Tíminn - 30.09.1983, Page 8

8.
FÖSTUDAGUR 30. SEPTEMBER 1983
Útgefandi: Framsóknarflokkurinn.
Framkvæmdastjóri: Gísli Sigurósson. Auglýsingastjóri: Steingrimur Gíslason.
Skrifstofustjóri: Ragnar Snorri Magnússon. Afgreiðslustjóri: Siguröur Brynjólfsson.
Rltstjórar: Þórarinn Þórarinsson, Elías Snæland Jónsson. Ritstjórnarfulltrúi: Oddur V.
Ólafsson. Fréttastjóri: Kristinn Hallgrímsson.
Umsjónarmaður Helgar-Timans: Atli Magnússon. Blaðamenn: Agnes Bragadóttir,
Bjarghildur Stefánsdóttir, Friðrik Indriðason, Guðmundur Sv. Hermannsson, Guðmundur |
Magnússon, Heiður Helgadóttir, Jón Guðni Kristjánsson,
Jón Ólafsson, Kristín Leifsdóttir, Samúel Örn Erlingsson (iþróttir), Skafti Jónsson, Sonja 1
Jónsdóttir, Þorvaldur Bragason. Útlitsteiknun: Gunnar Trausti Guðbjörnssson.
Ljósmyndir: Guðjón Einarsson, Guðjón Róbert Ágústsson, Árni Sæberg. Myndasafn:
Eygló Stefánsdóttir
Prófarkir: Kristín Þorbjarnardóttir, Sigurður Jónsson..
Ritstjórn skrifstofur og auglýsingar: Síðumúla 15, Reykjavík. Simi: 86300. Auglýsingasími
18300. Kvöidsímar: 86387 og 86306.
Verð i lausasölu 18.00, en 20.00 um helgar. Áskrift á mánuði kr. 230.00.
Setning og umbrot: Tæknideild Tímans. Prentun: Blaðaprent hf.
Gunnar Thoroddsen
■ Með Gunnari Thoroddsen er genginn glæsilegur stjórnmála-
maður. Hann hóf ungur afskipti af þjóðmálum og hlaut þann
frama er hæfði gáfum hans og mannkostum. Á stjórnmálaferli
Gunnars Thoroddsen skiptust á skin og skúrir, en hann stóð
jafnréttur þótt á móti blési og lét ekki vaða á súðum í meðbyr. Á
æviferli sínum gegndi Gunnar háum embættum og leysti sín
verkefni með sóma. Hann var með málsnjöllustu stjórnmála-
mönnum og kom oft fram í máli hans hve íslensk tunga og
menning var honum hugleikin.
Gunnar var menningarmaður í þess orðs bestu merkingu. Hann
var hámenntaður lögfræðingur og skrifaði fræðirit um þau efni og
var prófessor í stjórnlagafræði og báru störf hans með sér staðgóða
þekkingu á þeim sviðum. Áhugaefni Gunnars einskorðuðust ekki
við stjórnmálastörf og fræðimennsku, hann lagði rækt við tónlist
og bókmenntir og var siðfágaður maður í fasi og gjörðum.
Menntun hans og hæfileikar nýttust vel í þeim margháttuðu
störfum sem hann tók sér fyrir hendur. Hann hafði frelsi að
leiðarljósi og gerði sér glögga grein fyrir að frelsið er lítils virði án
mannúðar.
í þjóðhátíðarræðu sinni 1981 gerði Gunnar frelsið að umræðu-
efni og beindi orðum sínum sérstaklega til íslenskrar æsku. Hann
sagði:
,,{ dag eru liðin 170 ár frá fæðingu Jóns Sigurðssonar.
Öll sín manndómsár barðist hann fyrir frelsi landsmanna á
öllum sviðum. Stjórnfrelsi í stað erlendrar yfirstjórnar, verslunar-
frelsi í stað einokunar, einstaklingsfrelsis í stað átthaga- og
athafnafjötra.
Fáir menn hafa lagt jafn þunga áherslu á frelsið og gildi þess.
Fáir menn hafa fært jafnsterk rök og sannfærandi fyrir því, hvílík
undirstaða frelsið er undir velferð þjóðar og þegna.
En jafnframt varaði Jón Sigurðsson við misnotkun frelsisins og
var ekki myrkur í máli.
Hann sagði, að eitt af skilyrðunum fyrir því að geta orðið nýtur
maður væri að þola stjórn og bönd, þau væru jafn nauðsynleg fyrir
líf einstakra manna sem þjóða. Frelsið án takmörkunar væri ekki
frelsi, heldur agaleysi og óstjórn.
Svo mælti Jón Sigurðsson.
Þessi orð komu í hug mér daginn, þegar hvítasunnuhelgin var
vanvirt og friðhelgi hinna fegurstu griðastaða rofin með smánar-
legu framferði, áfengisæði og spellvirkjum á viðkvæmri náttúru
landsins.
Sumir tala um vandamál æskunnar.
Nú er íslenska þjóðin svo lánsöm að eiga vel gefið, glæsilegt og
dugandi æskufólk, þótt sum ungmenni rati í þá ógæfu að gerast
brotleg við sitt innsta eðli og samvisku. En útbreiðsla og áhrif
vímugjafa og eiturefna er orðin slíkt vandamál, að þjóðin öll
verður að snúast til varnar. Æskan sjálf fyrst og fremst,
æskulýðsfélög og önnur félagsmálasamtök, kirkjan, skólar, sveit-
arstjórnir, ríkisvaldið, allir verða að leggjast á eitt í þessu
fyrirbyggingap-og björgunarstarfi.
Á silfurskjöld við útför Jóns Sigurðssonar voru letruð þessi orð:
Óskabarn íslands, sómi þess, sverð og skjöldur.
Sómi íslands.
Sérhver íslenskur æskumaður, piltur og stúlka, þarf að ásetja
sér og ástunda það, að vera íslandi til sóma, hvar sem er, hvenær
sem er.“
I þessum orðum kemur fram metnaður Gunnars fyrir hönd
þjóðar sinnar og ábending til þeirra sem landið eiga að erfa.
Þótt ræður og ávörp séu bundin stað og stund er viturlegur
boðskapur sígildur og svo er farið um eftirfarandi orð Gunnars
Thoroddsen:
„Það er vafasamt að svífa á léttum og ljósum skýjum í
bjartsýnisdraumi og fögnuði yfir því, sem vel gengur, og gæta ekki
óveðursskýjanna dökku. En það er ekki síður skaðvænlegt að sjá
örðugleikana eina, mikla þá fyrir sér og gleyma öllu því, sem
jákvætt er.
í yfirsýn og mati á því, sem gera þarf, verður hvort tveggja að
skoðast saman. Þau eru ekki örugg í hendi okkar öll þau gæði,
sem við njótum. Við verðum að gæta þeirra vel og vandlega. Og
ekki eru allir erfiðleikar óviðráðanlegir eða óyfirstíganlegir, ef
tekist er á við þá af djörfung, festu og fyrirhyggju.
Við getum ráðið sjálf við svo margt, ef viljinn er fyrir hendi.
Það er meira sannmæli en sumir hyggja, að vort lán býr í oss
sjálfum.“
Lán Gunnars Thoroddsen bjó í honum sjálfum og verður hans
minnst sem víðsýns og frjálshuga stjórnmálamanns. OÓ
skrifað og skrafað
Orkufrekur iön-
aður eða fjár-
magnsfrekur
iðnaður
■ Edgar Guðmundsson
verkfræðingur skrifar um
stóriðju í Morgunblaðið og
hvetur til hleypidómalausrar
og jarðbundinriar umræðu
um þau mál og telur að
þjóðarsátt sé nauðsynleg um
stefnumótun í orku- og stjór-
iðjumálum. Edgar skrifar
m.a.:
„Ætla verður að þorri al-
mennings skilgreini stóriðju
sem orkufrekan iðnað á borð
við álverið í Straumsvík eða
málmblendiverksmiðjuna á
Grundartanga. Sumir hafa
þó réttilega bent á að fyrsta
stóriðja Islendinga hafi í raun
verið fiskiðjuverin og síldar-
og fiskimjölsverksmiðjurnar.
Aðrir hafa véfengt merkingu
heitisins „orkufrekur iðnað-
ur“ en talið eðlilegra að nóta
heitið „fjármagnsfrekur iðn-
aður" um þetta fyrirbæri og
hafa nokkur til síns máls.
Ekkert af þessum heitum gef-
ur neina tæmandi lýsingu á
fyrirbærinu þótt alþjóð viti
núorðið allvel hvað átt er við
þegar þau eru notuð. Ein-
kenni stóriðjunnar eru þó
nokkuð afmörkuð og skal
drepið á þau helztu.
1. Orkunotkun ergífurleg á
okkar mælikvarða eða um
500-1000 Gwh/ári. Til
samanburðar mun
Blönduvirkjun framleiða
um 750 Gwh/ári miðað
við núverandi tilhögun.
2. Stofnkostnaður er mjög
mikill eða milli 20 og 30
milljónir króna á hvert
starf. Til samanburðar
má geta þess að stofnkost-
naður á bák við hvert starf
í almennum iðnaði er oft
á bilinu 1-2 milljónir
króna.
3. Árlegt söluverðmæti
afurða er jafnan mjög hátt
gjarnan um og yfir helm-
ingur af stofnkostnaði.
4. Sölukerfi afurðanna eru
yfirleitt í höndum mjög
stórra erlendra fyrirtækja
sem oft hafa hagsmuna að
gæta við frekari úrvinnslu.
5. Hráefni eru mest af er-
lendum toga, tengd stór-
flutningum sem krefjast
mjög stórra hafna.
6. Mengunarhætta hefur
verið fyrir hendi ef ekki er
hugað nægilega að meng-
unarvörnum.
Af hverju
stóriðja?
Þyngstu rökin með stóriðju
eru almennt séð þörf fyrir
auknar þjóðartekjur og hag-
vöxt byggð á innlendum
verðmætum þ.e. orkunni í
fallvötnunum og iðrum
jarðar. Margir telja að erfitt
sé að komast öllu lengra í
ný.tingu fiskistofnanna en nú
er raunin og þá þurfi ein-
hverjar vannýttar innlendar
auðlindir að koma til sem
tekið geti við af fiskinum ef
halda á í horfinu.
Þyngstu rökin gegn stór-
iðju eru hve gífurlega fjár-
frek hún er og áhættusöm að
auki. Þá hefur mengunar-
hættan verið mörgum þyrnir
í auga.
Eignarhald
stóriðju?
Um þennan þátt eru mjög
skiptar skoðanir. Sumir að-
hyllast að íslendingar eigi
ekkert að eiga í stóriðjufyrir-
tækjunum líkt og raunin er
með álverið í Straumsvík.
Aðrir hallast að meirihluta-
eign íslendinga, enn aðrir að
svokölluðum „virkum yfir-
ráðurn" án þess að endilega
þurfi að koma til meirihluta-
eignar. Síðast en ekki síst
má nefna þá sem vilja taka
afstöðu til hvers máls fyrir sig
án þess að binda sig fyrirfram
hvernig eignarhaldi skuli
háttað.
Eins og ævinlega hafa hér
allir nokkuð til síns máls.
Virkjun orkunnar
- til hvers?
Til þess að virkjanir á
íslandi verði hagkvæmar þar
að virkja stórt. Með öðrum
orðum framleiða mikið
rafmagn.Til þess að áætlanir
um ódýrt rafmagn standist
þá þarf að vera búið að
tryggja markað fyrir veruleg-
an hluta orkunnar þegar
framleiðsla virkjananna
hefst. Allir framleiðendur
þurfa sína neytendur. Þar
sem almenn aukning á raf-
orkuþörf til annarra inn-
landsnota er lítil þá er afar
erfitt að virkja stórt án stó-
riðju og mjög erfitt að virkja
hagkvæmt án þess að virkja
stór. Hagkvæmar virkjanir
tengdar hæfilega stórum
orkufrekuni iðnaði ætti jafn-
framt að geta tryggt lágt
orkuverð til almennings svo
og til iðnaðar sem ekki telst
orkufrekur. Óbeisluð orka
skapar ekki verðmæti en
beisluð orka án hagkvæms
notanda veldur útgjöldum
umfram tekjur og er þá verr
af stað farið en heima setið.
Áfangasigur
Guðmundur G. Þorarins-
son skrifar um áfangasigur í
álmálinu í DV. Hann skýrir
þann samning sem gerður
var við Alusuisse og rekur
þau mál. Hann lýkur grein
sinni á þennan veg:
„Framundan er mikið starf
í samningum. Við þurfum að
ná sem allra bestum samning-
um við Svisslendingana.
Menn mega þó ekki byggja
upp alltof miklar væntingar.
Við eigum brekku eftir.
Það eru fráleitar yfirlýsing-
ar að íslendingar greiði raf-
orku niður fyrir svissneskan
auðhring. ísal greiðir
Búrfellsvirkjun á ákveðnum
tíma. Að þeim tíma liðnum
eigum við virkjunina.
Grunnur samkomulagsins
við Alusisse á sínum tíma var
auðvitað sá, að þeir reistu
álver en við virkjun. Við
seldum þeim rafmagn og þeir
greiddu virkjunina upp á
ákveðnum tíma.
Ef þú gerir samkomulag
við nágranna þinn um að þú
byggir hús og leigir honum
þannig að hann greiði bygg-
ingarkostnaðinn t.d. á 10
árum þá átt þú húsið að þeim
tíma liðnum.
Nú gætir þú komið eftir 5
ár og sagt við þennan ná-
granna þinn: „Húsaleigan
hefur hækkað svo mikið
hérna í kring að samningur-
inn er óviðunandi fyrir mig.
Ég verð að fá hækkun. Þú
arðrænir mig.“
Nágranninn mundi auðvit-
að svara: „Þú átt húsið eftir
þessi tíu ár. Þú hefur engu
tapað, án samningsins við
mig hefðir þú ekki reist
húsið. Lánin á húsinu hafa
ekki breyst og samningurinn
er þér enn hagstæður.“ .
Islendingar skilja illa að
orkuverð þeirra sé hátt. Þeir
eru aðeins 235.000 eða sem
svarar einu úthverfi í Kaup-
mannahöfn. Þeir búa í gríð-
arstóru landi sem er 2,5 sinn-
um stærra en Danmörk.
Byggðin er dreifð eftir
strandlengjunni nær allan
hringinn. Byggðalínur og
dreifikerfi, fyrir miklar vegal-
engdir til fárra notenda eru
auðvitað kostnaðarsamar.
Orkan verður því dýr og
fleira kemur til.
Alþýðubandalagið heldur
því núna fram að lágmark sé
að orkuverðið til ísal verði 20
mill. í frumvarpi þeirra um
einhliða aðgerðir lögðu þeir
til 15 - 20 mill og skyldi
rnaður þá halda að 15 mill
væri lágmarkið, en þetta hef-
ur breyst er þeir fóru úr
stjórn eins og fleira á þeim
bæ.“
Hjörleifur Guttormsson
telur 25 mill lágmark til nýrr-
ar bræðslu núna. Meðan
hann var ráðherra setti hann
af stað hagkvæmnisathuganir
á ýmsum stóriðjukostum.
Iðnaðarráðuneytið undir
hans stjórn ákvað þá að miða
íöllum tilvikumvið 17,5 mill.
í þessu sambandi má
nefna:
1) Nýtt álver við Eyjafjörð
eða á Reykjanesi 17,5
mill.
2) Trjákvoðuverksmiðja
17,5 mill.
3) Kísilmálmverksmiðja
17,5 mill. Þegar aðrir eiga
að semja virðist hins vegar
sjálfsagt að snúa blaðinu
við og koma með algjör-
lega óraunhæfar kröfur.
En hvað um það. Fram-
undan er mikil vinna. Við
þurfum að herða róðurinn
í þeim samningum sem
framundan eru. Það er
engum þó til góðs í þeim
málum að byggja loftkast-
ala eða vekjá upp óraun-
hæfa bjartsýni."
Að duga eða
drepast
Magnús Bjarnfreðsson
rekur í DV-grein allan þann
fagurgala sem forystusveit
launþega hefur í frammi um
kjör hinna lægstlaunuðu,
nema við undirskrift samn-
inga. Nú magnast umhyggjan
fyrir láglaunafólkinu um all-
an helming, enda ekki samið
fyrr en á næsta ári. I greinar-
lok stappar Magnús stálinu í
stjórnarsinna og segir:
„Nú er ein mesta eldskírn
þessarar ríkisstjórnar fra-
mundan. Þing kemur senn
saman og áróðursstríðið nær
hámarki sínu. Enginn varfi
er á því að öllum brögðum
verður beitt til þess að reyna
að reka fleyga í stjórnarsam-
starfið. Eitt hættulegasta at-
riðið er vitanlega fjárlögin.
Þar verður mikils aðhalds
gætt og mörg góð og þörf
framkvæmdin mun sitja á
hakanum. Ekki er að efa að
mörgum baráttumanninum
fyrir byggðum og stéttum
mun reynast erfitt að styðja
stjórnina heils hugar og
standa gegn sýndartillögum
stjórnarandstöðunnar sem
ekki síst verða fluttar til þess
að efna í vopn í baráttunni
úti á landsbyggðinni.
Hér verða menn að duga.
Láti þeir nú undan þrýstingi
og fagurgala svo að ríkis-
stjórnin nái ekki markmiðum
sínum fram taka þeir á sig
miklu meiri ábyrgð en þeir
eru menn til að bera.
Það verða fleiri að duga.
Ríkisstjórnin verður einnig
sjálf að duga. Hún má ekki
gefa hársbreidd eftir í því að
standa gegn frekari verð-
hækkunum á opinberri þjón-
ustu. Hún nýtur enn skilnings
almennings, þrátt fyrir allt,
en þau eru mörg eitruðu
peðin á taflborði þjóðmál-
anna nú. Hvert og eitt þeirra
gæti orðið upphafið að end-
inum.