Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Qupperneq 16

Fácin kveðjuorð frá gömlum skála
bróður. ‘
Það var ©kki stór hópurinn, sem
Jón A. Hjaltalín skólastjóri braut-
skráði úr skóla sínúm á Akureyri
1905, aðeins 12 sveitapiltar, þótt
helmingi fleiri hefðu hafið nám i
bekknum hauétið 1903. Hinir
höfðu helzt úr lest. Og nú, að
Jónasi látnum, erum við aðeins 4
á lífi af þessum 12, komumst 5
yfir áttrætt og sá yngsti nú 82ja
ára.
Skólinn okkar var á hálfgerðum
hrakhólum á þeirri tíð. Þetta var
í rauninni Möðruvallaskólinn þótt
fluttur væri til Akureyrar eftir að
hú.c hans brann. Og þa-r fór kennsl
an fram í barnaskólanum síðari
hluta dags hinn fyrri vetur okkar.
en síðari veturinn í ófullgerðu hús
inu uppi á brekkunni, þar sem
hamarshögg glumdu í eyrum
flesta daga. Þar hefur hlotið að
vera þraut að kenna, þótt við heyrð
um aldrei kennarana kvarta um
það. En hjá okkur var líf og fiör
áflog og glímur og bragur allur
hressilegur, en ekki að sama skapi
snyrtilegur.
Þarna bar Jónas frá Hriflu af
við námið. Og glíminn var hann
lika, en ekki áflogagjarn eins og
við hinir. En eitt var segin saga,
að ef aðstoða þurfti einhvern sem
minni máttar þótti, á einn eða
annan hátt, var Jónas þar kominn
til hjálpar, á beinan eða óbeinan
hátt. Og snjöllustu greinina í Skóla
piltinum eignuðum við honum. Við
vorum heldur í engum vafa um
efsta sætið, enda hlaut hann ágæt
iseinkunn, og voru þó félagar hans
hinir næstu, þeir Konráð Erlends-
son og Sigurgeir Friðriksson, bráð
greindir námshestar. En Jónas bar
af. Og það viðurkenndu allir.
Við munum yfirleitt ekki hafa
verið í neinum vafa um það. þess-
ir félagar hans á þeirri tíð, að
hann mundi, ef að Mkum léti,
koma síðar við sögu á áberandi
hátt, en líklega þó varla með jafn
sterkum svip og orðið hefur. Því
að nú fer ekki milli mála, enda
margsagt og viðurkennt, að flest
af því bezta og heilladrýgsta, sem
hór gerðist á árunum mitli fullveld
is og lýðveldis, hafi hann átt drjúg
an þátt í eða méstan, og að ófáu
verið alger frumkvöðull.
Hann hófst handa með greinum
sínum í Skinfaxa, riti Ungmenna-
félaganna. Með þeim kvéikti hann
í unga fólkinu framfarahug og fé-
lagshyggju. Fjármagn átti það ekki
en yfir mætti samtaka og sam-
vinnu bjó það. Og Samvinnuhreyf-
inguna efldi Jónas til dáða í hópi
margra ágætra manna, en sjálfur
þar jafnan í fararbroddi. Og við
sem höfum lifað þessa sögu vitum
bezt hvílíkur máttur hún hefur
reynzt í allri framfaraviðleitni þjóð
arinnar á þessari öld. Um það
vitna sveitirnar fyrst og fremst.
Samvinnan varð þeim öflug lyfti-
stöng og er enn þeirra Líftaug. Og
sú kynslóð, sem Jónas og félagar
hans eggjuðu til dáða, hefur nú
skilað þjóð sinni miklu dagsverki.
Annað tók Jónas sér snemma fyr
ir hendur. Það var að kynna upp-
vaxandi æsku sögu þjóðar sinnar.
Af öllu því ógrynni, sem Jónas hef
ur ritað, er mér nú efst í huga
litla íslandssagan hans, sem við
kennarar fengum í hendur frá hon
um ungum og skyldum lesa með
börnunum. Sú bók er mikið lista-
smíði að stíl og frásögn. Hún hefur
í hálfa öld verið lesin i skólunum,
og börn landsins um svo langt
skeið verið einskonar nemendur
hans i sögu þjóðarinnar. Þau hafa
horft með honum til liðinna alda
og horfinna kynslóða. Þar hefur
hann lífgað margt frásagnarefnið
og gætt það áhrifamætti. Og það
gerði hann með náttúrufræðibók-
unum sínum líka.
Síðar, og í samvinnu við Tryggva
Þórhallsson og fleiri samherja,
mótaði Jónas lögin um héraðsskól-
ana. Þeir skyldu verða uppeldis-
stofnanir alþýðu manna í sveit og
við sjó, bóklegir og verklegir í
senn, mótaðir af anda og krafti ís-
lenzkra uppeldishátta allra tíma í
nútíma búningi, og settir þar sem
þeir fengju notið jarðhitans. Þar
var nýjung á ferð í mörgum skiln-
ingi. En frjálslegir námsliættir
urðu síðar að víkja fyrir kerfi og
prófum.
Um uppeldi og skóla var Jónas
síhugsandi alla ævi. Um það efni
ræddi hann mikið og skrifaði feikn
in öll. Hann sá þar og skildi margt
réttlega, og e.t.v. miklu meir og
betur en við teljum nú, svo margt
sem þar er ókannað og í óvissu
éða deiglu, bæði hér og þar í við-
sjálli veröld, sem erfiðlega gengur
að bæta. En Iítil og sérstæð þjóð
verður vel að gæta alls hins bezta,
sem reynslan hefuir sýnt að vel hef
ur dugað henni, eflt mennt henn-
ar og mannrænu, og ekki hlaupa
slíkt af sér þótt breyttir fcímar kalli
og eigi að sjálfsögðu mikinn rétí.
Þettá skildi Jónas manna bezt, og
var þó vissulega enginn einangrað
ur kotungur í hugsun, heldur m:ik-
ill og víðskyggn andi.
Jónas Jónsson var hamingju-
maður í einkalífi sínu, eignáðist
mikiLhæfa konu, Guðrúnu Stefáns-
dóttur, og bjó með henni í far-
sæiu hjónabandi um tugi ára, en
hafði nú misst hana fyrir fáum
árum. Þau eignuðust tvær glæsileg
ar dætur, sem reynzt hafa föður
sínum frábærlega vel, enda mun
hann jafnan hafa verið heimilis-
faðir með miklum ágætum.
Jónas Jónsson var aldrei bendl-
aður við bitlingaveiðar. Hann var
of stór í broti til þess að láta slikt
henda sig. Hann var hafinn yfir
sérhagsmuna baráttu og þröng
flokkssjónarmið.
Hann var maður þjóðarinnar í
raun og sannleika. Henni vann
hann allt.
Og þannig kveðjum við hann,
figamlir vinir og félagar, þökkum
honum mikil og frábær störf og
biðjum honum blessunar í nýrri
veröLd.
Snorri Sigfússon.
f
\
Jónas Jónsson frá Hriflu og af-
skipti hans af skólamálum.
Nafnið Jónas Jónsson frá Hriflu
er eitt af stóru nöfnunum í sögu
þjóðar vorrar. Hann var stórbrot-
inn hugsjónamaður, gæddur ein-
stakri skipulagsgáfu og starfsvilja.
Hann flutti mál sitt af hörku, ein-
urð og hnitmiðun og var lítt gef-
inn fyrir „diplómatiskar" vanga-
veltur. Hann var raunsæismaður
sem hafði skapfestu til að skoða
hvert viðfangsefni án þess að blind
ast af kreddu eða fordómum.
Ræða hans var einföld og skýr og
gaf Mtt tilefni til hentistefnu.
FramLag Jónasar Jónssonar frá
Hriflu til íslenzkra fræðslumála
skipar honum á bekk með dug-
mestu uimibótamönnum þjóðarinn-
ar á fynri helming þessarar aldar.
Á öðru starfsári Kennaskóla fs-
lands, 1909, gerðist Jónas æfinga-
kennari skólans og gengdi hann
því starfi þar til 1918. f grein er
Svava Þorleifsdóttir skrifaði um
kennaraskólann veturinn 1909—
1910 0ig bintist í afmælisriti skól-
ans 1958 segir höfundur svo:
16
ÍSLENDINGAÞÆTTIR