Lesbók Morgunblaðsins - 23.11.1991, Blaðsíða 6

rétt? Hvenær gera menn sér grein fyrir því
að það er þeim fjötur um fót að geta ekki
tjáð sig skammlaust á íslensku í ræðu og riti?
Mér er nær að halda að áhuginn sé aldrei
minni en einmitt meðan menn verma enn
skólabekkina. Og þótt það hljómi eins og þver-
sögn eru skilyrðin til aukins málræktarstarfs
í skólum líka afleit.
Er íslensk skólaæska þá vanþakklátur let-
ingjalýður sem nennir ekki að hirða um mál-
far sitt og nýta tækifærin sem skattborgarar
greiða dýru verði? Alls ekki. Það er bara ekki
rétt að vilji sé allt sem þarf.
Til þess að fá þá nasasjón af öllum sköpuð-
um hlutum, sem samaniögð nefnist almenn
menntun, þurfa nemendur að innbyrða regin-
býsn af námsefni alls konar. Sérhver fagkenn-
ari hlýtur að álíta sína kennslugrein mikil-
væga og halda henni að nemendum eins og
hann best getur. Hann veit líka að eftir loka-
próf munu fæstir nemendanna afla sér frek-
ari þekkingar í greininni. Auðvitað finnst hon-
um þess vegna goðgá að sleppa hendinni af
nemendum sínum án þess að hafa komið sem
allra mestu námsefni til skila.
Þetta veldur því að nemendur eru að
drukkna í upplýsingaflóði. Þótt ekki þurfi að
kvarta undan því að þeir vilji ekki bæta ís-
lenskukunnáttu sína þá er þrýstingur frá öðr-
um kennurum og öðrum greinum yfirþyrm-
andi. Auk þess eru takmörk fyrir því hversu
miklu eitt heilabú getur tekið við á tilteknum
tíma svo að meginhluti námsefnisins fer í
skammtímaminni - og þaðan aftur að loknu
prófi þegar nýtt efni bætist við.
SÉRSTAÐA MÓÐURMÁLSINS
Hér hefur móðurmálið algera sérstöðu.
Þegar skólagöngu lýkur og menn taka að
starfa hver í sinni grein finna þeir fljótlega
hvaða skólalærdóm þeir nota og hvað þeir
þurfa ef til vill að rifja upp. Þegar ekki er
lengur um að ræða þrýsting frá ótalmörgum
greinum og námsþreytan er gufuð upp hafa
menn loksins tíma til að sinna málræktinni,
þörfin kemur í ljós, áhuginn vaknar.
Það er því stundum allt að því grátbroslegt
að hlusta á íslenskukennara ræða val náms-
efnis. Ef einhveiju þarf að sleppa er viðkvæð-
ið jafnan: „Nei, þau verða að lesa þetta.
Annars lesa þau það aldrei.” Og bókalistinn
lengist og lengist, tíminn fyrir hveija bók
styttist, hraðlesturinn eykst, kröfurnar verða
því að minnka, námsþreytan verður óbærileg.
Já, með þessu móti er næsta víst að nemend-
ur munu hugsa með hrolli til íslenskukennsl-
unnar og þurfa Iangan tíma til að komast á
það stig að fara að langa til að lesa íslenskar
bækur. Þessu þarf að breyta.
Fyrsta skrefíð til að koma lagi á móðurmáls-
kunnáttu og málvöndun er að gera sér ljóst
að íslenskunám hefst um leið og máltaka
bama (á fyrsta eða öðru ári) og lýkur ekki
fyrr en í hárri elli. Annað skrefið er að skipu-
leggja þetta nám, ekki aðeins það sem fer
fram í skólum, heldur frá vöggu til grafar.
Skólaárin gegna hér lykilhlutverki en ekki til
að kenna allt heldur miklu fremur til að kynna
allt og kenna sumt.
Eins og bent er á í Álitsgerð um málvönd-
un og framburðarkennslu í grunnskólum er
móðurmálskennara víða að finna. Foreldrar,
fóstrur, félagar - í raun og veru allir í nán-
asta umhverfi hvers einstaklings. Fæstir
móðurmálskennarar eru þvi sérmenntaðir á
sviði íslensku og þurfa á aðstoð að halda til
þess að kennsla þeirra, bein eða óbein, nýtist
sem best.
Vitað er að lítil börn elska endurtekningu.
Það þekkja allir foreldrar sem hafa lesið upp-
hátt fyrir börnin sín í bernsku þeirra og þakk-
að sínum sæla þegar bömin hafa mjakast af
einu þroskastigi á næsta (Sætabrauðsdrengur-
inn hljóp og hljóp og hljóp. Hann hljóp fram
hjá gömlu konunni, hann hljóp fram hjá gamla
manninum o.s.frv.) Þessi ást barna á endur-
tekningu var t.d. nýtt til hins ýtrasta í alþekkt-
um, bandarískum barnatíma, Sesame Street.
Með því að horfa á þáttinn lærðu böm meðal
annars, og að því er virtist fyrirhafnarlaust,
að þekkja stafina og telja, jafnvel lesa og
reikna. Ein aðferð, sem ég man eftir úr Ses-
ame, Street var sú að í hveijum þætti birtist
hvítklæddur bakari á skjánum og hélt á tertu
með logandi kertum. Fjölgaði kertunum eftir
því hversu langt var komið i að kenna tölurn-
ar. Þegar bakarinn var kominn að ákveðnum
stað á leiksviðinu datt hann kylliflatur og tert-
an fór í klessu.
Þótt fullorðnu fólki þætti þetta atriði fljót-
lega nánast óbærilegt gegndi öðru máli um
hina ungu áhorfendur. Á hveijum degi biðu
þeir í ofvæni eftir því að bakarinn dytti, lærðu
í leiðinni að telja án þess að hafa hugmynd
um það sjálfir og ósvikinn fögnuðurinn yfír
örlögum ijómatertunnar var sú umbun sem
þeir hlutu fyrir.
MÁLIÐ VANDAST ÞEGAR BÖRN
ELDAST
Þegar könnunin, sem ég minntist á áður,
hefði leitt í ljós hvaða málfar það er sem við
viljum halda að börnum okkar ætti að útbúa
Kolagrafir
yið
Bláfell
Ofarlega við gróðurmörk, efst í hálendisbrúninni,
voru fyrr á öldum víða skógarsvæði í skjólgóð-
um hlíðum og hvömmum. Eitt slíkra svæða
var sunnan við Bláfell á Biskupstungnaafrétti
í Ámessýslu. Hafa gróðurleifar nú ver-
skemmtiefni í samræmi við það.
Einfalt er að semja efni handa ungum böm-
um með innbyggðri kennslu sem grundvallast
á endurtekningu. Ef við vildum t.d. kenna
smábörnum að nota þolfall í stað þágufalls
með sögninni að langa væri létt verk að semja
slíkt efni. Þeir sem læsu nytu að sjálfsögðu
góðs af og mundu læra hina æskilegu notkun
ef hún væri þeim ekki þegar töm.
Málið vandast þegar börn eldast og kröfur
þeirra breytast. Með auknum þroska eykst
þörfin fyrir flóknari söguþráð og efni sem
höfðar verulega til hlustenda. Og síst af öllu
mega bömin finna að það sé verið að lauma
kennslu inn í dægradvöl þeirra.
Þegar hér er komið sögu þarf að leita til
aðiia sem eru gæddir þeirri náðargáfu að
hafa betra vald á móðurmálinu en aðrir menn.
Auk þess verða þeir að hafa tilfinningu fyrir
því hvaða málfar hentar bömum en færir þau
samtímis í átt til vandaðs fullorðinsmáls. Og
ekki skaðar að þeir séu hugmyndaríkir og
skemmtilegir líka!
Þessa aðila þarf að virkja til þess að þýða
og semja hvers kyns bamaefni og færa í bún-
ing hugmyndir annarra sem vita hvað börn
vilja heyra en geta ef til vill ekki sett það
efni fram á fullboðlegan hátt.
En_ eru slíkir málsnillingar til? Hvort þeir
eru! Ég nefni sem dæmi þá Guðna Kolbeins-
son og Þránd Thoroddsen sem allir þekkja
fyrir frábærar þýðingar í sjónvarpinu.
Oft blessaði ég hann Guðna hátt og í hljóði
þegar ég heyrði syni mína orða hugsanir sín-
ar á gullaldarmáli sem ég vissi að hafði hvergi
verið fyrir þeim haft nema á myndböndum
með barnaefni sjónvarpsins þar sem Guðni lék
þýðingar sínar með miklum tilþrifum. „Ertu
í hefndarhug, óbermið þitt?” mátti heyra hróp-
að úti í garði hjá mér þegar menn voru þar
í „byssó” forðum!
Og muna má þegar hálf þjóðin sat gapandi
af aðdáun yfir Prúðu leikurunum sem Þránd-
ur þýddi. Örðaleikir, sem virtust gersamlega
óþýðanlegir, streymdu fram á skjáinn og urðu
jafnvel betri á íslensku en frummálinu. Stíllinn
var léttur eins og við átti, textinn í bundnu
máli ef því var að skipta.
Ekki væri amalegt að fá Þránd Thoroddsen
til að yrkja vísur sem syngja mætti með börn-
um í leikskólum í stað þeirra sem ekki höfða
lengur til þeirra vegna efnis eða orðalags.
Honum yrði víst ekki skotaskuld úr því að
láta gamla Nóa keyra brunabíl án þess að
þverbijóta bragreglur og misbjóða máltilfir.n-
ingu þeirra sem á hlýddu. (I leiðinni þyrfti
svo auðvitað að lokka Guðrúnu Helgadóttur
út af þingi svo að hún hefði meiri tíma til að
skrifa bækur fyrir börn á öllum aldri.)
Miklu skiptir að vandað sé til málfars á
þeim bókum sem lesnar eru fyrir börn og þau
lesa sjálf þegar þar er komið sögu. Til þess
að leiðbeina kaupendum barnabóka um val á
lesefni væri kjörið að fá ákveðinn hóp mál-
fróðra manna (svipaðan Kvikmyndaeftirlitinu)
til að lesa þær yfir og gefa þeim einkunnir.
Skylda mætti útgefendur til að birta umsögn
þessara aðila aftan á bókarkápu. Ef umsögn-
in væri slæm færu þeir varla að gefa bókina
út fyrr en að loknum lagfæringum. Ekki er
að efa að það mundi létta jólabókagefendum
valið ef þannig væri að málum staðið. Reynd-
ar eru verðlaun Reykjavíkurborgar fyrir bestu
bamabækur, þýddar og frumsamdar, viðleitni
í þessa veru.
HVAÐ Á AÐ KENNA í SKÓLUM
OG HVERNIG?
Námsefni skólánna í móðurmáli og kennslu-
aðferðir þarf að endurskoða frá grunni, nota
það sem nýtilegt er og sleppa hinu. Ég lýsti
einu sinni í Morgunblaðsgrein hvernig beita
mætti í íslenskukennslu aðferðum, sem gefíst
hafa vel við kennslu í erlendum málum og
gætu sömuleiðis hentað við móðurmáls-
kennslu, einkum yngri barna, enda oft um
svipuð atriði að ræða í báðum þessum grein-
um. Ég tók þá sem dæmi mynsturæfingar sem
eru notaðar í kennslu erlendra tungumála til
að skapa réttar málvenjur og gera þær ósjálf-
ráðar líkt og fingraæfingar í hljóðfæraleik.
Einhveijir höfðu á orði að lítið vit væri í
að fara að beija móðurmálið inn í blessuð
börnin eins og það væri útlent mál. Ekki
ætla ég að þreyta Iesendur meira en orðið er
með því að lýsa æfingum þessum í annað sinn
en vil þó taka fram hér að í kennslu þykir
mér einu gilda hvaðan gott kemur. Nýlega
er t.d. komin út í íslenskri þýðingu sænsk
kennslubók í stærðfræði handa grunnskólum.
Margt í þeirri bók er til slíkrar fyrirmyndar
að ég mundi ekki hika við mæla með því að
það yrði nýtt í móðurmálskennslu. Ekki er
ég þó að leggja til að íslenska verði kennd
„eins og stærðfræði” heldur einungis að benda
á að hvaðeina sem vel hefur gefist í einhverri
grein ætti að skoða með tilliti til þess hvort
það mætti nota við íslenskukennslu.
Framhald í næsta blaði.
Höfundur er doktor í kennslufræði. Hún kennir
íslensku og málvísindi við Menntaskólann í
Reykjavík.
Á framafrétti
B iskupstungnamanna,
frá Bláfelli og fram á
móts við Gullfoss, er
mestanpart örfoka land.
Einstaka torfur gefa þó
vissu um mikið
gróðurlendi fyrr á tímum
og kolagrafir sýna svo
ekki verður um villst, að
þarna hefur verið kjarr
eða skóglendi. Að þörfin
fyrir viðarkol hefur verið
mikil, sést best á því, að
eina tunnu viðarkola
þurfti til að smíða einn
samsuðuljá.
eftir STURLU
FRIÐRIKSSON
ið að eyðast af þessu svæði, sem liggur
ofan við Gullfoss að vestanverðu. Margir
þeir, sem ferðast um Kjalveg, kannast við
auðnir og berangursurðir þær, sem vegurinn
hlykkjast um á leið upp með Hvítá, þegar
komið er upp fyrir Gullfoss. Þannig hefur
landið samt ekki alltaf litið út á þessúm
slóðum, því áður hefur gróður hulið þar
gijót og mela og þar hefur jafnvel verið
skógur, sem mátti verða til nokkurra nytja.
Þegar farinn er Kjalvegur sunnan við
Bláfell, eru tvær ár á'leiðinni, sem báðar
renna i Hvítá. Heitir sú syðri Sandá en hin
nyrðri Gijótá. Á melhól einum milli ánna
greinist vegurinn og liggur aðalbrautin að
Bláfellshálsi, en minna farin slóð að
Fremstaveri. Við þessi vegamót er hlíðar-
drag við Hvítá sunnan Brunnalækja. Syðst
í þeirri hlíð fundust árið 1988 botnar úr
kolagröfum. Var finnandinn Greipur Sig-
urðsson í Haukadal, sem þarna var með
vinnuflokk að huga að girðingum. Nokkrir
hafa síðar staldrað við þessi vegsummerki,
sem vitna um gamlar skógarnytjar. Meðal
þeirra, sem hafa haft hug á að kanna sögu
gróðurbreytinga og jarðvegseyðingar, erum
við Grétar Guðbergsson jarðfræðingur. í
einni rannsóknarferð okkar í sumar skoðuð-
um við einmitt rofabörðin við Brunnalæki
og kolagrafirnar þar. Gróðurtorfur eru
þarna að blása upp og hefur mold á stöku
stað sópast ofan af gömlum kolagröfum.
Fundum við þarna sex grafarstæði með
kolaleifum. Við teiknuðum upp svæðið,
mældum grafirnar, ummál þeirra og þykkt
kolalags.
Yfírleitt voru grafirnar um 120 sm að
þvermáli í botninn. Eina gröf fundum við
með miklum kolaleifum, sem voru 25 sm
að þykkt. Voru í henni 0,4 m af koluðu
birki. Sprekum virtist vera raðað í hring
út við jaðar og í botn grafanna, en betra
kurl var í miðri gröf. í öðrum gröfum voru
aðeins þunnar kolaleifar. í Kolagröfunum
voru brunnir bútar aðeins um 4 sm í þver-
Á Fram-afrétti Biskupstungna, Bláfell í baksýn. Þarna er nú nánast örfoka land,
en kolagrafimar sýna og sanna, að þarna hefur áður verið skóglendi.
Ljósm.Lesbók/GS
iíl i! •.-d-ii á iiliíÍIIÍlMÍSIÍl
6