Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Side 17

»I*etta haust kiom að skólanuin
®ena kennari, beint frá skólanámi
erlendis, ungur áhugamaður, Jón-
frá Hriflu. Við, sem elzt vorum
rim í 3. bekk, vorum á svipuðum
aldri og Jónas, enda umgekkst
hann okkur fremur sem jafningja
en nemendur. Var það honum sízt
til álitshnekkis meðal okkar. Hafði
Jónas frá mörgu að segja, sem
okkur var aufúsa á að hlýða, enda
auga hin.s unga gáfumanns glöggt,
bæði á það, sem vel mátti fara,
og eins hitt, er miður fór. Vakti
hann athygli okkar á ýmsum göll-
Uiih og veilum hjá okkar eigin
þjóð og sagði frá, hvernig hann
teldi, að úr mætti bæta og benti
á fordæmi annarra þjóða í ýms-
Um efnum. Er fullvíst að viðræð-
Ur þessar vöktu og styrktu áhuga
okkar á ýmsum vandamálum þjóð-
félagsins, enda þótt við höfum
sennilega flestöll þá þegar verið
búin að öðlast þann þroska að
finna til þess, að við værum á-
byrgir þjóðfélagsþegnar11. Frásögn
þessi er athyglisverð og lýsir vel
tnörgum af beztu eiginleikum Jón-
asar Jónssonar.
En áhrifasvið Jónasar náði brátt
langt út fyrir veggi kennaraskól-
ans. Árið 1910 flutti hann erindi
sem fjallaði um nauðsyn þess að
gera eitthvað raunhæft fyrir ung-
lingana eftir að barnaskólanámi
lyki. ýJm sama leyti fóru einnig að
birtast eftir Jónas fjölmargar
greinar um fræðslumál. Árið 1912
gaf hann út smárit, er hann nefndi
Nýju skólarnir ensku, þar sem
bann lýsir fræðslumálum í Eng-
fandi, ber þau saman við fræðslu-
mál Frakka og Þjóðverja og setur
fram hugmyndir til umbóta í ís-
lenzkum fræðslumálum. Árið 1915
skrifaði hann langan greinaflokk
Om uppeidismál í Skólablaðið, sem
hm þær mundir var áhrifamikið
málgagn um fræðslumál.
Stefna Jónasar Jónssonar í
fræðslumálum kom mjög vel fram
í greínargerð, er hann skrifaði
1931. Þar segir svo: „Markmiðið í
skólamálunum er að gera íslend-
inga mjög vel menntaða þjóð, til
þess að hún geti verið langlíf í
landinu, frjáls og ánægð. Barna-
kennarar njóti aukinnar inenntun-
ar. Síðan heldur höfundur áfram
og ræðir um unglingaskóiana:
„Þeir eiga að hressa og fjörga
æskuna. Þeir eiga að hafa nógu
margbreytt viðfangsefni, bæði bók
leg og verkleg, líkamleg og and-
leg, til þess £ð allir heilbrigðir
unglingar eigi þangað erindi. Þeir
eiga að skila sérskólunum nægi-
lega vel undirbúnum nemend-
um. Þeir eiga að senda í mennta-
skólana hæfilega mikið af nemend
um, sem þangað eiga erindi. En
iangflesta eiga þeir að senda út í
starfsbaráttuna í landinu með von
um og orku til að taka fast á hin-
um mörgu óleystu verkefnum,
sem bíða komandi kynslóða í landi
sem búið hefur við margra alda
kyrrstöðu“.
Fjórum áratugum eftir að þetta
var skrifað eigum vér enn í bar-
áttu við menn, sem ekki skilja
nauðsyn frjálsrar menntunar fyrir
þann stóra hóp æskunnar, sem
ekki hyggur á háskólanám.
Um það leyti sem héraðsskól-
arnir voru að rísa upp komu fram
raddir um að bein tengsl skvldu
höfð milli þeirra og menntaskói-
anna. Jónas Jónsson var þessu mót
fallinn og lýsir það einstaklega
vel skarpskyggni hans um eðli og
áhrif slíkra tengsla. í sömu grein
argerð og fyrr er vitnað til segir
höfundur á þessa leið: „Ef beint
samband hefði verið milli héraðs-
skólanna og gagnfræðaskólanna
annarsvegar við menntaskólana
þá hefði svo farið innan skamms,
að kennslan í ungmennaskólunum
hefði farið að miðast við inntöku
skilyrði menntaskólans. En á hinn
bóginn hefði ekki nema lítið brot
af nemendum ungmennaskólanna
haldið áfram námi“. Þetta reynd-
ist orð að sönnu þegar skólakerf-
ið var samræmt, enda komu þá
fljótt í ljós alvarlegir gallar sem
hefði mátt fyrirbyggja ef nægur
skilninguir hefði verið fyrir hendi
hjá þeim mönnum, er fyrir breyt-
imgunni stóðu.
Um menntaskólanám lét Jónas í
Ijós eftirfarandi skoðun: „Hin
gamia hugsjón, að menntaskóla-
nemandi eigi að vera fjörlaus inni-
íræð'slunni á að gerbreyta smátU_ skólamaðuir, þarf að hverfa. í stað
°g smátt, að nokkru leyti eftir því
sem uppeldi kennara verður heppi
lagra fyrir starf þeirra“. Þarna
kemur fram glöggur skilningur á
Því áð umtoætur í skólamálum geta
þvi aðeins verið raunhæfar að
þess þarf að mynda nýtt „met“ fyr
ir menntamenn, þair sem þrek,
karlmennska og manndómur verða
að engu þýðingairminni einingar
heidur en hálfmeltur utanaðlær-
dómur“. í þessuim efnum hafa
vissulega orðið verulegar breyting
ar á sfðustu árum, en 1931 fannst
ýmsum að hér væri nokkuð mikið
sagt.
Jónas Jónsson átti lengi sæti á
Alþingi og átti þar f'rumkvæði að
fjölmörgum merkum þjóðfélags
málum. Sem áhrifamikill þingmað
ur beitti hann áhrifavaldi sínu til
að knýja f'ram fjölmörg þýðingar-
mikil frumvörp um fræðslumái. Á
árunum 1927 til 1932 var hann
menntamálaráðherra og dómsmáia
ráðherra og mun það kjörtímabil,
þrátt fyrir erfiðar efnahagsaðstæð-
ur, lengi verða talið eitt mesta um-
bótatímabil í uppbyggingu ís-
lenzkra skólamála. í riti sem út
kom 1958, á 50 ára afmæli Kenn-
araskóla íslands, segir Freysteinn
Gunnarsson fyrrum skólastjóri svo
um húsnæðismál kennaraskólans
og afskipti Jónasar Jónssonar af
þeim: „En fullyrða má, að hefðu
stjórnvöldin síðari aldarfjórð-
unginn, sem skólinn hefur starfað
sýnt af sér slíka rausn í garð skól-
ans og tekið jafn röggsamlega á
málum hans sem Jónas Jónsson
gerði 1929—1930 þá væri nýtt
kennaraskólahús risið af grunni
fyrir löngu“.
En þessi röggsemd sem Frey-
steinn skólastjóri talar um náði
miklu lengra en til málefna kenn-
araskólans. Jónas Jónsson flutti
fjölmörg frumvörp er vörðuðu
barnafræðslu, unglingafræðslu,
menntaskólanám, háskólanám,
fræðslumálastjórn og fræðslumál
almennt. Lögin um Menningarsjóð
og Menntamálaráð íslands voru
sainiþykkt árið 1928. Þessar stofn-
anir eru það vel þekktar að óþarfi
er að kynnar þær nánar. Starf-
semi þeirra mun um aldur bera
vott um firamsýni og framtakssemi
þess manns er hugmyndina knúði
fram til veruleika.
Sama ár flutti Jónas Jónsson
annað stórmerkt frumvarp, sem
einnig var samþykkt, Lög um
fræðslumálanefndir. Með frurr
varpi þessu vildi flutningsmaður
tryggja aö menn úr kennarastéú
fengju að ráða um skipun og
hætti fræðslumála í landinu. Jón
as Jónsson hafði glöggan skilning
á því, að er um málefni barna-
fræðslun-nar var að ræða, bæri
ráðherra að leita aðstoðar hjá þeim
er störfuðu við barnaskólana eða
ynnu að menntun bainakenn-ara. í
1. gr. nef-ndra laga segir á þessa
leið: „Stjórn þarnakennairafélags
ÍSLENDINGAÞÆTTIR
17