Vikublaðið - 26.11.1992, Blaðsíða 6

VIKUBLAÐIÐ
6
Fimmtudagur 26. nóvember 1992
AD UTAN
Tvær vikur í nýjum heimi
Tvær vikur í nýjum heimi eru eins og höfuðhögg fyrir þann sem þang-
að kemur í fyrsta skipti með hugmyndir um staðinn úr bíómyndum æsku-
áranna, misgóðum skáldsögum og kvikmyndum Woody Allens. Allt er
annaðhvort upp eða niður og þriðju víddina vantar og allt er svo geggjað
að eftir örfáa daga finnst manni Woody Allen vera eini heilbrigði ein-
staklingurinn í borginni. Borginni þar sem fólk ferðast með leigubílum
sem mynda gula keðju milli skýjakljúfanna, stundum kyrrstæða á um-
ferðartíma, eða arkar strætin á strigaskóm og gætir þess að líta hvorki til
hægri né vinstri með fingurna klemmda um eigur sínar. Lítt heimsvanir
þingmenn eru varaðir við að fara í neðanjarðarlestina og strætisvagna-
kerfið nennir enginn að útskýra.
Auðvitað er ömurleiki örbirgðarinnar flestra landa gestur. Hann er
bara einhvern veginn augljósari í Bandaríkjunum en annars staðar. Og
það er kannski það sem veldur því að þetta land er þrátt fyrir allt sér-
kennilega heillandi. Öryggisfíkill ofan af íslandi stendur agndofa frammi
fyrir fólki sem ekkert á nema sjálft sig og þraukar eða þraukar ekki og
hefur ekkert til að treysta á efí harðbakkann slœr.
Samt er maður á einhvern undar-
legan hátt eins og heima hjá sér.
Maður er ekki útlendingur, af því að
þarna eru allir útlendingar. Konan
sem ræstir herbergið mitt er pólsk,
dyravörðurinn frá Ghana, bílstjórinn
frá Filippseyjum, veitingamaðurinn
ítali. Það olli næstum undrun að
gengilbeinan var frá Chicago. Maður
getur gengið lengi án þess að sjá
venjulega hvítan Ameríkana eins og
maður hugsar sér þá. Og enn lengur
án þess að sjá barni bregða fyrir.
Bömin í New York virðast ekki búa
á Manhattan, enda er það kannski
eins gott.
Þetta er borg sem aðeins er fögur
eftir að myrkrið er skollið á og ljósin
hafa verið kveikt. Þá er ljótleiki
dagsins horfinn og borgin á að líta
eins og uppljómuð álfaborg. Ofan af
29. hæð eru bílljósin á 5. stræti eins
og glitrandi perlufesti og heimilis-
leysingjarnir sem liggja í pappaköss-
um á gangstéttunum angra ekki
lengur viðkvæma velferðarsál norð-
an frá íslandi. Enda á hún eftir að sjá
það verra.
Forsetaefnin eru að halda síðustu
framboðsræðurnar og Bush þakkar
almættinu fyrir að vera alinn í mesta
ríki jarðar, „The greatest Country on
Earth“. Clinton gleymir því heldur
ekki, en hann minnist eitthvað á að
hann muni gera allt sem hann getur
til að berjast gegn ólæsi, fátækt og
sjúkdómum. Enda var hann kosinn
og fólk virtist láta sér fátt um finnast.
Aðspurt yppti starfsfólkið á hótelinu
öxlum. Kosningaglaðir þingmenn
frá Islandi gerðu sér ferð til að sam-
fagna mönnum á aðalkosningaskrif-
stofu Clintons hið merka kvöld og
áttu von á gleðskap, sem seint
gleymdist, en hittu fyrir tuskulegt
fólk sem var að troða velktum mynd-
um af hinum nýkjörna forseta í
svarta plastpoka og rífa merkingar af
veggjum. Fúlum manni sem stóð á
rifinni mynd af forsetanum þóttu það
lítil tíðindi að við værum þingmenn
frá íslandi, hefur sjáfsagt haft svipað
álit á svoleiðis fólki og starfsmaður-
inn sem sýndi okkur þinghúsið í
Washington og sagði okkur allt um
það hvað þingmenn þar væru latir,
fáfróðir og vitlausir og vissu aldrei
skapaðan hlut um þau mál sem þeir
væru að fjalla um.
Og það gæti verið rétt hjá henni.
Eitthvað er alla vega að í þessu mesta
ríki jarðar. Eitt er þó í besta lagi, en
það er sjálfumgleði þessarar þjóðar.
Þegar á þing hinna sameinuðu þjóða
er komið tala innfæddir fjálglega um
sjálfa sig sem gjafara til hinna van-
þróuðu ríkja heims í baráttunni gegn
fátækt, menntunarskorti, sjúkdóm-
um og örbirgð. Eins og þeir viti ekki
af berklafaraldrinum í New York,
rottugerinu sem heldur veislu í sorp-
inu á gangstéttunum, þar til einka-
væddu fyrirtækin senda menn á stað-
inn, eða ömurlegum biðröðunum af
útilegufólki með plastpoka á fótun-
um sem bíður eftir súpu dagsins hjá
Hjálpræðishernum.
Þessir sömu menn ætla líka að
ráðast gegn fátækt í hinum nýfrjálsu
austantjaldsríkjum, en þeir tala ekk-
ert um að sinna hálfri milljón manna
sem býr í suðurhluta Chicago við að-
stæður sem komu þingmannsbjána
úr Reykjavík til að skæla. Viðmæl-
anda okkar í Alþjóðabankanum varð
enda svarafátt þegar hann var spurð-
ur um hvernig bankinn skilgreindi
vanþróuð ríki. Getur þjóð sem sendir
menn til tunglsins talist vanþróuð?
Eg ætla að spyrja hann Hannes
Hólmstein að þessu næst þegar ég sé
hann. Það þýddi ekkert að ræða
óbærilegan ljótleika sem fyrir augun
bar við íhaldsmann að heiman. Hann
sagði bara að þetta væri ennþá verra í
Sovjét.
Hver hugbót það átti að vera er
einhver trúarleg réttlæting sem ég
hef víst aldrei skilið.
Auðvitað er ömurleiki örbirgðar-
innar flestra landa gestur. Hann er
bara einhvern veginn augljósari í
Guörún Helga-
dóttir segir frá
þeim hughrifum
sem húit varð fyrir
ífyrstu dvöl siiiiti í
Baiidaríkjum
Norður-Aineríku
eit þangað fór hún
til þess að fylgjast
með störfum alls-
herjarþings Sam-
eimiðu þjóðanna á
vegunt Alþingis.
Bandaríkjunum en annars staðar. Og
það er kannski það sem veldur því að
þetta land er þrátt fyrir allt sérkenni-
lega heillandi. Öryggisfíkill olan af
Islandi stendur agndofa frammi fyrir
fólki sem ekkert á nema sjálft sig og
þraukar eða þraukar ekki og hefur
ekkert til að treysta á ef í harðbakk-
ann slær. Og það tekur nokkra daga
að hætta að fyrirverða sig fyrir að
gauka að fullorðnum manni dollara-
seðli fyrir að opna fyrir manni dym-
ar eða færa manni dagblöðin. Hann á
einfaldlega allt undir gjafmildi
þeirra sem hann þjónar. Gjafmildi
hinna ríku. Þegar maður horfir upp
eftir þessu 30 hæða hóteli og hundr-
að hæða Crysler-byggingunni beint á
móti og horfir á sex dyra bifreiðarnar
með lituðum glerjum líða eftir göt-
unni spyr maður kannski af hverju ég
og aðrir veslingar þurfum að greiða
þessu fólki laun, en þá spurningu
myndi enginn skilja í þessu mikla
ríki. You make it or you don’t. Svo
einlalt er það.
Ég veit ekki hvað þær tugmilljónir
manna sem hafa „meikað það“ hugsa
um þessa hluti. Held þó að það fólk
hugsi ekkert mikið um þá. Fólkið í
fallegu hverfunum stígur aldrei fæti í
Ijótu hverfin. Illinois-háskólahverfið
er ekki steinsnar frá hryllingi hverf-
isins sem fékk mig til að grenja. Chi-
cago-háskólinn ekki heldur. En þar
ónáðar hvorugur aðilinn annan.
Landamærin eru skýrari en Berlínar-
múrinn nokkurn tíma var. Og há-
hýsaþyrpingin við ströndina er feg-
urri en orð fá lýst, sannkallað lista-
verk þjóðar sem er öðrum þræði
háþróuð menningarþjóð, hins vegar
vanþróuð á borð við þær þjóðir sem
skilgreindar eru sem slikar.
En hér er heldur engu leynt. Eng-
inn bannar neinum að sjá allt það
sem hann vill sjá. Og víst er það
frelsi. Ósvífið, hrokafullt frelsi.
Pólska ræstingakonan sagði að hún
væri ekki miklu ríkari í Bandaríkjun-
um en hún var í Póllandi fyrir sex ár-
um. En hún sagði að það væri betra
að vera frjáls en undirokuð af Iam-
andi kerfi sem engar útgönguleiðir
veitti. Hér hefði hún alltaf von. Ég
spurði ekki von um hvað, en ég velti
því fyrir mér, og hún fékk meira en
einn dollaraseðil að skilnaði sem
hún tók við eins og ekkert væri eðli-
legra en ég gæfi henni peninga.
Því að í þessu landi er máttur pen-
inganna algjör. Frelsið algjört til að
eiga eða eiga ekki. A þriggja tíma
iestarferð frá New York til Washing-
ton starir ferðalangur furðu lostinn á
endalausan haug af drasli, aflagðar
verksmiðjur, brunarústir og bílhræ,
svo að Djúpavík á Ströndum er eins
og lystigarður í samanburði við það.
Þannig hefur þetta bersýnilega verið
lengi. Þetta er allt í einkaeign, þetta
er mitt Iand og mitt drasl og verður
svona eins lengi og mér sýnist og
engin yfirvöld blanda sér í það.
Ihaldsmaðurinn vinur minn lítur
ekki upp úr bókjsinni alla leiðina, af
því að hann er ekki al veg nógu mikill
frjálshyggjumaður til að fmnast
En hér er heldur engu leynt. Enginn bannar neinum að sjá
allt það sem hann vill sjá. Og víst er það frelsi. Ósvífið, hroka-
fullt frelsi. Pólska rœstingakonan sagði að hún vœri ekki
miklu ríkari í Bandaríkjunum en hún var í Póllandi fyrir sex
árum. En hún sagði að það vœri betra að vera frjáls en
undirokuð aflamandi kerfi sem engar útgönguleiðir veitti.
Hér hefði hún alltaf von.