Lesbók Morgunblaðsins - 28.03.1992, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 28.03.1992, Blaðsíða 2
Hugleiðing um óbundið mál Steins Steinars grein þeirri er hér fer á eftir mun ég fjalla vítt og breitt um óbundið mál Steins Steinars. Ég geri mér ekki vonir um að finna greinum Steins stað innan ákveðinnar bókmenntastefnu enda ekki ætlunin með þessari umfjöllun. Að mínu viti er óbundið mál Steins ekki þannig vaxið sem bókmenntir að þörf sé á túlkun þar sem ákveðin stefna er höfð til viðmiðunar. Steinn Steinarr var merk- ur frumkvöðull nýjunga í módernískri ljóða- gerð en hinar stuttu greinar hans eru ekki að því er ég best fæ séð skrifaðar í anda módernisma þó einhversstaðar komi fram efi um sjálfsvitund höfundarins og hugmyndir Steins'um sjálfan sig sem mann án ákveðins tilgangs komi engu síður fram í óbundnu máli hans en ljóðunum. Sé athyglinni beint að öðru og viðameira efni og undirrituð efist í raun ekki um gildi bókmenntafræða, má líka spyrja sig að því tii hvers bókmenntatúlkun sé og jafnvel hvað hún sé. Ef hlutverk hennar er eingöngu það að finna einhverja stefnu sem passar við ein- hvern texta, þá hljóta bæði fræðin og textinn eða að minnsta kosti annaðhvort að vera nauðstatt í blindgötu og verr farið af stað við að túika en heima setið. Hvað sem þessu líður mun ég hér á eftir reyna að bregða Ijósi á það óbundna mál sem eftir Stein Steinarr liggur. Það sem Steinn Steinarr lét eftir sig af lausamáli er ekki mikið að vöxtum. Um er að ræða nokkrar ósamstæðar greinar, rit- dóma og fleira, sem birtist á árunum 1940- 1958 í Hádegisblaðinu, Helgafelli, Alþýðu- blaðinu og Þjóðviijanum. Einnig ýmislegt sem aldrei fór á prent, oft brot sem ekki hefur verið lokið við eins og upphaf ferðasögu og upphaf erindis um daginn og veginn. I óbundna málinu koma allir bestu kostir skáldsins vel fram og list hans og málfar nýtur sín til fullnustu. Textarnir eru allir stuttir og margir myndu vísast kalla þá rýra að efni en Steinn gerir hversdagslegustu hluti, brot úr samtölum sem hann heyrir fyr- ir tilviljun úti á götu og fleira sem fyrir augu og eyru ber í amstri hvunndagsins, þannig úr garði að lesandinn hrífst og finnst það jafnvel stórmerkilegt. Steinn er óragur við að segja skoðun sína umbúðalaust á mönnum og málefnum. Ýms- ir sem nutu mikillar virðingar á sinni tíð og Eftir ÞORDISI GÍSLADÓTTUR „í minni sveit var svo fallegt útsýni að við þurftum ekki á skáldskap að halda gera enn, eins og Sigurður Nordal og Helgi Hjörvar, fá það óþvegið. I greinunum ómar óneitanlega sami tónn og í ljóðunum. Það sem gengið hefur í ber- högg við skoðanir almennings hefur vafa- laust ekki verið form ljóðanna fyrst og fremst eins og oft er látið. ínntakið er vel til þess fallið að hrista upp í almenningsálitinu og það á einnig við um óbundið mál skáldsins. Kaldhæðnin sem oft skín í gegn í ljóðunum er einnig til staðar að hluta til í óbundna málinu, Steinn bregður gjarnan um sig hjúpi háðs og glettni en oft skín í gegn að þetta er varnarhjúpur. Undir niðri býr eitthvað sem vel mætti kalla hlýju. Steinn er og léttlyndari í óbundna málinu en ljóðunum, meira ber á spauginu. Hann talar alltaf í fyrstu persónu í greinum sínum og er fundvís á hið spaugi- lega í hversdagslífi Reykjavíkur. Þegar hann fjallar um „ástandið" og sjálfan sig í Hádegis- blaðinu 1940 segir hann: Það eru annars ljótu vandræðin með kven- fólkið okkar, síðan brezki herinn komst í spilið. Guð hjálpi mér, að slíkt skuli geta skeð. Ég hef að vísu ekki úr háum söðli að detta í kvennamálum, og þær fáu kærustur sem ég hef eignazt um dagana, hafa í raun og veru alltaf verið í hers höndum, hvern- ig sem á því stendur. (Kvæðasafn og grein- ar. bls. 249.) Sé kveðskapur og óbundið mái Steins enn borið saman má athuga formála Kristjáns Karlssonar að ritsafninu Kvæðasafn og greinar. Þar segir: Annars er málfar ljóðanna ekki það sér- kennilegt og sérvizkulegt nema í vísvituðum stælingujn að það brjóti í bága við algengan smekk. I þeim skilningi er það sígilt. Það hefur meira almennt gildi en persónulegt eða þjóðlegt; í raun og veru bregður <5ft fyrir persónulegri tón oghrynjandi í pistlum Steins í óbundnu máli. (Kvæðasafn og greinar bls. VIII.) Máli sínu til stuðnings tekur Kristján dæmi úr áður óprentuðum pistli Steins um Reykja- vík og bendir á að af honum megi margt læra um stíl, málfar og lífsviðhorf höfundar- ins. Hann bendir m.a. á hvernig Steinn beit- ir svo meistaralega fyrirvara og eykur þann- ig þunga merkingarinnar. Undirrituð er vissulega sammála Kristjáni en meira sé ég í óbundnu máli Steins. Það er eitthvað við stílinn sem minnir á köflum á annan stílsnill- ing, þó mótun þess meistara hafi verið öllu innlendari en mótun Steins, nefnilega Þór- bergur Þórðarson. Sá fyrrnefndi er ekki allt- af jafn einlægur og Þórbergur en því má ekki gleyma að hinn síðarnefndi sagði ekki alltaf alla söguna þó oft vildi hann láta sem svo væri. Steinn er ekki jafn persónulegur og Þór- bergur en leið hans til að færa samtöl sem „hleruð" eru úti á götu og umbreyta hvers- dagslegri orðræðu og dægurþrasi í skáldleg- an búning, minnir óneitanlega töluvert á aðferðir Þórbergs. Báðir láta líka ýmislegt flakka í hálfkæringi til að skemmta sjálfum sér og lesandanum. Þetta leiðír hugann 'að því hvers vegna Steinn hafi ekki skrifað meira af óbundnu máli, persónulegur stíll hans hefði notið sín vel í lengri verkum. Upphafið og jafnvel öll greinin „Haust- harmur" minnir mikið á Þórberg þegar hann beitir skemmtistíl sínum og einnig dettur undirritaðri Þórbergur í hug þegar Steinn segist hafa uppgötvað skáldskapargáfuna í sér sem ungur maður liggjandi á gólfinu á Hverfisgötu 16 og hafí þá kveðið vísuna „Kvenmannslaus í kulda og trekki". Reyndar minnist Steinn í annarri grein, „Haustharm- ar", á Þórberg, segir sér hafa liðið eins og Þórbergur segir „að algengt hafi verið hér á iandi sumarið 1912". (Kvæðasafn og greinar bls. 242.) Hannes Pétursson segir Stein umfram allt vera skáld hinna smærri forma og því nái hann svo góðum tökum á smágreinum (Við opinn glugga bls. 5). Ég er sannfærð um að þó Steinn hafi einbeitt sér að smærri formum sé hann ekki endilega míníatúristi. Mörg ljóða hans eru að vísu knöpp og myndrík en efni þeirra sem og óbundna málsins er víðfeðmt. Stíll einstakra greina Steins er nokkuð misjafn þó þær beri ákveðinn heildarsvip. í greinunum „Haustharmur", „It's a long way" og „Sjö gegn Þebu", notar hann það sem mér finnst vel að kalla megi „Steinslegan skemmtistíl". í greinunum um Þorvald Skúla- son, „Svar til Jóhanns Briem", „Hin íslenzka lestrarbók Sigurðar Nordal", „Svar til Björns Sigfússonar" og fleiri ritdómum er hann málefnalegur í gagnrýni sinni og mjög hnitmiðaður. í afmæliskveðju til Jóhannesar úr Kötlum og greininni „Kalevala" notar hann aftur skemmtistíl sem þó er ekki jafn kaldhæðinn og í fyrrnefndum greinum heldur fremur hlýlegri. Áður óprentuðu þættirnir, „Vestur á firði", „Um skáldskap", „Upphaf erindis um daginn og veginn" og „Reykjavík" eru vel skrifaðir. Steinn er skemmtilegur og fyndinn á sinn sérstaka og persónulega hátt en textarnir eru listasmíð sökum stílsins og þeirrar sýnar sem höfundurinn hefur á viðfangsefni sín. Reykjavík hefur tæpast verið lýst á einlæg- ari hátt en Steinn gerir: En hún er að einu leyti frábrugðin Lond- on, París og Róm, hún á sér enga sögu. • Hún varð skyndilega til úr ekki neinu og að því er virðist án nokkurs tilgangs, hvorki góðs né ills, hvað svo sem það á að þýða. Og við hittumst hér á svona glannalegum morgni, erum börn þessarar borgar, raun- ar stjúpsynir og tökubörn, en það skiptir ekki miklu máli, því að Reykjavík er öllum góð, hvernig svo sem þeir eru til komnir. Hún hefur að vísu ekki gefið okkur neitt sem auga sér eða hönd á festir. En hún hefur gert okkur að mönnum, drykkfelld- um og peningalausum mönnum með ofur- lítið brot af samvisku heimsins í hjörtun- um. Hún veitfi okkur þegnrétt í mannheim- um. (Kvæðasafn og greinar bls. 313.) Ef flokka á greinar Steins um daglega líf- ið og jafnvel dóma um bækur og myndlist líka undir einn hatt, myndi ég kalla þær frjálsar esseiur. Stíllinn og efnismeðferðin eru persónuleg og listræn án þess að vera mjög rökföst umræða. Hjá Steini verða atburðir og upplifanir í hvunndagslífinu uppsprettur íhugunar. Heimspeki og sálfræði teldu efniviðinn kannski fánýtan og ómerkilegan við fyrstu sýn en þegar betur er að gætt er svo ekki. Esseiur Steins gefa hversdagsleikanum dýpt sem við höfðum ekki áður veitt athygli. Og " hvað er smávægilegt og hvað er merkilegt? Stílleg rök stjórna framvindu texta Steins fremur en fræðileg og hann kann að koma á óvart. Fyrstu persónu frásögn skapar ná- lægð, eins konar trúnaðarsamband við le- sandann. Þegar Steinn fer ómildum orðum um ákveðnar persónur og segir frá hnyttnum tilsvörum sínum eða annarra, nálgast hann anekdótuna eða örsöguna æði mikið. Þar er ekki um að ræða fléttu eða ákveðna þróun, t.a.m. í greinunum „It's a long way " og „Sjö gegn Þebu". Umfram allt finnst mér Steinn Steinarr vera skemmtilegur og hlýlegur stílisti sem kann vel að fara með kaldhæðni og skop. Stundum heyrist talað um ákveðinn biturleika í ljóðum Steins. Sé hann á annað borð fyrir hendi finn ég ekki þann biturleika í óbundnu máli hans þrátt fyrir að skáldið sé langt frá því að vera mildur í máli um ýmsa menn og málefni. Það er hverjum lesanda mikils virði að eiga trúnað Steins og óbundið mál hans, þó lítið sé í blaðsíðum talið, varpar skemmtilegu ljósi á eitt af okkar betri skáldum. Höfundur stundar MA-nám í ísl. bókmenntum við Háskóla íslands: Heimildir: Hugtök og heiti í bókmenntafræði; Jakob Benedikts- son ritstýrði. Rvík 1983. Steinn Steinarr: Kvæðasafn og greinar, formáli eftir Kristj4n Karisson, Rvík 1982. Steinn Steinarr: Við opinn glugga. Hannes Pétursson ritstýrði og skrifaði fomiála, Rvík 1961. . (Fyrirsögnin á greininni er sótt í guein Steins, „Um skáldskap", bls. 304 í Kvæðasafni og greinum.) • • Ari í Ogri Athugasemd í Lesbók Morgunblaðsins þann 22. febrúar sl. birtist grein eftir Bryndísi Sverrisdóttur um Ara í Ogri og Spánverjavígin. Við þessa grein vil ég gera athugasemd. Ekki er hægt að segja að þessi afrek Ara Magnússonar sýslumanns í Ögri hafi verið honum til sóma. En þótt einkennilegt megi virðast, var hann í fullum rétti, enda staðfest á Alþingi, að hann hefði unnið þarft landhreinsunarverk. í bókinni „Frá yztu nesjum", 5. bindi, segir svo um Ara: „Hann var með skipunar- bréf frá konungi og samþykkt frá Alþingi, þar sem Ara er skipað, að þeir sem færu um landið með ránum, yfirgangi og öðrum óþverraskap, skyldu réttdræpir hvar sem þeir fyndust". Samkvæmt þessu er það ljóst, að aðförin að Spánverjum var verk, sem Ari þurfti beinlínis að leysa. Jón Veturliðason.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.