Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.1997, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.1997, Blaðsíða 7
LEIKSTYRÐI FRUMFLUTNINGIA FYRSTU OPERU NORÐMANNA N ORSK ópera, sú fyrsta sem samin var þar í landi um miðja síðustu öld og legið hafði í þagn- argildi í 140 ár, var frumsýnd í Þrándheimi í tilefni af þúsund ára afmæli borgarinnar nú í byrjun febrúar. Tveir nemar í tónlistarsögu sem höfðu verið að kynna sér sögu tónskálds- ins fundu hana og spurðu af hverju í ósköpun- um hún hefði ekki verið flutt fyrr. Frumsýning hafði staðið til um 20 árum eftir tilurð hennar og hún hafði reyndar líka verið flutt í konsert- formi en aldrei komist fullsköpuð á fjalirnar í leikhúsi. Þetta er óperan Friðkolla eftir Mart- in Andreas Udbye en Sveinn Einarsson var leikstjóri verksins ásamt norska leikstjóranum Stein Winge. -Það var mjög gaman að fá að vinna að svona frumflutningi og reyndar fannst okkur leikstjórunum báðum það vera mikill heiður að fá að vinna að því að koma þessu verkefni á framfæri í fyrsta skipti. Tónlistin er sannar- lega ljómandi falleg. Óperunni var svo vel tek- ið á frumsýningunni að við sem leiddum verk- efnið urðum næstum því feimin, segir Sveinn Einarsson í samtali við Morgunblaðið. Sagði Sveinn að fagnaðarlátunum hefði aldrei ætlað að linna, áheyrendur hefðu klappað, stappað og hrópað og þetta hefði áreiðanlega staðið í einar 20 mínútur og stórum norskum fána var veifað út í áhorfendasal , rétt eins og á knatt- spyrnukappleik. -Þarna voru menn einnig að fagna því að fá fyrstu norsku óperuna frum- flutta en þessi viðburður er eiginlegt upphaf afmælisárs borgarinnar. Þess vegna voru allir svona óskaplega glaðir og ánægðir, sagði Sveinn. En áður en farið er lengra út í þessa sálma er rétt að fræðast örlítið um tónskáldið: Söguefnió úr Heímskringlu Martin Andreas Udbye var sjálfmenntaður tónlistarmaður og starfaði í Þrándheimi, spil- aði á fiðlu og selló og var einnig organisti og kennari við skóla dómkirkjunnar í Niðarósi. Hann dreymdi um að læra meira, hafði gifst ungur og átti orðið allmörg börn, þegar kona nokkur styrkti hann til námsdvalar í Leipzig. Þar uppgötvaði hann óperuna, kynntist tónlist Schuberts, Mendelssohns og fleiri og segir Sveinn tónlistina í Friðkollu greinilega undir áhrifum þeirra. Þarna vaknaði löngun hans til að semja norska óperu og sótti hann efni í Heimskringlu Snorra, í sögu Magnúsar kon- ungs berfætts. Ásamt honum áttu þeir Ingi Svíakonungur og Eiríkur Sveinsson konungur Dana viðræður um ríki sín og n,áðu þeir sam- an um að halda frið enda átti Magnús að fá dóttur Svíakonugs héldu þeir skilmála um frið. Var dóttirin nefnd Friðkolla. -Um þetta efni fjallar óperan, segir Sveinn, -og ég hef nefnt það svona í gamni og alvöru að Snorri hafí þarna sýnt fram á norræna samvinnu í fyrsta sinn og má telja þetta sam- komulag þeirra eins konar undanfara norður- landaráðsþinganna í dag. Textahöfundur óper- unnar var Carl Möller rektor við Niðarósskól- ann en einhvern tíma höfðu leiðir Udbye og Henrik Ibsens legið saman og Ibsen látið í ljós þá hugmynd að þeir ynnu saman að miklu tónverki en ekki varð af því. Martin Adreas Udbye samdi óperuna í inn- blástursgusu á tveimur mánuðum veturinn 1857. Hann var mjög afkastamikið tónskáld, samdi nærri 800 tónverk alls og hefur um helmingur þeirra verið gefinn út, m.a. allmörg af þýskum útgáfufyrirtækjum. Hann samdi meðal annars kantötu sem heitir íslendingar í Noregi. Tónskáldið lifði það ekki að sjá eig- in óperu sýnda í leikhúsi, aðeins staka kafla á tónleikum. Til stóð að frumsýna hana árið 1877 í Kristjaníu og kvaddi Udbye átta börn sín grátandi og hélt af stað til að vera viðstadd- ur sýninguna. Á miðri leið fær hann skilaboð um að ekkert geti orðið af sýningunni - leik- hús borgarinnar hafði brunnið - og hélt því ásamt konu sinni til síns heima á ný. Jafnframt því sem tónlistarsögunemarnir fyrrnefndu ýttu á að óperan yrði tekin til flutn- ings - og sögðu það hneyksli að svo skyldi ekki hafa verið gert fyrir löngu - þá hafði bílasalinn og hóteleigandinn Björn W. Lunde heyrt tónlist Udbyes og allt frá árinu 1991 hafði hann á ferðum sínum upp og niður Nor- eg talað fyrir því að óperan yrði sett upp. Var hann með upptökur af konsertuppfærslunni og lét menn hlusta á þær í tíma og ótíma. Hafði hann meðal annars hugmyndir um að nota þessa fyrstu norsku óperu við setningu vetrarólympíuleikanna í Osló 1994. Það náðist þó ekki en áfram hélt Lunde dyggilega studd- ur af hljómsveitarstjóranum Roar Leinan. Lunde aflaði fjár til uppfærslunnar en auk borgaryfirvalda Þrándheims og Sinfóníuhljóm- sveitar borgarinnar hafa fjölmargir aðilar stutt NORSKUM FANA VEIFAÐÚTIÍSAL Sveinn Einarsson var annar tveggja leikstjóra, sem settu upp óperuna Friókolla eftir Martin Andreas Udbye í Þrándheimi. JÓHANNES TÓMASSON ræddi við Svein um uppfærsluna. Sveinn Einarsson Afturganga í Þrándheimi í SAMBANDI við dvöl Sveins Einarsson- ar í Þrándheimi komust í fréttir kynni hans af afturgöngu þar. Sagan birtist m.a.í Svenska Da.gbla.det og er tengd uppfærslunni á óperunni Fredkulla i Olavshallen, en að sögn Sveins átti at- vikið sér stað fyrir tuttugu árum, þegar hann leikstýrði Kristnihaldi undir jökli í Tröndelag Teater. Sveini segist svo frá: „Það var einn morgun, þegar ég kom í leikhúsið á æfingu og ætla inn með annarri sæta- röðinni, að þar er þá mættur maður og situr sem fastast. Það var siður, að enginn mætti koma á æfingar nema með mínu leyfi, en ég hugsaði með mér; ég er ekkert að gera mig merkileg- an. Þessi maður er örugglega sérstakur áhugamaður um leiklistina og vill bara fylgjast með. Svo ég bakkaði bara, baðst afsökunar og fór aðra Ieið til sætis míns. Þetta var tækniæfing, við vorum að setja inn texta með myndvörpu. Einu sinni meðan á æfingunni stóð leit ég við og þá sat maðurinn enn á sínum stað. En þegar ljósin voru kveikt, var hann horfinn. Mér lék forvitni á að vita, hver þetta hefði verið, sem hafði svona mikinn tæknilegan áhuga og spurði við- stadda, en fékk þá þau svör, að enginn hef ði komið í salinn, nema ég, og það hef ði verið slökkt um leið og ég var mættur. Ég lýsti svo manninum og þá spurði gamall maður, sem var í Ijósa- deildinni: „Hvar sat hann." Og þegar ég sagði það, sagði hann: „Það hefur verið okkar gamli leikhússljóri." Mér voru svo sýndar myndir af Henry Gleditsch, sem var leikhússtjóri hússins á stríðsárunum og þjóðhetja síðan. Og þá fór ekkert á milli mála, hver maður- inn var. , Gleditsch sat jafnan á sama stað í húsinu, þegar hann kom inn á æfingar. Einn morguninn birtust þýskir liðsfor- ingjar og báðu hann að koma með sér. Gleditsch spurði hvort hann mætti ekki hafa treyju sína með sér en á því var ekki talin þörf. Hann hélt á brott með mönnunum og var tekinn af lífi sama dag. Sannleikurinn var sá, að senditæki var í leikmunageymslu leikhússins og leikarar og aðrir starf menn skutust þarna upp milli starfa á sviðinu og sendu skeyti til Lundúna. Þjóðverjar höf ðu miðað sendingarnar og markað hring um leikhúsið. Friðkollu-verkefnið sem alls kostar um 35 milljónir króna í uppsetningu. Vorum króaóir af Sveinn Einarsson hefur oftlega sett upp leikverk og óperur erlendis, fimm sinnum áður í Noregi og hann er spurður hvernig þessi uppfærsla hafi komið til. -Þetta kom til tals fyrir nokkrum árum þegar ég var staddur á listahátíðinni í Björg- vin. Þeir Leinan og Lunde króuðu mig af uppi á hótelherbergi einn daginn, létu mig hlusta á tónlistina og slepptu mér ekki fyrr en ég hafði nokkurn veginn dregist á að taka verk- ið að mér. Á sama hátt tóku þeir Stein Winge sem er þekktur leikstjóri í Noregi og hefur starfað mikið í Þýskalandi og víðar og það varð úr að við slógum til. Þeir sem þekktu okkur báða töldu útilokað að við gætum starf- að almennilega saman - við hefðum báðir of sterk einstaklingseinkenni sem listamenn til að þetta gæti gengið. Og ég þykist vita að stundum hafi söngvurunum þótt erfitt að vinna undir stjórn okkar beggja. En við erum ánægð- ir með árangurinn, áhorfendur tóku verkinu vel og við Stein erum mun meiri vinir eftir þessa samvinnu okkar. Hvernig höguðuð þið samstarfinu? -Við skoðuðum óperutextann saman en hann var lagaður að nútímamáli. Við breyttum honum svolítið og bættum eins og iðulega þarf að gera og létum meðal annars semja svolítinn kafla um Udbye sjálfan inn í verkið. Síðan ræddum við mikið saman um hvernig nálgast skyldi verkið og í nóvember unnum við í eina viku í Osló með einsöngvurunum en meðal þeirra var Elín Ósk Óskarsdóttir sem stóð sig með miklum sóma og fékk mjög góða dóma eins og reyndar allir einsöngvararnir. Síðan vann ég einnig með kórnum í Þránd- heimi. Síðasta lotan hófst svo í janúar og stóðu æfingar nánast óslitið fram að frumsýningu 1. febrúar og þar vorum við oftast nær báðir eða til skiptis. Þrjár sýningar voru ákveðnar en eftir frum- sýningu var ljóst að viðtökur voru slíkar að hægt yrði að bæta þeirri fjórðu við og var einnig uppselt á hana á skömmum tíma. Ráð- gert er að gefa tónlistina út á hljómdiski á næstunni og síðan hefur norska utanríkisráðu- neytið til athugunar að nota verkið til kynning- ar á norskri menningu erlendis. Sveinn segir að mikil umræða hafi orðið í Noregi um ágæti verksins og þar hafi sitt sýnst hverjum: Þjioarópera eóa ekki? -Menn eru sammála um að verkið sé fyrsta ópera, sem Norðmaður hefur samið. En um leið hófst líka mikil umræða um það, hvort verkið væri hin rétta þjóðarópera, sem Norð- menn hafa talið sig vanta, eða ekki. Og í rétt- lætisins nafni verður að segja, þótt gagnrýn- endur hafi hrósað uppfærslunni, þá velkjast þeir áfram í vafa um þjóðaróperuna. En til gamans má geta þess af því að þarna stóðu Islendingar að verki með Norðmönnum, að annað helzta stórvirki Udbyes er kantata, kór- verk, sem heitir einmitt íslendingar í Noregi. En fyrir utan Friðkollu, eru víst til kringum 100 aðrar norskar óperur og söngleikir sem aldrei hafa verið uppfærð og það er greinilegt að þessi uppfærsla hefur leitt til mikilla um- ræðna um ýmis gleymd eða hálfgleymd tón- skáld sem sumum þykir vert að taka til flutn- ings. Við gætum alveg heimfært þetta uppá okkur og ímyndað okkur hvort ekki yrði upp- lit á landanum ef hér fyndst í grúski á Þjóðar- bókhlöðunni handrit að óperu eftir Sveinbjörn Sveinbjörnsson! Óperan Friðkolla var sýnd í Olavshallen, tónlistarhúsinu í Þrándheimi en þar er aðsetur Sinfóníuhljómsveitar borgarinnar. -Þarna fær líka inni alls kyns önnur tónlistarstarfsemi, óperuflutningur og ballet en aðalsalur hússins tekur um 1.400 manns. Svona hús þarf að vera til í Reykjavík og reksturinn gengur hjá þeim af því að þeir nýta húsið fyrir svo marga aðila. Sinfónían á þarna heimili sitt og nýtur ákveðins forgangs en með góðri samvinnu hefur tekist að nýta húsið svo að það stendur undir sér. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 22. FEBRÚAR 1997 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.