Íslendingaþættir Tímans - 18.10.1968, Page 18

íslands, forstöðumaSur kennara
skólans og fræðslumólastjóri
skipa fræðslumálanefnd barna-
skóla íslands. Stjórn barnakennara
félagsins skal kosin skriflega um
land allt, enda hafi allir starfandi
barnakennarar rétt til að vera fé-
lagsmenn“. í 3. gr. laganna er
ráðherra gefin heimild til að skipa
fræðslumálanefnd fyrir gagnfræða
skólana með svipuðu formi
og nefndina fyrir barnaskólana.
Á síðustu árum virðist þróun
þessara mála hafa tekið þveröfuga
stefnu, sem er í þá átt að fela
vandamál barnafræðslunnar og
gagnfræðanáms í umsjá starfs-
manna menntamálaráðuneytisins
og um leið afskrifa að mestu á-
hrifavald kennarastéttarinnar.
Það mun sennilega koma sumum
á óvart að Jónas Jónsson flutti,
árið 1930, frumvarp til laga um
afnám fræðslumálastjóraembætt
isins og átti þar með starfssvið
fræðslumálaskrifstofunnar að fær
ast yfir til stjórnarráðsins. En
enda þótt Jónas Jónsson hafi séð
ástæðu til að flytja þetta sparnað-
arfrumvarp árið 1930 er vert að
gefa gaum að því að flutnings-
maður gerði jafnframt ráðstafanir
til þess að yfirstjórn fræðslumál-
anna og umsjá með daglegum
rekstri félli ekki í hendur starfs-
fólks, sem hvorki hefði reynzlu né
menntun tii að ráða fram úr vanda
málum er að skólastjórn lúta.
Hann vildi því tryggja að kennara
stéttin sjálf fengi odda-aðstöðu um
yfirstjórn fræðslumálanna. Flutn-
ingsmaður lagði því til að stjórn-
arráðið hefði sér til aðstoðar við
umsjón og yfirstjórn barna og
gagnfræðaskólanna þriggja manna
nefnd skipaða skólastjóra kennara
skólans Jg tveim af kennurum
skólans, sem tilnefndir væru tii
tveggja ára i senn. Það má glöggt
greina skilhing flutningsmanns á
því að ekki sé heppilegt að skipa
eða ráða ákveðna opinbera starfs
menn til langs tíma og þar með
eiga á hættu að sitja uppi með
duglausa embættismenn til lífstið
ar. En eins og áður er greint náði
þetta frumvarp ekki fram að
ganga.
Árið 1930 flutti Jónas Jónsson
annað frumvarp til laga um
fræðslumálastjórn. í þessu frum-
varpi, sem varð að lögum, var á-
kveðið að skólaráð skyldu kosin
fyrir barnaskóla, héraðsskóla og
gagnfræðaskóla. I þessum lögum
er einnig ákveðið að við barna-
skóla skuli vera kennslueftirlit og
skulu til þess skipaðir hæfustu
barnakennarar, einn fyrir hvert eft
irlitssvæði. Hér kemur enn fram
hin markvissa áherzla er Jónas
Jónsson lagði á virka þátttöku
kennarastéttarinnar J því að marka
og móta þróun fræðslumála í land-
inu. |
Saga héraðsskólanna á íslandi
og áhrif þeirra á menningu þjóð-
arinnar eru nátengd starfi þessa
mikilhæfa hugsjónamanns, Jónas-
ar frá Hriflu. Laugaskóli í Þing-
eyjasýslu tök til starfa árið 1924
og var fyrirkomulag og rekstur
þess skóla í aðalatriðum fyrirmynd
héraðsskólanna, sem risu upp á
næstu árum. Um val og staðsetn-
ingu héraðsskólanna segir Helgi
Elíasson, fræðslumálastjóri á þessa
leið 1 Stuttu yfirliti um skólamál
á íslandi 1874—1944, sem út kom
1945: „Var það þáverandi kennslu
málaráðherra Jónas Jónsson, sem
einkum beitti sér fyrir vali skóla-
staða, þar sem kostur var á næg-
um jarðhita“. Á öðrum stað í sama
riti segir fræðslumálastjóri á þessa
leið: „Hafði Jónas Jónsson þáver-
andi ráðherra, um alllangt skeið
(þ.e.a.s. fyrir 1927) beitt sér fyrir
aukinni fræðslu unglinga í sveit-
um og meðal annars fengið ung-
mennafélögin til þess að veita þar
fulltingi sitt“.
Á þessum tíma, þegar rúmlega
helmingúr þjóðarinnar var enn bú
settur í sveitum landsins, var boð-
skapur Jónasar Jónssonar til æsk-
unnar og alþýðu landsins vissulega
tímabær. Straumurinn úr sveitun-
um var þá þegar fyrirsjáanlegur
og ekki ólíklegt að þjóðfélagsbreyt
ingar næstu áratuga gætu veru-
lega lamað sumt af því bezta sem
sveitamenning vor hafði ræktað
með sér um áraraðir. Hér vinnst
ekki tími til að ræða frekar nán-
ari afskipti Jónasar Jónssonar af
ungmennafræðslunni né heldur á-
hrifum hans á starfsemi ung-
mennafélaganna. Pramlag hans
til samvinnuhreyfingarinnar og
menntunar samvinnumanna er
einnig viðamikill kafli út af fyrir
sig og verður sá þáttur ekki rak-
inn hér.
Einn höfuð baráttumaður fyrir
stofnun Menntaskólans á Akureyri
var Jónas Jónsson frá Hriflu. Sú
barátta hófst um 1923 uhdir
styrkri forystu Sigurðar Guð-
mundssonar er síðar varð fyrsti
skólameistari Menntaskólans á Ak-
ureyri. Baráttan fyrir stofnun
Menntaskólans á Akureyri mætti
harðvítugri mótstöðu á Allþingi og
margir áhrifamiklir skólamenn
töldu slíkt óðs manns æði. „Latínu
skólinn“ í hugum margra var hið
ævarandi tákn um akademíska full
komnun. Þrátt fyrir harða and-
stöðu var Jónas Jónsson staðráð-
inn í því að leiða þetta mál til
sigurs. Eftir að hann varð kennslu
málaráðherra árið 1927, veitti hann
Menntaskólanum á Akureyri heim-
ild til þess að halda uppi lærdóms-
deild og rétt til að útskrifa stúd-
enta. Fyrstu stúdentarnir útskrif-
uðust frá Menntaskólanum á Akur
eyri 1928. Lögin um Menntaskól-
ann á Akureyri voru reyndar ekki
samþykkt á Alþingi fyrr en árið
1930. Hér tókst að knýja fram mik-
ilvægt stórmál fyrir atorku og
framsýni mikilhæfs stjórnmála-
manns. Hinn virti skólameistari
Sigurður Guðmundsson átti hér
einnig verulegan hlut að máli.
Það er ekki oft sem ráðherrum
vorum hefur ofboðið svo seina-
gangur og afurhaldssemi Alþing-
is að þeir hafa séð ástæðu til að
grípa til sérstakra örþrifaráða. í
seinni tíð mætti á hinn bóginn
ætla að Alþingi hefði gilda ástæðu
til að framfylgja þeim lögum er
afgreiðslu hafa fengið. Margir
urðu til þess að gagnrýna fram-
takssemi Jónasar gagnvart stúd
entsprófi til handa Menntaskólan-
um á Akureyri, en sagan mun
bera þess vitni, að ráðstafanir hans
voru viturlegar.
Mér dettur í hug annað dæmi
úr skólasögu vorri, að mörgu leyti
sambærilegt, þegar mikilhæfur
ráðherra knúði fram stórmál, sem
Alþingi hefði að öllum líkindum
stungið undir stól. Hér á ég við
heimild menntamálaráðherra
Magnúsar Jónssonar frá 1942, til
handa Verzlunarskóla fslands um
réttindi til að brautskrá stúdenta.
Á svipaðan hátt og á Akureyri var
bakhjarl Verzlunarskólans hinn
snjalli hugsjónamaður Vilhjálmur
Þ. Gíslason, sem þá var skóla-
stjóri þess skóla.
Nú mætti ætla að Jónas Jóns-
son hefði sýnt lítinn áhuga fyrir
Menntaskólanum í Reykjavík.
Slíkt er þó mjög fjarri sanni. Það
er haft eftir Geir T. Zoega, sem
var rektor Menntaskólans í Reykja
vík 1913 til 1928, að Jónas Jóns-
son hafi verið fyrsti maðurinn úr
18
ÍSLENDINGAÞÆTTIR