Tíminn - 29.11.1983, Side 9

ÞRIÐJUDAGUR 29. NÓVEMBER 1983

á vettvangi dagsins |
„Yfir hið liðna“
Mánasilfur.
Safn cndurminninga V.
Gils Guðmundsson
valdi efnið og sá um útgáfuna.
Iðunn.
■ Með þessu fimmta bindi er lokið
þessu safni minningaþátta. Þetta er þá
orðið mikið safn og merkilegt og má
segja að það sé fróðleg lesbók um
íslenska sögu og þjöðlíf. En hér skal nú
einkum dvalið við síðasta bindið. Hér
eru 34 höfundar og verður ekki séð að
neitt sé farið að draga úr gæðum og gildi
frásagna, hvorki að fróðleik efnis né
tilþrifa í framsetningu.
Hér eru sagðar nokkrar mannrauna-
sögur. Þar má nefna frásögu Ágústs
Jósefssonar af spönsku veikinni í
Reykjavík, Valdimars Briem frá jarð-
skálftunum á Suðurlandi 1896, Ásmund-
ar Gíslasonar af för norðlenskra pilta
suður í skóla, Jóhannesar Snorrasonar
af flugi á bresku Gránu, frásögn Stein-
gríms Baldvinssonar af biðinni í gjánni í
Aðaldalshrauni og lýsing Jóhanns Krist-
mundssonar af snjófloðinu í Goðdal og
biðinni ógurlegu undir heljartökum
þess. Hér eiga menn líka listrænar
frásagnir úr þroskasögu ungra manna
eins og þeir skrifa Bjami frá Hofteigi,
Magnús Magnússon, Eyjólfur Guð-
mundsson, Sveinn Skorri ogStephan G.
Snorri Sigfússon segir frá fyrstu utan-
för íslenskra söngvara.
Steingrímur Steinþórsson og Sverrir
Kristjánsson segja frá framboðsmálum
og framboðsfundum, þó hvort sé með
sínu móti.
Séra Halldór á Reynistað og Jónas
Þorbergsson segja miklar lífsreynslu-
sögur þar sem látnir ástvinir koma þeim
til bjargar.
■ Gils Guðmundsson
Svona mætti halda áfram. Hver og
einn þessara höfunda á erindi á þetta
mót. Auðvitað kann manni að finnast að
enn sé eftir skilið-eitthvað sem sómt
hefði sér engu síður en sumt sem með er
haft eða þá að það hefði kannske betur
mátt velja hjá Óskari Clausen eða Birni
Blöndal t.d., smekkur manna er svo
misjafn og um það er ekki nema gott eitt
að segja.
Einhver listrænasta ritgerð þessa bind-
is er frásögn Guðmundar Böðvarssonar.
Ferð fram og til baka. Tólf ára drengur
fer bæjarleið með bréf síðla á vetrardegi
og bréfinu fylgir nálægðdauðans. Þessari
ferð tengist andlegt og jarðneskt um-
hverfi, þjóðtrú, og landslag og örnefni.
Því segir sögumaður:
„Það er svo sem ekki rnikils að
minnast, ein bæjarleið er farin fram og
til baka í rökkri og myrkri, annað ekki.
en samt er hún eitt af því sem við
tækifæri stígur fram í hugann og fylgir
manni svo sem það er þykir meira vert,
ef til vill vegna þess að maður man allt
svo vel frá þessum árum og ef til vill bara
vegna þess hvað íslendingi er enn þá
nærstæður sá arfur, sem aldir hungurs,
myrkurs og hjátrúar létu gengnum kyn-
slóðum í té, og sem við höfum ekki með
öllu af höndum látið, þó að margt hafi
breyst".
Þessi frásaga er um þann „nærstæða
arf" sem Guðmundur talar hér um. En
næstu orð hans eru:
„Já, maður belgir sig út og talar um
hjátrú, og samt er svo fátt sem maður
veit með fullri vissu".
Víst er það orð að sönnu. Því lesum
við frásögn hans í auðmýkt.
Svona bók er líkleg til að treysta
samband hinna yngri við fortíðina, for-
eldri sitt og upphaf.
H.Kr.
Fólkið á Skaganum
■ Kristján Jóhannsson ■ Dorriét Kavanna
Kavanna og Kristján
Jóhannsson hjá
T ónlistarf élaginu
■ Dorriét Kavanna og Kristján Jó-
hannsson sungu.í Austurbæjarbíói fyrir
félaga Tónlistarfélagsins fimmtudaginn
24. nóvember, en ítalinn Maurizio Bar-
bacini lék með á flygilinn. Dorriét Kav-
anna er allt að því dæmalaus söngkona
fyrir' sakir tækni sinnar og kunnáttu;
hingað til höfum viðaðallega heyrt hana
syngja „coloratúr“-aríur, en á þessum
tónleikum kvað við annan tón og hún
flutti ýmsar aríur og lög eftir ítölsk,
frönsk og spænsk tónskáld. Öll lögin
söng hún afburðavel, en hin frönsku,
Chére Nuit eftir Bachelet og Depuis le
Jour eftir Charpenter, stórkostlega.
Engum vafa er undirorpið, að Kristján
Jóhannsson er efni í stórsöngvara - til
þess hefur hann alla burði. Langsterkast-
ur er hann í „dramatískri óperu", en
einnig hjá honum kvað við óvenjulegan
tón á þessum tónleikum, því auk ópcru-
aría flutti hann þýsk ljóð. Adelaide eftir
Beethoven söng hann mjög vel, þótt
þýzkan framburði verði hann að endur-
bæta stórlega áður enn hann fer með
þetta efni á heimsmarkaðinn. Sömuleið-
is var flutningur hans á ítalskri þýðingu
Stándchen eftir Schubert mjög fallega
sungið. En stórkostlegastur var hann í
aukalagi, sem bæði var aría í hans stíl,
og auk þess virðist hann þurfa nokkurn
tíma til að „syngja sig upp" - Kristján
sækir sig eftir því sem líður á tónleika.
Hinu verður ekki neitað, að Kristján
á margt eftir ólært, bæði í söng og
(þýskum) textaframburði, en taki hann
svipuðum framförum á næstu árunt og
hann hefur tekið síðan hann hélt sinn
fyrsta konsert hér í Gamla bíói fyrir
þremur árum, verður hann orðinn geysi-
stór söngvari.
Maurizio Barbacini er ákaflega léttur
og skemmtilegur undirleikari; kannski
Beethoven hans hafi skort rómantík, en
þeim mun betri var hann í hinum
suðrænni höfundum. 27.11 Sig. St.
Æviskrár Akurnesinga.
Skráð hefur Ari Gíslason.
II. bindi.
Prentverk Akraness h.f.
1983.
■ Þetta bindi nær yfir nöfnin Garðar -
ívar. Myndir í þessu bindi eru 757 svo
að þar er tækifæri til að sjá framan í
allmarga Skagabúa.
Ókunnugur maður og lítið ættfróður
hefur takmarkaða getu til að dæma svona
ritverk. Þó veit ég dálítið um ýmsa sem
hér eru taldir þar sem er frændfólk mitt
og grannar. Ég held að bókin sé vönduð
og vel unnin. Ég hef að sönnu orðið þess
var að með börnum hjóna er talið
samfeðra barn sem er sér um móður.
Sömuleiðis sé ég að um fjölskyldu sem
flutti frá Akranesi vestur á firði hefur
orðið sá ruglingur að sumir eru sagðir
hafa flutt til Flateyrar en aðrir til Þing-
eyrar. En „allar ábending:., og leiðrétt-
ingar eru vel þegnar" var sagt í formála
fyrsta bindis og það er áréttað með þessu
bindi.
Þetta er ekki svo að skilja að mér sé
innanbrjósts líkt og kunningja mínum,
sem varð sér úti um bók frá ríkisútgáfu
námsbóka en sagðist hafa orðið fyrir
hálfgerðum vonbrigðum með hana. Hún
væri ekki eins vitlaus og hann hefði
haldið. Ég samgleðst Akurnesingum að
eignast þetta myndarlega rit. Og um leið
samgleðst ég öllum þeim, sem fást við að
rekja feril manna og ættir þeirra vegna
þessarar ýtarlegu skýrslu um það fólk
sem á Skaganum hefur dvalið. Við
hliðina á Borgfirskum æviskrám verður
þetta harla notadrjúgt heimildarrit.H.Kr.
?Klettaskaga köldum á ‘
Eðvarð Ingólfsson
Við klettótta strönd
Mannlífsþættir undan jökli
Æskan 1983.
■ Þetta er allmyndarleg bók ásýndum,
fullar 230 blaðsíður í skrautlegri kápu
frá Almennu auglýsingastofunni. Frá-
gangur bókarinnar er í samræmi við það,
prentvillur torfundnar o.s.frv.
Þetta eru samtalsþættir við 11 manns,
sem dvalið hafa lengur eða skemur yst á
Snæfellsnesi. Flest af því fólki er lítið
þekkt utan héraðs. En það skiptir ekki
máli í þessu sambandi.
Eðvarð Ingólfsson skrifar inngang að
þessum viðtalsþáttum þar sem er yfirlit
um sögusviðið og nefnir hann þann þátt
Snæfellsjökul og umhverfi hans. Það er
bæði sögulegt og landfræðilegt yfirlit,
skrifað af sonarlegri rækt jöklarans. Þó
að margt sé ólíkt í stíl og framsetningu
sé ég ekki betur en tilfinningin fyrir
landinu sé hin sama og í ljóðum Stein-
gríms, skáldsins sem elskaði íslandsfjöll,
sat á sævarbergsstalli við hafið og unni
bláfjötri Ægis við klettótta strönd.
Þess var áður getið, að viðmælendur
Eðvarðs væru flestir lítið þekktir utan
héraðs. Það er fremur kostur en galli á
bókinni. Þetta verður sönn þjóðlífsmynd
vegna þess að hér er rætt við fólk úr
röðum þeirrar alþýðu, sem borið hefur
hita og þunga daganna, og hér birtist
okkur þjóðlífið eins og það hefur verið,
réttar og sannar myndir úr sögu og
lífsreynslu þeirrar kynslóðar, sem er í
■ Eðvarð Ingólfsson
þann veg að skila af sér. Þetta er ekki
héraðssaga en hér er safn mynda úr
héraðssögunni. Hér mætum við því
fólki sem gerði héraðssöguna.
Eins og að líkum lætur fellur lesanda
eitthvað misjáfnt við það fólk sem hér
kemur fram. Svo er oftast þegar við
kynnumst fólki og það er styrkur þessar-
ar bókar, að við kynnumst fólki hennar
nokkuð. En einmitt fjölbreytni í svip
sögumanna okkar veldur því að lesand-
inn fær meira út úr bókinni, hefur meira
upp úr lestri hennar.
Því verður ekki hér höfð uppi nein
röðun á þessu fólki. Þar bætir hver
annan upp með vissum hætti.
Nokkuð hefur verið skrifað um mann-
líf undir jökli undanfarið og stundum
hefur þar gætt trúar á sérstaka kynngi
landsins. Þeirrar trúar gætir meðal dul-
spakra manna í fjarlægum löndum svo
sem Zóphónías Pétursson vottar. Auð-
vitað er vikið að þessari trú þegar rætt er
um landið og ekki örgrannt að einstakir
viðmælendur séu snortnir af henni. Sú
trú liggur þó milli hluta í þessari bók.
Hér er mannlífinu lýst og sleppt allri
dulspeki um það hvert eiginleikar þess
eru sóttir.
Hér er sagt frá yfirnáttúrulegum
hlutum eins og í þjóðsögum. Og það
væri skarð fyrir skildi ef ekki kæmi fram
sú þjóðtrú sem þar liggur til grundvallar
hvernig sem lesendur nú og síðar meir
vilja dæma þau fræði.
Styrkur þessarar bókar er máske sá
mestur hve hversdagsleg og látlaus hún
er. Hún er sönn. Því mun hún ná til
þeirra sem unna íslensku, alþýðlegu
mannlífi. H.Kr.
Halldór Krist-
jánsson skrifar
Afbragðsgóð ferðabók
Kjartan Ólafsson: Undraheimur
Indíalanda. Fcrðaþættir frá Indlandi
Gandhis
Setberg 1983.
200 bls.
■ Kjartan Ólafsson hagfræðingur er
líkast til víðförlastur allra núlifandi ís-
lendinga. Hann hefur ferðast um allar
heimsálfur og dvalist langdvölum í
sumum þeirra. Kjartan erenginn venju-
legur ferðamaður, sem flýgur eitthvað
suður í sólina, liggur á ströndum og
knæpum og fer í stöku skoðunarferðir
með lítt kunnugum leiðsögumönnum.
Þvert á móti. Hann fer til landa til þess
að kynnast þeim og þjóðunum, sem þau
byggja, skoðar þá staði, sem hann telut
markverðasta og leggur sig eftir því að
læra tungu þjóðanna sem best. Þannig
kynnist maður viðkomandi þjóð mest og
best og þegar ég vissi síðast talaði
Kjartan hátt á annan tug tungumála og
vísast að eitthvað hafi bæst við síðan.
Kjartan Ólafsson hefur haft einstakt
lag á að ieita uppi forvitnilega og fram-
andi staði, hann hefur farið um Afríku
endilanga, dvalið langdvölum á Ind-
landsskaga, í Himalayafjöllum, í ýmsum
löndum suður Asíu og rómönsku Ame-
ríku og á bókarkápu þessarar bókar
segir, að hann sé einn örfárra íslendinga,
sem ferðast hafi um Síberíu. Fyrir um
það bil áratug vildi svo til að sá sem
þessar línur ritar varð Kjartani samferða
í nokkrar vikur. Þá hafði hann farið um
allar álfur, en aldrei komið til Norður-
landanna að eigin sögn.
Fyrir tveim til þrem áratugum komu
út eftir Kjartan Ólafsson tvær ferðabæk-
ur, Sól í fullu suðri og Eldóradó. Þær má
hiklaust telja tvær bestu ferðabækur,
sem íslendingur hefur samið og bókin,
sem hér er til umfjöllunar er þá ein af
þrem bestu. Hún hefst þar sem höfund-
urinn kcmur til Indlands frá Pakistan og
lýkur er hann snýr aftur til baka.
í bókinni segir Kjartan frá dvöi sinni
á Indlandi og uppi í Himalayafjöllum og
kemur víða við. Hann lýsir kynnum
sínum af þekktum borgum svo sem
Delhi og Bombay, segir frá Gandhi og
heilagri konu, scm nefnist Anandamayi
Ma: hin blessaða móðir, fjallar um
búddisma og lýsir kynnum sínum af
fjallalandinu Kasmír. Margt hcfur borið
fyrir augu á ferðalaginu, sem okkur
íslendingum hlýtur að þykja hæði for-
vitnilegt og framandi. Þar má til að
mynda néfna stórskemmtilega og athygl-
isverða frásögn af bálfararsiðum í hinni
helgu borg Benares og ýmsar lýsingar á
mannlífi í Kasmír, en að öllu saman-
lögðu sýnist mér að fjallalandið fagra
hafi heillað höfundinn meira en flest
önnur svæði á Indlandi. Og sjálfsagt
þykir mörgum fróðlegt og dulítið skrýtið
að lesa frásögnina af þeirri kenningu
lærðra Indverja, að Jesús Kristur hafi
aldrei dáið á krossinum á Golgata heldur
verið tckinn niður, komist undan og
farið austur til Kasmír og haldið áfram
að predika þar og kenna. Um sannleika
þcirrar sögu verður víst seint dæmt af
skynsamlegu viti, en víst er hún athygl-
isverð.
Fyrri ferðabækur Kjartans Ólafssonar
vöktu ekki síst athygli fyrir það. hve vel
þær voru skrifaðar. Þessi bók er einnig
afbragðsvel skrifuð. Höfundurinn hefur
afbragðsgóð tök á íslensku máli og þótt
stíllinn sé á stundum dálítið knappur
tekst honum að koma miklum fróðleik á
framfæri á skýran og lifandi hátt. Það
sem hann kynntist stendur lesandanum
Ijóslifandi fyrir hugskotssjónum.
Ég vil leyfa mér að hvetja alla þá, sem
áhuga hafa á að fræðast um hin framandi
lönd og þjóðir á I ndlandsskaga og menn-
ingu þcirra til að lesa þessa bók vand-
lega. Þeir munu ekki verða fyrir von-
brigðum.
Jón Þ. Þór
Jón Þ. Þór skrifar ;
um bækur