita eigin hug- myndaflugi og lesa milli línanna, ef svo mætti segja. Það er þó spurning hvort málaðar myndir lifa til langframa á hug- myndafræði einni saman, ef þessi hug- myndafræði er bundin við tízku sem kem- ur og fer. Sé það ætlunin að tjá sig um einsemd og firringu, sem brennur vissulega á mörgum, er vafasamt að telja þá ætlun hafa heppnast. En hver veit nema Eyjólfur hressist. GÍSLI SIGURÐSSON *m* Geimrusl Álitið er að meira en 7.000 aðskotahlutir séu á sveimi í geimnum umhverfis jörðina. Þessir hlut- ir gætu reynst geimskutlum og geimforum hættu- legir. Við mennirnir höfum ekki látið okkur nægja að rusla rækilega út hér á jörðu niðri, heldur er geimurinn líka að verða fullur af alls konar drasli eftir okkur. Þúsundir smárra og stórra hluta, ónýtt rusl, eru á sveimi umhverfis jörðina, og af þeim stafar bæði geimfarartækjum og geimförum tals- verð hætta. Til þess að bæta úr þessu ófremdarástandi úti f geimnum hefur Kum- ar Ramohalli, verkfræðingur við Arizonahá- skóla í Bandaríkjunum, fundið upp sjálfvirkt tiltektartæki. Bandaríska geimferðastofnunin álítur, að meira en 7.000 aðskotahlutir á ferðinni kringum jörðu séu það stórir, að ratsjár á jörðu niðri geti borið kennsl á þá. Álitið er, að þessi hlutir séu samtals um 2.000.000 kg að þyngd. En þessir stóra hlutir eins og eldflauga hylki, sólarrafhlöður, heilir óvirkir gervihnettir o.fl. eru ekki einir á ferð þarna úti í geimnum. SkæðadrífaAf Smáhlutum Þar eru líka á ferðinni óteljandi brot og agnir af titanium, keramiki og málningu, sme era á fleygiferð úti í geimnum með nær 11 km hraða á sekúndu. Vegna þess hve þessir hlutir era smáir, sjást þeir alls ekki á ratsjárskjánum og era þar af leiðandi mjög hættulegir. Til dæmis að taka gerðist það f sjöundu ferð bandarfsku geimskutlunn- ar í júnfmánuði 1983, að hvítar málning- aragnir, aðeins 0,008 úr tommu í þvermál, skullu á framrúðu geimskutlunnar og skildu þar eftir sig dældir í glerinu. Hefðu stærri hlutir hitt skutluna, þá hefðu þeir getað farið í gegnum þrefalt raðugler fram- gluggans eða smogið í gegnum búning geimfaranna. Ekkert virðist vera hægt að gera til þess að losna við þetta smágerða rasl úti í geimnum, en Ramohalli vonast hins vegar til þess, að tækið sem hann hef- ur fundið upp verði til þess að draga mjög úr aukningu á slfku rasli með þvf að taka stóra hluti úr umferð, áður en þeir fara að brotna niður og verða að þessum smáu bútum, sem reynast háskalegastir af öllu því drasli sem er á sveimi kringum okkur úti í geimnum. ElNS KONAR GEIMSÓPUR Tækið, sem nýbúið er að fínna upp, er með sjálfvirkan búnað til hreinsunar á alls konar rasli, sem er á sveimi á braut um- hverfis jörðu. Tækið er þannig hannað, að það nær taki á stórgerðum úrgangshlutum á reki úti í geimnum, bútar þessa hluti í sundur og sogar þá ínn í sig. Enn sem kom- ið er getur þetta tæki þó aðeins að líta sem sérsmíðað líkan og sem tölvulfkan, en áætl- að er að senda fremur litla gerð af tækinu út í geiminn með bandarískri geimskutlu annaðhvort árið 1991 eða 1992. Þegar tæk- inu verður skotið á loft í skutlunni, verður það lagt saman meðan á geimskotinu stend- ur, en það opnast svo sjálfkrafa þegar kom- ið er út f geiminn. Ef þessi fyrsta tilraun tekst vel, sér Ramohalli fyrir sér heilan flota af slíkum vélmennum sem væra að störfum við hreinsun aðskotahluta úti í geimnum, og það jafnvel svo árum skipti. Fyrstu hreinsunarvélmennunum yrði stjórnað frá jörðu, en lokatakmarkið er þó, að þau verði sjálfvirk með öllu. Yrði þeim þá beint inn á ákveðnar brautir umhverfis jörðu þar sem sérstaklega mikið væri af brotamálmum og öðra rusli á sveimi. Þegar vart verður við slfkt úrgangsbrak, mun vélmennið grípa það Væntanlegt geimhreins- unartæki vinnur við að hluta sundur aOóga gervi- hnött. Geislaskurðtæki vélmennisins sker gervi- hnöttinn ísundur, en arm- arnir bæta gljáandi máhn- plötum við speglakerð hreinsunartækisins til þess að auka söfaun sólar- orku. og taka að búta hlutina niður með geisla- skurðtæki sem knúið verður sólarorku, en þessi klippibúnaður samanstendur af gull- húðuðum plastspeglum og linsum er safna í sig sólargeislum og þjappa þeim saman í öflugan geisla sem sker nánast hvað sem er. TILTEKTIN Sé það til dæmis aflóga gervihnöttur sem vélmennið er að fást við, bútar geislaskurð- tækið gervihnöttinn í sundur, og um leið og hver hluti hans er orðinn laus, taka arm- ar vélmennisins við honum. Sé þessi hluti að einhverju leyti endurspeglandi, t.d. hluti af eldsneytisgeymi eða þess háttar, munu armarnir festa þennan hluta við brúnirnar á speglum vélmennisins og bæta þannig við endurspeglandi flötum, en það táknar um leið aukna söfnun á ljósorku sem tækið þarfnast við hreinsunarstörfin. Ef hluturinn er á hinn bóginn ónýtanlegur, munu armar vélmennisins setja hann beint f raslageymi. Þegar að því kemur, að eldsneyti hreinsun- artækisins er uppurið og stýriflaugar þess verða óvirkar eða þegar raslageymirinn er orðinn fullur, munu stjórnendur vélmennis- ins á jörðu niðri hafa um tvo kosti að velja: Annaðhvort eyðileggja þeir tækið með því að stýra því inn á braut, þar sem það mun brenna upp á leið sinni aftur inn f lofthjúp- inn umhverfis jörðu — eða þá að tækið fær boð um að taka sjálft niður spegla sína og arma og setja þá f raslageyminn, en eftir það yrði unnt að stýra því þannig að það félli til jarðar og hafnaði f úthafinu. Athugasemdir um lífsnautn og fleira EftirHALLDÓR KRISTJÁNSSON frá Kirkjubóli I Lesbók Morgunblaðsins 1. apríl þ.á. birtist grein eftir Þorstein Antonsson um „lífsnautnaljóð Hannesar Hafsteins". Þar eru meðal annars þessar línur: „Reyndar veit ég, háskaþýma hjarta, helst þú vildir drekka kampavín." Skáldið er hér að stæla þýðingu sína á kvæði Drachmanns en þar segir: „Reyndar veit ég, hugarstóra hjarta, helst þú vildir stríði berjast í." Þorsteinn gerir þessa skýringu: „Með orðinu „þýrna" á skáldið við þyrnum stung- ið." Hér mun vera um misskilning að ræða. í því sambandi má minna á þennan kviðling frá tímum Hannesar Hafsteins: „Illt er eiukyppi ýtufn hlendnum, þeim þýrnir eru." Hér er um það kveðið að rekkjunautum sé illt að hafa aðeins einn koppinn séu þeir þýrnir. Þar er ekki um að ræða að vera þyrnum stungnir, heldur gefnir fyrir þjórið. Er það og alkunnugt að þeir sem þjóra þurfa mjög að kasta af sér vatni, þeir verða hlendnir. Þegar Hannes Hafstein talar þarna um sitt „háskaþýrna hjarta" er hann að ræða um háskalega drykkjufýsn — háskalega löngun í þjórið, þar sem kampavínið er þó miklu girnilegra en bjórinn. Annað er þó verra. Þama er birt kvæði sem ekki hefur verið talið eftir Hannes Hafstein, heldur Hannes Blöndal og er um lífið á Bauk. „Náunginn á vikutúr á Bauk um miðnætti" er fyrirsögnin. Það kvæði er birt í fyrstu útgáfu kvæða Hannesar Blön- dals 1887 og sagt að það sé ort 1886. Það er endurprentað f útgáfunni 1891 og enn í útgáfunni 1913, óbreytt fljótt á litið. Sú skýring fylgir í öllum útgáfum að Baukur sé norðlenskt nafh á veitingahúsi. Þorsteinn birtir 4 erindi úr þessu kvæði og 5. vísuna sem ekki er hjá Hannesi Blönd- al. Það er þessi: Og viský og toddý ég veð upp í klof, og vindlarnir þeir eru nærri um of, brennivínslækur á borðinu er og bankóið nær upp í höku á mér. Hins vegar vantar Þorstein 4 erindi úr kvæði Blöndals. Ekki er að sakast um smá- vegis orðamun frá bókum hans. Hér verður ekki frekar um það rætt hversu rétt séu feðraðar eða farið með þær vísur sem Þorsteinn birtir. En stansa skal við fyrirsögn þá sem valin er. Hannes Haf- stein orti betri og merkari lífsnautnaljóð en þessar drykkjuvísur. Lífsnautnin er svo margvisleg. Berið t.d. kvæðið Gleði saman við svallvísurnar. Lesið flokkinn Norður fjöll og kvæðin um Storminn og fjalldrapann. Á margt fleira má benda. Það er lífsnautn í þessum línum t.d. ^Allt, sem vér lftum af urðum og hel, uppblæstri, kviksyndi, hraunum og voða, minni oss að elska og verja það vel sem vernda má ennþá og framtíð má stoða." Þá eru kvæði Hannesar Hafsteins naum- ast lesin með réttu hugarfari ef þessar vísur Þorsteins Antonssonar þykja bera af um lífsnautn. Það er meiri lífsnautn í ferðagleð- inni undir1 Kaldadal en timburmönnunum þegar „þorstinn brennir brjóst og svangan maga" og „breyskin tunga flækist eins og þvaga". Athugasemd Til áréttingar grein minni f Lesbók Morg- unblaðsins 1. apríl síðastliðinn um „lífsnautnaljóð Hannesar Hafsteins" er ég nefndi „Klingjum nú og kætum oss!" skal tekið fram að flest ljóðanna, sem þar birt- ust, ritaði ég upp eftir merktum framritum þeirra sem varðveitt eru á Konunglegu bók- hlððunni f Kaupmannahöfn. Ljóðin era merkt þar NKS. 3315. I. 4to, „Hannes Hafstein". Handritin bárust bókhlöðunni árið 1931, úr dánarbúi Finns Jónssonar, en ólafur Davíðsson varðveitti fram til þess að þau komust í umsjá Finns. Ætla má að Ólafur hafi fengið handritin hjá skáldinu sjálfu. Úr fóram ólafs era einnig „líf8nautnaljóð" eftir sama skáld í bögglum á Handritadeild Landsbókasafns íslands, Lbs. 1841, 4to, Lbs 3394, 4to, Lbs. 3398, 4to. í einhverjum þeirra eða ðllum, gjörið svo vel! f grein minni víxluðust síðustu tölur f fæðingar- og dánaráram Hannesar Haf- stein, þar stendur 1862—1921, á að vera 1861—1922, svo sem sjá má í uppsláttarrit- um. . Þorsteinn Antonsson 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.