Tíminn - 30.09.1983, Qupperneq 4

4
FÖSTUDAGUR 30. SEPTEMBER 1983
minning
■ Gunnar Thoroddsen fyrrverandi
forsætisráðherra andaðist aðfaranótt
sunnudagsins 25. september s.l. eftir
stutta legu á sjúkrahúsi. Þeim sem
störfuðu með Gunnari Thoroddsen var
ljóst að hann gekk ekki heill til skógar
síðustu mánuðina. Hann bar hins vegar
sjúkdóm sinn af mikilli karlmennsku og
æðruleysi og sinnti af fullum krafti
erfiðum stjórnarstörfum. Með Gunnari
Thoroddsen er genginn einn mikilhæf-
asti stjórnmálamaður og einstaklingur,
sem íslenska þjóðin hefur átt.
Gunnar Thoroddsen var fæddur í
Reykjavík 29. desember 1910 og var því
tæplega 73 ára er hann lést.
Gunnar Thoroddsen hóf snemma af-
skipti af þjóðmálum. Hann tók fyrst sæti
á Alþingi 1934, aðeins 23 ára og er yngsti
maður sem setið hefur á Alþingi íslend-
inga. Alla tíð síðan var ferill Gunnars
Thoroddsen óvenju yfirgripsmikill og
litríkur.
Ekki er ætlun mín að rekja hið mikla
lífsstarf Gunnars Thoroddsen. Til þess
verða ýmsir aðrir. Ég vildi hins vegar
fara nokkrum orðum um kynni mín af
Gunnari Thoroddsen, einkum í þeirri
ríkisstjórn, sem hann veitti forustu.
Eftir langar en árangurslausar tilraun-
ir formanna stjórnmálaflokkanna til
myndunar ríkisstjórnar um áramótin
1979-80, gekk Gunnar Thoroddsen fram
fyrir skjöldu og myndaði ríkisstjórn sína
8. febrúar 1980. Um aðdraganda þeirrar
stjórnarmyndunar hafa verið ýmsar get-
sakir. Gunnar Thoroddsen tók ekki þátt
í tilraunum formanna stjórnmálaflokk-
anna til stjórnarmyndunar né torveldaði
þær á nokkurn hátt.
því að gusta um Gunnar Thoroddsen,
svo sem aðra, er forysta er falin, og ekki
fór hann heldur varhluta af þeim næðingi
og oft ærið köldum.
Á þessum vegamótum minnist ég góðs
vinar, sem alltaf var gott að leita til um
málefni utan og ofan við allt dægurmála-
þras og skammtíma þrætur. Það munu
fleiri en ég sjá stórt og vandfyllt skarð í
varnarmúrum mannúðar og réttsýni við
fráfall Gunnars Thoroddsen.
Fyrir þessi kynni eru nú færðar alúðar
þakkir.
Ég votta frú Völu og afkomendum
þeirra dýpstu samúð og bið þeim styrktar
æðri máttarvalda á erfiðri raunastund.
Eggert G. Þorsteinsson.
Hverra mannkosta leitum við í fari
þeirra manna, sem örlagadísirnar kjósa
að leiða í fremstu víglínu stjórnmál-
anna?
Um það höfum við aðeins óljóst
hugboð. Samt vitum við að slíkur maður
þarf að búa yfir víðtækri þekkingu, án
þess þó að vera aðeins fræðimaður eða
fangi tillærðra kennisetninga á þröngu
sérsviði.
Hann þarf að sameina rökvísi málflytj-
andans og galdur rithöfundarins, án þess
þó að týnast í aukaatriðum eða láta
ímyndunaraflið hlaupa með sig í gönur.
Hann þarf að vera gæddur atorku,
stjórnsemi og mannþekkingu afhafna-
mannsins, án þess þó að falla í þá freistni
að láta eigin hag sitja í fyrirrúmi.
Fyrst og síðast þarf hann trúlega að
þekkja sitt fólk, án þess þó að loka
augunum fyrir göllum þess og veik-
Hann hóf feril sinn sem yngsti þingmað-
ur þjóðarinnar og lauk honum sem
aldursforseti íslenzkra stjórnmála. Og
hann sótti á til hinztu stundar, unni sér
ekki hvíldar.
Kynni mín af Gunnari Thoroddsen
voru stutt. Þau voru samt nógu löng til
þcss að ég lærði að meta manninn að
verðleikum og njóta samvista við hann.
Samstarfsvettvangur okkar var fyrst og
fremst stjórnarskrárnefnd. í því sam-
starfi auðnaðist Gunnari að Ijúka við og
leggja fram á Alþingi frumvarp að nýrri
stjórnarskrá. Það var honum mikið
metnaðarmál - og um leið mikil von-
brigði, að atvikin höguðu því svo að
stjórnarskrármálið varð ekki til lykta
leitt, áður en hann yfirgaf sviðið.
Gunnar Thoroddsen var í essinu sínu
þar sem hann sat við borðsenda í gamla
stjórnarráðshúsinu á fundum stjórnar-
skrárnefndar. Þar naut hann ríkulega
lagaþekkingar sinnar og langrar póli-
tískrar reynslu. Á þessum fundum
hreifst ég af frásagnarlist hans og fáguðu
skopskyni. Gunnar var ekki einasta
langminnugur á lög og dóma heldur líka
á það tvíræða og kímilega við alvöru
lífsins. Eins duldist mér ekki yfirveguð
mannþekking hans og verkstjórnarhygg-
indi, þótt hægt miðaði á köflum.
Það er undarleg þversögn í lífi stjórn-
málamannsins, að nái hann ekki hylli
fjöldans fær hann litlu áorkað; en sé
hann ekki einfari í innsta eðli, sem sækir
sér andlegan styrk í einveru og íhygli,
hefur hann litlu að miðla öðrum.
Þessa þversögn yfirvann Gunnar
Thoroddsen í pólitísku starfi sínu. Þeir
sem þekktu hann fundu brátt að hann
Gunnar Thoroddsen
Hann fylgdist hins vegar vel með
þeim, að sjálfsögðu. Eftir að forseti
Islands hafði veitt úrslitafrest tók Gunn-
ar Thoroddsen hins vegar af skarið. Ég
fékk skilaboð frá honum um mánaða-
mótin janúar febrúar þess efnis, að hann
teldi sig geta myndað meirihlutastjórn
með Framsóknarflokki og Alþýðu-
bandalagi og nokkrum stuðnings-
mönnum sínum í Sjálfstæðisflokknum.
Þetta var sú eina leið sem fær reyndist til
myndunar þingræðisstjórnar og að mínu
mati ekki slæmur kostur. Ég gekk því
þegar á fund Gunnars Thoroddsen og
var ríkisstjórnin síðan mynduð á nokkr-
um dögum.
í því stjórnarsamstarfi kynntist ég
Gunnari Thoroddsen vel. Var samstarf
okkar náið og mér um margt lærdóms-
ríkt.
Þótt Gunnar Thoroddsen væri orðinn
nokkuð við aldur sinnti hann sínum
störfum af frábærum dugnaði. Hann
mætti snemma til vinnu og vann langan
vinnudag. Hann kynnti sér hvert mál
vandlega og kvaddi á sinn fund fjölmarga
aðila til þess að fá ætíð sem gleggstar
upplýsingar.
Gunnar Thoroddsen lagði sig mjög
fram við að ná samkoinulagi með stjórn-
araðilum um lausn mikilvægra mála.
Hann átti stöðugt fundi með okkur
formönnum samstarfsflokkanna og var
ætíð reiðubúinn til þess að hlusta á
mismunandi sjónarmið. Hann lét kanna
þær hugmyndir sem fram komu og leiddi
síðan til lykta á þann máta sem hann að
vandlega athuguðu máli taldi réttast og
mesta samstöðu um.
í öllu sínu starfi hafði Gunnar Thor-
oddsen hið mannlega sjónarmið að leið-
arljósi. Hann vildi ekki atvinnuleysi,
sem hann taldi hið versta böl og studdi
fjötmargar félagslegar umbætur af ein-
lægni. Gunnar Thoroddsen lagði sig
mjög fram við að ná samstöðu innan
ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til þess að
draga úr verðbólgu. Hann fagnaði þeim
árangri sem náðist en þótti miður að
ekki tókst samstaða um framhald þeirrar
viðleitni. Hann fylgdist vandlega með
störfum ráðherra og studdi þá af einurð
og drengskap.
En Gunnar Thoroddsen var miklu
meira en „aðeins“ stjórnmálamaður.
Hann átti sér fjölmörg hugðarefni og var
t.d. tónlistarmaður góður og hagyrðing-
ur. Ég undraðist einnig hve ótrúlegt
minni hann hafði á atburði langrar ævi.
Hann virtist muna öll ártöl og hann rakti
af nákvæmni atburðarás og fór með
orðréttar tilvitnanir. Var oft fróðlegt að
hlusta á þær frásagnir.
Gunnar Thoroddsen gaf ekki kost á
sér til framboðs í síðustu kosningum til
Alþingis. Hann hafði þá þegar lokið
óvenjumiklu ævistarfi á sviði þjóðmála
en mörgu átti hann þó ólokið. Allt fram
á síðustu stundu vann hann m.a. ötullega
að umfangsmiklum ritstörfum. Er leitt
til þess að vita ef þeim verður ekki lokið.
Örlögin höguðu því þannig að Gunn-
ari Thoroddsen auðnaðist ekki að eiga í
rólegheitum nokkur ár með sinni ágætu
eiginkonu, Völu Ásgeirsdóttur, og fjöl-
skyldu. Það átti hann svo sannarlega
skilið. En oft er það svo að miklir
atorku- og athafnamenn fórna sínu lífi í
þágu lands og þjóðar. íslenska þjóðin
stendur í mikilli þakkarskuld við Gunnar
Thoroddsen. Frá okkar kynnum á ég
sjálfur margs að minnast.
Eiginkonu Gunnars Thoroddsen,
Völu Ásgeirsdóttur og fjölskyldu sendi
ég einlæga samúðarkveðju.
Steingrimur Hermannsson
Fyrir tæpum þremur árum ritaði
undirritaður nokkur kveðjuorð til Gunn-
ars Thoroddsen f.v. forsætisráðherra í
tilefni 70 ára afmælis hans.
Þann dag var afmælisbarnið að vanda
hinn hressasti, lék á alls oddi og svaraði
að bragði árnaðaróskum, sem til hans
var beint í tilefni tímamótanna. Engum
viðstöddum kom þá til hugar að skilin
milli lífs og dauða væru þá svo skammt
undan, sem raun er nú á orðin.
í umræddum afmælisorðum rakti ég
að nokkru samskipti mín við Gunnar
Thoroddsen í okkar breytilegu trúnaðar-
störfum, sem okkur höfðu verið falin. og
á hvern hátt þau vandamál voru leyst,
þótt staða okkar hafi oftast verið „sitt
hvoru megin borðsins."
Þessar minningar liðinna ára verða
ekki raktar að nýju nú.
Á þessari stundu er mér efst í huga hin
mannlega hlið Gunnars, umbprðarlyndi
og æðruleysi hans, samfara prúðmann-
legri framkomu í hvívetna.
Ég minnist gjarnan efnislega þess
tilsvars hans, í eyru mér, á hita- og
hávaðafundi, er við vorum saman, sem
að var að efni til svona „aldrei hefi ég
þokað neinu máli áleiðis með hávaða og
stóryrðum. Hafi mér orðið þetta á í hita
stundarinnar á yngri árum, hefur mér
sjálfum fundist það helst geta átt sér
stað, ef málefnið, sem til umræðu var,
var ekki nægilega traustvekjandi, hvort
heldur það var til sóknar eða varnar,
m.ö.o. ekki nógu góður málstaður.'1
Þessi skoðun Gunnars kom berlega í
ljós í framkomu hans allri, hvort heldur
var um einkasamtöl að ræða, cða að
viðstöddu fjölmenni í ræðustól. Per-
sónulega heyrði ég hann aldrei'fella
þunga dóma á annarra garð, að viðkom-
andi fjarstöddum. Á ritvelli og í deilum
gat hann, með sinu mikla valdi á
íslenskri tungu, verið harðorður og að
sumum fannst óvæginn. En þar var
jafnræði. Andstæðingurinn hafði jafnan
rétt til andsvara.
Sem prófessoreða kennari í lögum við
Háskólann, hlaut hann að afla sér mikill-
ar þekkingar í þeim efnum, enda talinn
manna fróðastur um þau efni innanlands
og utan og sem einlægur lýðræðissinni
var hann aldrei í vafa um. að með
réttlátum lögum og reglugerðum, sem á
þeim voru byggðar, yrði lýðræði og
meirihlutavilji þjóðarinnar best
tryggður.
Mannkostir Gunnars voru þó, að
mínu mati, ekki stærstir í fræðigrein
hans, heldur mun fremur í hinum mann-
legu þáttum lífsins. Lög og reglur eru
grundvallarnauðsyn heils þjóðfélags,
sem virðingar vill njóta, en lög og reglur
ná ekki, þrátt fyrir allt, yfir alla mann-
lega þætti hins daglega lífs hvers ein-
staklings. Þetta á ekki síst við daglegt líf
hjá frjálsbornum lýðræðisþjóðum.
Sem óslitinn þráður gengur glöggur
skilningur hans á þessu mikilvæga atriði
í gegnum allan málaflutning Gunnars
Thoroddsen, hvort heldur var í ræðum
hans eða ritum.
Það var tvímælalaust þetta frjálslyndi
hans, sem auðveldaði honum aðgang að
fólki úr ólíkum starfsgreinum og skilning
hans á ólíkum og misjöfnum kjörum
fólks.
í hafróti stjórnmálanna er ekki alltaf
„einber dans á rósum" þótt margir líti
svo á, og þykjast geta staðfest þá skoðun
sína, með skírskotun til þess, að ávallt
sé fyrir hendi gnægð frambjóðenda í
trúnaðarstörf þar. Svo einfaldar eru
skýringar á frambjóðendafjölda einum
saman, alls ófullnægjandi og í fleiri
tilfellum alrangar. Ekki skal þó nú við
fráfall Gunnars Thoroddsen þessi þáttur
ræddur frekar, en ekki verður þó komist
hjá því að minna á, að löngun frambjóð-
andans eins dugar skammt, ef fylgissveit-
ina skortir. Það er heldur ekki alltaf logn
á tindum stjórnmálanna, fremur en öðru
hálendi. Sem virkur þátttakandi í stjórn-
málum og lengst af í forystusveit, hlaut
leikum. Honum er lífsnauðsyn að skilja
hugsunarhátt þjóðar sinnar, vonir og
drauma. Og hann þarf að kunna þá
vandlærðu list að laða saman ólíka
einstaklinga til sameiginlegra átaka,
framkalla fórnfýsi þeirra og hrífa þá með
út í baráttuna.
Og samt er allt þetta til lítils ef þessir
ólíku eðliskostir falla ekki saman í einn
farveg, heldur brjótast sitt í hverja
áttina, glutrast niður og týnast á víð og
dreif.
Það sem þarf til að stilla saman svo
ólíka strengi er listamannseðli. Það er
innsæi listamannsins sem eitt getur raðað
samau brotabrotum mannlífsins í eina
heild; það er þetta sjötta skilningarvit
listamannsins sem eitt getur lyft hugan-
um yfir hið hversdagslega og skynjað
heildardrættina í samhengi sögu ogsam-
tíðar.
Það var þetta listamannseðli sem gerði
Gunnar Thoroddsen að eftirminnilegum
stjórnmálamanni.
Hann hafði á langri ævi aflað sér
yfirgripsmikillar þekkingar og lífs-
reynslu. Hann var vel heima í sögu
þjóðar sinnar, lögum hennar, stjórnar-
fari, bókmenntum og listsköpun. Hann
var ekki einasta snjall málflytjandi held-
ur hafði listatök á íslenzkri tungu.
Gunnar bar mikla persónu: Háttvís,
höfðinglegur og aðlaðandi í framgöngu
þegar hann vildi það við hafa. Á bak við
viðhafnarlegt yfirbragð leyndist meiri
metnaður og harðfylgi en lá í augum
uppi við fyrstu sýn. Þrek hans og úthald
á endasprettinum kom ýmsum á óvart.
Án þess hefði hann ekki sjötugur getað
gegnt starfi, sem reynir til hins ítrasta á
alla krafta yngri manna á blómaskeiði
manndómsára.
Dómur sögurnnar um stjórnmálaferil
Gunnars Thoroddsens bíður síns tíma.
Samtímanum sýnist að hann hafi ekki
fyrst og fremst verið höfundur þeirrar
sögu sjálfur. En það fór ekki framhjá
neinum að hann var hinn óviðjafnanlegi
leikstjóri á leiksviði stjórnmálanna: valdi
í hlutverk og setti á svið með handbragði
meistarans. Hann var prímadonna okkar
pólitíska leikhúss, af klassískum skóla.
Aðrir minnast hans sem stórmeistara
hinnar pólitísku refskákar, sem leik-
fléttusnillings og meistara í endatafli.
Pólitískir skákáhugamenn framtíðarinn-
ar eiga lengi eftir að liggja yfir og dást
að beztu skákum hans.
Þar er af mörgu að taka, því að
pólitískur æviferill Gunnars spannar
ótrúlega langt og viðburðaríkt æviskeið.
var maður dulur að eðlisfari, átti sinn
einkaheim, sem flestum öðrum var lok-
aður. Það var heimur listamannsins,
fagurkerans og fræðimannsins. Og þótt
allur almenningur hafi lítt kynnzt þess-
um þætti í fari Gunnars, skynjaði hann
einmitt þess vegna eitthvað við hann
sem hreif og heillaði og var honum
ráðgáta í senn.
Framan af ævi hætti andstæðingum og
samherjum Gunnars Thoroddsens til að
vanmeta hann. Yfirbragð fagurkerans
leyndi því harðfylgi og þeirri þraut-
seigju, sem á lokaskeiði gerði honum
kleift að sigrast á mótlæti og ná settu
marki, andstætt yfirgnæfandi líkum. Sú
staðreynd, að hann sætti sig ekki við
ósigur heldur barðist til þrautar, þótt
kominn væri á efri ár, bætir alin við hæð
hans. Það var ekki heiglum hent.
Nú þegar Gunnar Thoroddsen er allur
heldur hann áfram að vera okkur flestum
talsverð ráðgáta. En hver sem verður
dómur sögunnar um síðir er það víst, að
hann verður okkur lengi minnistæður
sem mikill pólitískur „sjarmör“. Hann
hóf feril sinn sem yngsti þingmaður
þjóðarinnar og lauk honum sem aldurs-
forseti íslenzkra stjórnmála. Enginn
samtímamanna hans á hinu pólitíska
leiksviði hefur haldið athygli leikhúss-
gesta jafn lengi. Við leikslok þegar
sviðið stendur eftir autt, finnum við að
margbrotinn og fjölkunnugur listamaður
hefur skilað sínu seinasta hlutverki.
Jón Baldvin
Kveðja frá Norræna félaginu
Það er gott að minnast þess, er fyrstu
fundum okkar Gunnars Thoroddsen bar
saman fyrir rúmum tveimur áratugum.
Við vorum þá nýbúin að stofna norrænt
félag í Kópavogi og bauð Gunnar okkur
tveimur fulltrúum þaðan á fund með
styrktarfélögum Norræna félagsins.
Hann tók okkur opnum örmum með
þeirri Ijúfmennsku og brosi sem honum
einum var lagið. Síðan fylgdi sú elsku-
semi öllum okkar kynnum og hefur
aldrei borið skugga á.
Það er ógleymt er hann var fjármála-
ráðherra og ég leitaði til hans vegna
Kópavogskaupstaðar af sérstökum á-
stæðum. Ekki höfðu allir trú á því að
sjálfstæðismaðurinn Gunnar Thor-
oddsen leysti þann vanda.
Fyrir hádegi ræddi ég við hann. „Tal-
aðu við mig niður í þingi síðdegis", sagði