Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.1997, Blaðsíða 20

Lesbók Morgunblaðsins - 22.02.1997, Blaðsíða 20
IRINA Björklund leikur Lulu í Svenska Teatern í Helsingfors. ASKJA Pandóru eftir Frank Wedekind var sýnd í Svenska Teatern í Helsing- fors í byrjun árs 1905 og nefndist þá Jarðarandinn eftir þýska titiinum sem var þá Der Erdgeist. Leikritið var kynnt sem verk fulltrúa hins nýjasta í þýskum leikbókmenntum og á það var minnt að frumsýning verksins í Þýska- landi 1898 hefði kallað á hörð viðbrögð og heiftarlegar ritdeilur. Eftir umsögn gagnrýn- anda Hufvudstadsbladet að dæma 18. janúar 1905 var leikritinu vel tekið og frá því er sagt að áhorfendur hafí fagnað því, jafnvel ákaft undir lokin. Þeirri Lulu sem Svenska Teatern í Helsing- fors sýnir nú leikstýrir sænski leikstjórinn Hilda Hellwig, skærasta von Svía meðal íeikstjóra ef marka skal ummæli Ingmars Bergman. Um leikmynd og búninga sér frægur landi hennar, Ralf Forsström. Hilda Hellwig hefur unnið þessa gerð Öskju Pandóru upp úr frumgerðinni frá 1894. Sýning Lulu nú tekur þrjá tíma og tutt- ugu mínútur og hefur frumgerðin verið stytt um helming. Á tímum Wedekinds voru leikrit lengri en nú ti'ðkast. Gestir Svenska Teatern í febrúar 1997 virt- ust sumir hverjir á báðum áttum að lokinni sýningu, nokkrir greinilega hneykslaðir á viss- um atriðum. Fólk sem sækir leikhús að stað- aldri er þó ýmsu vant og þarf mikið til að það verði fyrir verulegri geðshræringu. Ég heyrði aftur á móti raddir sem töldu að í sumu hefði verið gengið of langt, til dæmis í atriðum sem sýndu kynferðislega mis- notkun stúlkubarns og Kobba kviðristu við myrkraverk sín. Til hvers er listln? í samtali mínu við Hildu Hellwig leik- 1 stjóra sagði hún að til- gangur sinn væri ekki að ganga fram af fólki heldur vekja það til um- hugsunar. Hún væri ánægð ef sýningin kallaði á við- HÖFUNDURINN Frank Wedekind. brögð. Fyrir sér vekti að bæta heiminn og hún væri vongóð. „Lulu er óhugnanleg saga og ég geri mér grein fyrir að þetta er ekki leikrit sem fólk elskar. Aðalatriðið er að elska þau áhrif sem maður verður fyrir frá verkinu og byrja að ræða það og tala saman um það." I greinargerð í leikskrá skrifar hún: „Grunnhug- mynd í samstarfi okkar Ralfs Forsströms er að skapa fegurð til að geta sagt þessa hræði- legu sögu svo að áhorfandinn njóti þess. Feg- urð leikmyndarinnar er í mótsögn við frásögn- ina, hún hjáipar áhorfendum til að þola það sem gerist á sviðinu um leið og leikmyndin þjónar efni sýningarinnar sem er mótsögnin milli glitr- andi yfirborðs og þess sem er að baki." Hilda Hellwig telur það gott að sýningin setji áhorfendur úr jafnvægi. Það merki að hún hafi náð til þeirra. Timarnir eru vendir I Forspjalli Wedekinds að Jarðarandanum 1898 sem hefst á orðunum Tímarnir eru vond- ir segir um Lulu: „Hún var sköpuð til að valda óhamingju/ lokka, tæla, eitra -/ að myrða án þess nokkur vissi." Lulu er dóttir götunnar og hefur frá bernsku verið nýtt í því skyni að stytta öðrum stundir, fyrst með því að dansa fyrir þá og smám sam- an til að láta undan fýsnum þeirra. Sjö ára selur hún blóm á börum, berfætt og buxna- laus. Maður að nafni Schigoich sem hugsanlega er faðir hennar hefur kennt henni lestina, mis- notar hana kynferðislega og fylgir henni eftir. Þegar sýningin hefst er hann orðinn algjört úrhrak en þó ekki hættur að þjóna hinu illa. Ritstjórinn Schöning hefur tekið Lulu að sér unga, en það verður ekki til að líf hennar öðl- ist tilgang. Hún er umkringd karlmönnum sem líta á hana sem lejkfang, girnast hana og dýrka líkama hennar. I þessum undirheimum yfir- stéttarinnar er ekkert rými fyrir ást eða ein- lægar tilfinningar. Allt er gervi, svik og undir- ferli. Lulu endar sem skækja, gegnir því hlut- verki að halda öðrum uppi, þar á meðal „föð- ur" sínum uns hún mætir blóðidrifnum örlögum í faðmi Kobba kviðristu. Nakió og sœrt barn Leikkonan Irina Björklund sem leikur Lulu er nakin mest allan tímann og fer vel á því. Hún er augnayndi, heillandi í hlutverki sínu með mikið aðdráttarafl, en hefur ekki glatað sakleysinu þrátt fyrir aílt. Eins og bent hefur verið á í leikdómi túlkar hún fremur hið særða barn sem níðst hefur verið á en hina kynósa spilltu heimskonu sem kann á karlmennina og valdhafa samfélagsins. Hún er kannski einum of lítið snortin af öllum þeim ósköpum sem dynja yfir og á henni sérstaklega. Þar á hlut að máii leikmynd Ralfs Forsströms sem er svo glæst að unun er að njóta hennar og leikstjór- inn teflir sem fyrr segir gegn hinum ógnvæn- legu öflum í manninum og samfélaginu í kring. Leikur er mjög góður og yfírleitt erfitt að fínna missmíð á sýningunni. Ef til vill hefði mátt stytta hana enn meira, enda heyrðist mér á leikstjóranum, Hildu Hellwig, að hún væri með áform um það. „Ég elska að stytta, elska að stytta," sagði Ralf Forsström og gæddi sér á bjór og ísköldum vodka í hádegis- verði á listamannakránni Cosmos. Við sama tækifæri, frumsýningardaginn, sagði Hilda Hellwig: ^Leikararnir vita ekki á hverju þeir eiga von. Eg ætla að láta þá fara í gegnum alla sýninguna, einu sinni enn." ögrandi sýning Menn voru sammála um að Lulu væri ögrandi sýning og það væri ágætt og við hæfí þegar Svenska Teatern væri annars veg- ar. Leikhússtjórinn Lars Svedberg tók undir það. Hann baðaði út höndunum og augun skutu gneistum þegar hann var að lýsa hrifningu eins roskins kynbróður meðal áhorfenda á nekt aðalleikkonunnar. Hilda Heilwig var afar sátt við orð eins gestanna við hádegisborðið sem sagði að hann hefði hugsað ýmislegt meðan á sýningunni stóð og fleira hefði hvarflað að honum en það sem fram fór á sviðinu. „Þannig vil ég að það sé, það er tilgangur minn," sagði Hellwig. Ég spurði Hildu Hellwig hvort hún gæti hugsað sér að stytta og setja upp hið tveggja daga langa leikrit Austurríkismannsins Karls Kraus um endalok mannsins. Hún tók vel í það og spurði hvort ég vissi að það var ein- mitt gagnrýnandinn Kraus sem hvatti Wede- kind. Þetta var tilefni til þess að rifja upp gildi Wedekinds sem brauytryðjanda í nútímaleikrit- un, en hann var einn fyrsti expressjónistinn. Meðal þeirra sem hann hafði augljóslega áhrif á var Bertolt Brecht. Sá síðarnefndi, sem var viðstaddur útför Wedekinds í Miinchen 12. mars 1918 (Wedekind fæddist í Hannover 24. júlí 1864), segir í eftirmælum að við útförina hafi hann fyrst áttað sig á að Wedekind var SKJUNA látinn: „Asamt Tolstoj og Strindberg telst hann meðal helstu uppalenda nýrrar Evrópu. Mesta verk hans var persónuleiki hans." Ættingjar, vinir, rithöfundar, leikhúsmenn og fyrirfólk fylgdi skáldinu til grafar. Það sem aftur á móti setti mestan svip á útförina var að flækingar og misheppnaðir menn voru ekki síður áberandi, einkum hórur. Þetta fólk tróð sér framarlega í röð syrgjenda og var fyrst að gröfinni til þess að missa ekki af neinu. Frank Wedekind var leikritaskáld, leikstjóri og leikari, lék m.a. í Lulu, og einnig ljððskáld. Hann var líka kunnur fyrir greinar sínar í hinu áhrifamikla ádeilutímariti Simplicissimus. Eins og margir rithöfundar úr borgarstétt var það honum íþrótt að hæðast að borgarastéttinni. Wedekind hitti tilvonandi konu sína, Tilly Newes (sem var 21 ári yngri), 1905. Hann lék á móti henni í Öskju Pandóru, hún Lulu, hann Kobba kviðristu. Á tíunda áratug liðinnar ald- ar átti hann í ástarsambandi við Fridu Strind- berg (f. Uhl) og þau eignuðust saman soninn Friedrich. Wedekind hélt ekki sambandi við soninn sem hallaðist að nasisma og átti sinn þátt í að verk föðurins voru úrskurðuð úrkynj- unaríist og bönnuð í Þýskalandi. Sjálfselskan i fyrirrúmi Ungur lét Frank Wedekind eftirfarandi orð falla sem þykja lýsa tíðaranda hans og hafa nokkurt gildi enn í dag: „Fólk gerir aldrei neitt fyrir náungann án þess að hugsa um launin. Eina ástin sem bærist í brjósti fólks er sjálfselskan." Einhverjir munu þekkja óperu Albans Bergs um Lulu frá 1934 sem hann byggði á Jarðar- andanum og Öskju Pandóru og þótti um margt hneykslanleg. Árið 1988 var Lulu tekin til endurfrumsýningar hjá Deutsches Schauspiel- haus í Hamborg. Nokkrum árum áður hafði hinn upprunalegi Lulutexti fundist í banka- hólfí í Miinchen. Lulu í Helsingfors er unnin upp úr þessum fundna texta og þriðji og fjórði þáttur leikrits- ins gerðir að einum. Sýningin, sem í senn er mikilsverð heimild um framsækna leikritun fyrir tæpri öld og lifandi sýning unnin af metn- aði og vel að merkja ástríðu, mun að öllum líkindum stuðla að uppreisn Lulu á Norðurlönd- um. Hilda Hellwig lætur Lulu opna öskju Pand- óru fulla af böli og þjáningu. Vonin ein verður eftir á botninum og úr henni smíðar leikstjór- inn sýningu sína hvað sem öðru líður. 20 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 22. FEBRÚAR 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.