Alþýðublaðið - 27.01.1995, Blaðsíða 4

Alþýðublaðið - 27.01.1995, Blaðsíða 4
ALÞYÐUBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 27. JANUAR 1995 I M M T I U í dag eru liðin fimmtíu ár frá því rússneskar hersveitir frelsuðu Auschwitz. Þá voru ekki nema um 7000 fangar eftir í búðunum, Þjóðverjar höfðu flúið nokkrum dögum áður með um 58 þúsund fanga. Alls er talið að allt að ein og hálf milljón manna hafi látið lífið í Auschwitz, að drýgstum hluta gyðingar. A R Fyrir réttum fimmtíu árum, síðla dags 27. janúar 1945, héldu fjórar rússneskar hersveitir innreið sína í útrýmingar- og vinnubúðirnar í Au- schwitz-Birkenau. Vasilij Petrenko, sem er einn eftirlifandi af rússnesku liðsforingjunum sem frelsuðu búð- irnar, minnist þessa dags: „Ég hafði séð margt fólk drepið," segir hann. „Ég hafði séð margt fólk hengt og brennt. En ekkert sem ég hafði séð hafði búið mig undir Auschwitz." Það sem kom Petrenko mest á óvart voru börnin og sum þeirra nán- ast í reifum. Sum höfðu lifað af „rannsóknir" sem Josef Mengele, læknir búðanna, hafði framkvæmt á mennskum tilraunadýrum. Það vissi Petrenko ekki og það var ekki fyrr en seinna að rann upp fyrir honum að þetta var staður þar sem börn voru drepin. Heimurinn átti í allsherjarstríði og tók ekkert sérstaklega eftir þessum atburði. Aðalfréttin í The New York Times þennan dag var að sovéskar hersveitir sæktu hratt meðfram Eystrasalti. Vandlega falið á löngum lista bæja sem Rauði herinn hafði náð á vald sitt var nafnið Oswiecim, en svo heitir Auschwitz á pólsku. Aðframkominn tötralýður Þegar Sovétherinn bar að voru ekki nema um 7000 fangar eftir í búðunum. I loftinu var sæt lykt af dauða. Jarðvegurinn var blandinn ösku þeirra sem höfðu látið lífið og verið brenndir í gríðarlegum Ifkbrennsluofnum sem loguðu dag og nótt. Rúss- arnir sófnuðu saman líkum sem varla höfðu neina mannsmynd lengur. Það höfðu tæpast heldur fangarnir sem eftir hjörðu, augu þeirra stóðu á stilkum, húðin var strengd utan á þessum „að- framkomna tótralýð sem líktist helst lifandi beinagrindum", svo not- uð séu orð ítalska rithöfundarins Primo Levi sem lifði af dauðabúð- irnar en geymdi þaðan svo hræðileg- ar endurminningar að hann fyrirfór sér fjórum áratugum síðar. Fólkið hélt áfram að deyja unn- vörpum úr langvarandi sulti, vosbúð og illri meðferð. Hörmungunum var ekki endilega lokið þótt það fengi mat og klæði. Albert Grinholtz, franskur gyðingur minnist þess þeg- ar mongólskir hermenn úr Rauða D A 1933 30. janúar Adolf Hitler verður kanslari Þýskalands. 1. apríl Forysta nasistaflokksins skipar liðsmönnum sínum að snið- ganga verslanir gyðinga og lög- fræðinga og lækna af gyðingaætt- um. 7. apríl Lög um „endurreisn emb- ættismannakerfisins". Embættis- mönnum sem „ekki eru af arískum uppruna" skipað að fara á eftir- laun. 1935 15. september „Lög til verndar þýsku blóði" svipta þýska gyðinga borgararéftindum. Upp frá því eru hjónabönd milli gyðinga og Þjóð- verja stranglega bónnuð. hernum riðu á hestbaki inn í búðim- ar. „Þeir voru ákaflega vingjarnleg- ir," segir hann. „Þeir slátruðu grís, skáru hann í búta og settu hann í stór- an pott með kartöflum og káli. Síðan gáfu þeir þessu fársjúka fólki að borða." Afleiðingarnar máltíðarinnar voru næstum jafn banvænar og nokkuð sem þýsku kúgararnir höfðu getað fundið upp á. Hungrað fólkið var ekki vant að fá magafylli og fárveikt- ist. Þjóðverjar flýja Sovétherinn æddi fram í átt til Berlínar. Verðirnir í Auschwitz tóku að sýna merki hræðslu. Fangarnir ókyrrðust. Sérsveit gyðinga sem sá um að flytja lík frá gasklefunum í brennsluofnana gerði uppreisn. Hún var barin niður af grimmd. Heinrich Himmler, foringi SS-sveitanna, gaf fyrirskipun um að gasklefunum yrði lokað. Verðirnir hófust handa við að sprengja gasklefa og brennsluofna í loft upp. Ætlunin var að reyna að fela flest ummerki um glæpinn. 17. janúar 1945 voru enn um 67 þúsund fangaríbúðunum. SS-menn- irnir tóku að undirbúa flótta. Þeir skiptu föngunum niður í þrjá flokka og næstu fimm dagana tóku þeir að reka um 58 þúsund manns á undan sér í yesturátt, út í snjóinn og kuld- ann. Á þeirri hræðilegu dauða göngu létu þúsundir manna lífíð vegna hungurs og kulda eða fyrir hendi böðla. Aðeins hinir máttförnustu voru skildir eftir. Það vannst ekki tími til að eyða óllum ummerkjum. Tröllaukið þrælasamfélag Auschwitz er í Suður-Póllandi, í héraðinu Efri-Slesíu, um 60 kfló- metra frá Kraká, einni af perlum Mið-Evrópu. Þar fóru fram „fjölda- morð á færibandi", eins og banda- ríski sagnfræðingurinn Raul Hil- berg hefur skrifað. Sagnfræðinga greinir hins vegar á um hversu marg- ir létu lífið á þessum hræðilega stað. Endanleg tala verður líklega aldrei kunn, en sennilegast er að hún sé á bilinu 1.2 milljónir manna til 1.6 milljónir manna. Að stærstum hluta voru það gyðingar, en lfka sígaunar, sovéskir stríðsfangar, Pólverjar og samkynhneigðir. Dauðabúðirnar voru fleiri og ekki síður hræðilegar en Auschwitz. Búð- irnar í Treblinka, Majdanek, Sobi- bor, Belzec og Chelmno eru sfður þekktar, en nöfnin hljóma þó eins og skelfilegar hótanir. Auschwitz hafði hins vegar nokkra sérstöðu, bæði vegna þess hversu búðirnar voru stórar og líka vegna þess að þarna var f aðra rönd- ina gríðarmikið þrælasamfélag sem hafði mikla þýðingu fyrir stríðsvél nasista. I upphafi voru þarna herskálar sem pólska stórskotaliðið hafði að bækistöð. 1940 fyrirskipaði Heinrich Himmler að þar skyldu geymdir pólskir andspyrnumenn. Þriðja ríkið hafði á sínum snærum slynga og kaldrifjaða fjármálamenn sem áttuðu sig smátt og smátt á þeirri gagnsemi sem hægt væri að hafa af staðnum. Auschwitz hafði upp frá því tví- þættan tilgang; þetta voru útrým- ingarbúðir þar ótal fórnarlömb voru flutt beint í opinn dauða, en í aðra röndina var þetta tröllauk- inn og ábatasamur vinnustaður þar sem stórfyrirtæki á borð við IG Farben og Siemens-Schuc- kert höfðu miklar verksmiðjur. Verkamönnunum þurfti ekki að greiða nein laun og þegar þeir voru aðframkomnir voru þeir einfaldlega drepnir. Það gekk sú saga að eina leiðin út úr Au- schwitz væri upp um reykháfinn, en það var ekki alveg sannleikanum samkvæmt. Þarna bjuggu tugþús- undir manna lengi, jafnvel í mörg ár, þræluðu og streittust við að halda lífi. Morð á stofnanamáli Allt á þessum hræðilega stað fór fram af gríðarlegri nákvæmni, að maður segi ekki smámunasemi. Skriffinnskan var gríðarleg, pappírar voru stimplaðir í bak og fyrir, þjóð- armorðið var framið á stofnanamáli. Sagnfræðingurinn Walter Laqueur skrifaði eitt sinn að helsti kostur þessa stofnanamáls sé hversu hlut- laust og sótthreinsað það sér. „Úr skýrslunum berast engin hróp í dauðans angist, engin rotnunarlykt," skrifaði hann., Aktion T 4" hét áætl- unin um að drepa fólk með gasi, ein útgáfa þess var „14 f 13". Helsti skipuleggjandi þjóðarmorðsins, Ad- olf Eichmann, starfaði í Referat TV B4 í Reichsicherheitshauptamt. Þar var miðstöð nauðungarflutninga gyðinga í útrýmingarbúðirnar og þar sannaði þessi sviplitli og samvisku- sami skrifstofumaður skipulagshæfi- leika sína. Ríkisjárnbrautirnar þýsku fluttu í útrýmingarbúðir um 3 milljónir gyð- inga og fengu greidd fargjöld fyrir þetta fólk. Lestirnar fóru ekki tómar aftur í vesturátt, heldur voru þær hlaðnar eigum fórnarlambanna, föt- um, persónulegum munum, jafnvel hári. Þegar Rússar tóku búðirnar er sagt að þeir hafi fundið sjö tonn af hárí sem ekki hafði enn verið flutt til Þýskalands, föt í milljónatali, hauga af skóm og gleraugum. Þýsk fyrirtæki tóku þátt, af þessari smásmygli og þessu sama stofnana- máli sem var lfkt og hannað til að fela glæpinn, lfka fyrir sjálfum morðingjunum. Bruno Bettelheim, frægur sálfræðingur sem sat um hríð í Dachau og Buchenwald, nefnir þessu til staðfestingar svör frá þýsk- um fyrirtækjum sem voru beðin um að gera tilboð í gasklefa, lík- brennsluofna og tæki sem skyldi nota við manndráp. Fjölskyldufyrir- tæki í Erfurt svarar: „Okkur hefur borist frá yður pöntun á fimm brennsluofnum og fylgir því beiðni um tvær rafknúnar lyftur til að flytja lík..." Frá fyrirtæki í Berlín kemur svohljóðandi svar: „Við ábyrgjumst að líkbrennsluofnarnir okkar eru af- kastamiklir og endingargóðir, enda eru þeir gerðir úr besta hráefni og af óaðfinnanlegri verkkunnáttu okkar." Togast á um minninguna Lengi hefur verið í gangi umræða, heldur lftilmótleg, um það hver „eigi" Auschwitz. Sovétmenn héldu því lengi fram að fjórar milljónir hefðu verið myrtar í búðunum, þar af geypilegur fjöldi sovéskra stríðs- fanga. Sagnfræðingar vita með vissu að það eru miklar ýkjur. Pólsk stjórnvöld héldu Auschwitz á lofti sem tákni um hetjulund kommúnista og vildu fyrir alla muni halda því fram að drjúgur hluti þeirra sem beið bana í búðunum hafi verið Pólverjar. Helst var varast að minnast ekki á gyðinga. Nú þykjast sérfræðingar nokkuð vissir um að þangað hafi verið sendir um 150 þúsund Pólverj- ar, þar af áttu um 75 þúsund ekki aft- urkvæmt. Það hefur verið þráttað um fjolda gyðinga sem lét lífið í Auschwitz og hvort þeirra skuli minnst'ffemur en annarra f minningasafninu sem þar var sett upp á sjötta áratugnum. Þar hafði sinn bás hver þjóð sem átti þegna í búðunum og var básinn fyrir gyðinga bara einn af mörgum. Búlg- arir, bræðralagsríki pólskra komm- únista í austurblokkinni, átti þar líka sinn bás, þótt vitað væri ekki einn A R J0ÐARM0RÐ 1938 28. október Um 17 þúsund gyð- ingum af pólskum ættum er vísað aftur til Póllands. 9. nóvember Kristallsnóttin. Að frumkvæði forystu nasistaflokksins er ráðist gegn gyðingum hvar- vetna í Þýskalandi og Austurríki. Þeim er misþyrmt, þeir niðurlægð- ir, og verslanir þeirra og fyrirtæki eyðilögð. 1939 1. september Þjóðverjar ráðast inn í Pólland. Síðari heimsstyrjöld- in hefst. 21. september Reinhardt Heyd- rich, foringí þýsku öryggislögregl- unnar (SD) fyrirskipar að pólskum gyðingum sem búa í dreifbýli skuli safnað saman í borgum. Október Fyrsta gettóið verður til í PiotrkówTrybunalski sunnan Lodz. 1. desember Frá þessum degi er öllum gyðingum á hinu svokallaða Almenna stjórnsvæði fyrirskipað að ganga með borða með Davíðs- stjörnu. Eignir þeirra skulu gerðar upptækar og þeir skikkaðir í nauð- ungarvinnu. 1940 Maí-nóvember Gettóinu í Lodz, þar sem eru samankomnir 164 þúsund gyðingar, er lokað af frá umheiminum. I gettóið i Varsjá safnast 445 þúsund gyðingar. Á þessu ári og því næsta látast rúm- lega 54 þúsund gyðingar af hungri og sjúkdómum i þessum tveimur gettóum. 1941 22. júní Þjóðverjar ráðast inn í Sovétríkin. í kjölfar hersveitanna fara sérsveitir, „Einsatzgruppen", undir forystu liðsforingja úr SD. Sveitirnar hefjast kerfisbundið handa við að myrða gyðinga á her- teknum svæðum. 31. júlí Á minnisblaði felur Göring ríkismarskálkur, næstráðandi Hitl- ers, Heydrich að gera ráðstafanirtil að finna „endanlega lausn" á gyð- ingavandamálinu í Evrópu. Þetta er lykilplagg í sögunni, enda æðsta skipun um gyðingamorðin sem þekkt er. 3. september í Auschwitz eru fangar í fyrsta sinn myrtir í gasklefa einasti Búlgari hefði verið tluttur til Auschwitz. Gyðingum sárnaði það einnig að ekki var gerð nein tilraun til að beina ferðafólki til Birkenau þar sem mest- ur hluti manndrápanna fór þó fram. Ur því hefur þó verið bætt og hafa kanadískir gyðingar keypt sérstaka rútu sem flytur fólk til Birkenau. Ekki þótti gyðingum síður illt þegar sett var á laggirnar Karmelítaklaust- ur í Auschwitz í lok sfðasta áratugar og spunnust af því miklar deilur um „forgangsröðina" í búðunum. Þrátt fyrir að þessar deilur skyggi lítillega á opinberar minningarat- hafnir f Auschwitz — en náttúrlega ekki á þá minningarathöfn sem hver getur haldið í hjarta sínu — hafa menn þokast nær málamiðlun. Tekin hefur verið niður tafla frá tíma kommúnista þar sem stóð á tuttugu tungumálum: „Hér voru fjórar millj- ónir karla, kvenna og barna pyntaðar og myrtar af stjórn Hitlers á árunum 1940^1945." Hvergi var minnst á að nítíu af hundraði þeirra sem létu lífið voru gyðingar f stað þessarar töflu hefur alþjóð- leg nefnd sem nú fer með stjórn mála í Auschwitz komist að samkomulagi um nýtt orðalag og látið letra á nýja töflu þessi orð sem eru öllu nær sannleikanum: „Megi þessi staður þar sem nasistar myrtu eina og hálfa milljón karla, kvenna og barna, að mestum hluta gyðinga frá ýmsum löndum Evrópu, að eilífu verða mannkyninu óp örvæntingar og varnaðar." eh/Byggt á Der Spiegel, L'Express, Newsweek og Focus. með eitrinu Zyklon B. 15. september Öllum gyðingum í Þýska ríkinu er skipað að ganga með Davíðsstjömu. 29. og 30. september Sérsveit C safnar saman um 34 þúsund gyð- ingum við Babi-Jar, gljúfur stutt frá Kiev í Úkraínu. Fólkið er skotið og því varpað í gljúfrið. Síðan er sprengt yfir. Júlí-desember Sérsveit A skýtur til bana meira en 133 þúsund gyð- inga í Litháen og Hvíta-Rússlandi. Samkvæmt tölum sérsveitanna ná þær að myrða um 535 þúsund gyð- inga fram á vor 1942. Þessi aðferð þykir samt ekki nógu árangursrík. Október Þýskir gyðingar eru í fyrsta sinn fluttir frá heimilum sín- um og í gettóin í Riga, Minsk og Lodz. Þeir sem ekki er pláss fyrir eru skotnir. Nóvember Sérsveit C gerir tilraun- ir með gasbíla í Úkraínu. Inn í bíl- ana var hægt að koma allt að sextíu manns sem síðan voru drepnir með útblástursreyk þeirra. Desember Gasbílar eru teknir í notkun í Chelmno- einangrunar- búðunum norðan við Lodz. Allt í allt er talið að um 500 þúsund manns hafi verið drepin í slíkum bílum, en aðferðin þótti þó of sein- leg. 1942 20. janúar Wannsee-fundurinn haldinn í villu í Berlín. Þar leggja Heydrich, Adolf Eichmann og emb- ættismenn á ráðin um þjóðarmorð á gyðingum. Þetta er ekki, eins og oft er talið, upphafið að morðof- sóknunum, en þarna er ákveðið hversu víðtækar þær skuli vera.

x

Alþýðublaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Alþýðublaðið
https://timarit.is/publication/2

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.