Tíminn - 18.12.1987, Síða 14

14 Tíminn
Föstudagur 18. desember 1987
llllll:lll!l!l!!lllillllllllil
BÓKMENNTIR
Emil Björnsson: Litríkt fólk.
Æviminningar
Útg. Örn og Örlygur 1987.
f hinum fyrri æviminningum, sem
komu út fyrir ári, lýsti höfundur
uppvexti sínum í víðum en einangr-
uðum dal milli austfirskra fjalla. í
þessari bók víkkar sögusviðið. Hér
er heimdraganugm hleypt og horfið
á vit óræðrar framtíðar sem á líka
eftir að verða býsna fjölskrúðug.
Höfundurinn leiðir lesendur um
marga ókunna stigu, myrka og
bjarta, eftir atvikum.
Sagan hefst árið 1932 þegar ung-
lingurinn „paufaðist upp kaðalstig-
ann utan á gömlu Súðinni austur á
Breiðdalsvík". Héðan í frá var allt
ný lífsreynsla. Hún hófst í loftlausri
kytru undir þiljum meðan þetta
gamla lífakkeri okkar íslendinga
þreytti sinn grimmúðga leik við haf-
öldur austfirskrar strandar í vitlausu
veðri og sjóveikin ætlaði söguhetj-
una lifandi aðdrepa, sveitadrenginn
sem aldrei hafði migið í saltan sjó.
En eftir að hann var drifinn upp á
þiljur hafði hann þegar haft sigur í
stríðinu við dauðann. Því næst er
lýst í fáum, glöggum dráttum þeirri
sýn til fjalla og jökla sem jafnan
hefur fangað hugi fcrðalanga. Og í
kaflalok er sögumaður kominn til
sjálfs höfuðstaðar íslands. Gömul
saga um sveitapiltinn, sem kemur í
fyrsta sinn til borgar, er endurtekin
en á myndrænan hátt. Gestur í
hcimsborg paufast hann til náttstaö-
ar síns á Grettisgötunni. „Ég
þrammaði þangað neðan frá höfn
með skjatta minn um öxl, gott ef ég
settist ckki á hann í Bankastræti, líkt
og þúfu í hvíldarskyni." Og hvernig
kom Grettisgatan dalbúanum fyrir
sjónir? „Ég sá húsaþyrpingar og
himin, hvert sem litiö var. Mér
fannst eins og öll þessi hús myndu
kremja mig á milli sín, nema bílarnir
á götunni yröu fyrri til þess. Hvert
var ég kominn?"
Eftir fyrstu næturdvölina syðra
liggur leiðin vítt um vang. Skyndi-
lega er sögumaður kominn af fátæk-
Nýir eftirlætisréttir
Ásta R. Jóhannesdóttir og
Einar Örn Stefánsson
Vaka/Helgafell
Hér er á ferðinni matreiðslubók
sem er fyrst og fremst forvitnileg.
Fimmtíu landskunnir einstaklingar
eru fengnir til að gefa uppskriftina
að eftirlætisrétti sínum. Hugmyndin
er ekki ný þar sem fyrir einhverjum
árum kom út sams konar bók og
mun hún hafa fengið góðar viðtökur
og selst upp. Eins ætti þessi bók að
vera líkleg til vinsælda enda upp-
skriftin að bók sem þessari einföld
og sífersk.
Auk þess sem bókin gefur nokkra
innsýn í matarsmek k þeirra 50 mekt-
armanna og kvenna (25 karlar og 25
konur) sem þar bera á borð sína
uppáhaldsrétti er hún að því er
virðist við fyrstu sýn mjög fjölbreyti-
leg. Allar uppskriftirnar eru aðal-
réttir, en hinir ýmsu réttir eru þó
mismunandi viðamiklir, sumir þung-
ir og aðrir léttir, suma er talsvert
verk að búa til aðra er fljótlegt að
búa til. Eins eru réttirnir ntismun-
andi forvitnilegir.
Þó vissulega megi segja að fróð-
legt sé að vita að Hófí og Halldór
legu, breiðdælsku býli inn á stærsta
búgarð kreppuáranna, „úr lágum bæ
í einhverja háreistustu stórbyggingu
á landinu. í stað útkjálka og einang-
runar var komin þjóðbraut og ær-
usta. í stað sjö ntanna heimilis var
urn hundrað manna úrtak úr öllum
sýslum landsins saman komið undir
einu þaki. I staðinn fyrir örsmá-
an og þýfðan túnbleðil gaf á að líta
eggslétta töðuvelli í öllum áttum svo
langt, að kalla, sem augað eygði."
Þetta voru Korpúlfsstaðir. Emil lýsir
vinnumennskunni þar og kynnum
sínum af fólki ágæta vel og ófróðum
til mikils gagns. Þá ber hann í skóla
austur á Laugarvatn í „keisaradæmi
Bjarna og kónga hans“. Þaðan gefur
sýn til vistar á héraðsskóla á fjórða
áratugnum. Laugarvatnsdvölin
markaði höfundi framtfðarbraut
með nokkrum hætti, þótt þess sé
ekki getið hér. Því næst kemur
frásögn af menntaskólaárunum á
Ásgrímsson eru bæði hrifin af
lambalæri og að uppskriftirnar sem
þau gefa hafi sín persónulegu ein-
kenni, þá er ekki beinlínis hægt að
tala um mikið nýjabrum í því sam-
bandi. Nokkrir aðrir sem þarna gefa
uppskriftir eru þó ekki eins hefð-
bundnir þegar kemur að uppáhalds-
réttinum. Raunar er af nógu að taka
í þessu sambandi en hér skal einung-
is tíundaður uppáhaldsréttur Jakobs
Jakobssonar hjá Hafrannóknar-
stofnun sem er indverskur fiskréttur
og uppáhaldsréttur Hrafns Gunn-
laugssonar sem er laxhaus og gulrót-
arkaka. Báðir eru þetta óalgengir
fiskréttir sem fróðlegt væri að
prófa, þó hvorugur þeirra sé fljótleg-
ur í matreiðslu.
Annað er það sem vekur strax
athygli þegar bókin er skoðuð, en
það eru nafngiftir réttanna. Margir
heita þeir frumlegum nöfnum og
persónulegum. T.d. „Nórakjúkling-
ur“ hjá Amóri Guðjónsen,
„Fiskisúpa úr Breiðholtinu" hjá Sig-
urði G. Tómassyni, og „Fjalla-
manna-bouillabaisse“ hjá Thor Vil-
hjálmssyni, og „Glundur og ger-
semi“ hjá Gerði Pálmadóttur, svo
dæmi séu tekin.
Akureyri. Norðanstúdentar gleðjast
þegar þeir lesa þann kafla, hverfa á
vit gamalla kynna, og öðrum er
frásögnin þaðan til mikils fróðleiks
um það mannlíf sem dafnaði innan
veggja þessa musteris og kynnast
ýmsum mikilhæfum skólasveinum
sem áttu eftir að verða vitar þjóðar-
innar í mörgum efnum.
En sögunni víkur aftur suður.
Kaflarnir Hernám Háskólanám og
Kolakarlar svo og Heimsstyrjöld og
hugsjónamenn eru margbreytilegir
að efni og sýna þá ólgandi iðu og
mögnuðu straumhvörf sem urðu í
íslensku þjóðlífi styrjaldaráranna
meðan lendur álfunnar voru blóði
baðaðar en íslenskur efnahagur
nærðist á ósköpum heimsins. Á það
leggur höfundur áherslu. Undaðar
moldir Evrópu leit hann sjálfur á
fréttamannsferð sinni til Tékkósl-
óvakíu skömmu eftir stríð.
Svo margt fékk höfundur að sjá og
í stuttu máli er þetta forvitnileg
matreiðslubók, skemmtilega unnin
og vel gerð að öllum ytri búnaði.
Guðlaug Richter
Sonur Sigurðar
Þorvaldur Þorsteinsson myndskreytti.
Mál og menning
Guðlaug Richter hefur áður sent
frá sér söguna: Þetta er nú einum
of... Þar sagði frá ábyrgð og áhyggj-
um 9 ára manns í Reykjavík og var
það vel gert af næmleika og skilningi.
Nú mun ýmsum finnast að meira
sé færst í fang þar sem hér er sagt frá
bræðrum í umhverfi sögualdar þar
sem víkingaforingi á sér bú og syni
af ólíku móðerni að því er varðar
stéttartign oggöfgi. Annarbróðirinn
er alinn upp til víkingaferða og
-mannaforráða þar sem hinn þræl-
reyna á þessum gjörbyltingartímum
að stórfróðlegt er fyrir þá að lesa
sem þá voru ekki á dögum. Því er
lýst hvernig hann fótar sig í Reykja-
vík sem nú er öll önnur en þegar
hann gisti á Grettisgötunni forðum
daga. Hann skrifar um frumbýlings-
árin með ástinni sinni. Ekki var
léttara þá en nú fyrir ungt fólk að
koma sér fyrir og er öll frásögnin af
því merkileg. Við tók háskólanám,
hugmyndastríð geisar í guðfræði-
deildinni, en höfundur lætur slíkt
ekki villa sér sýn og lýkur guðfræði-
námi á tveim árum. Jafnframt er
hann þingskrifari og kynnist helgasta
véi þjóðarinnar og þeim sem þar
starfa. Hann verður fréttamaður við
Útvarpið, leitar eftir prestsstarfi í
þjóðkirkjunni og fríkirkjunni í
Reykjavík, en eftir ósigra á þeim
vígstöðvum er Óháði söfnuðurinn
stofnaður. Er þeim kirkjusögukafla
Emils lýst af hreinskilni.
Ef einhver kynni að vænta þess að
fá í þessari bók samfellt ágrip af sögu
íslands á tveimur áratugum aldar-
innar þá gengur hann bónleiður til
búðar. En því meiri innsýn er lesand-
anum veitt í ýmsa þá atburði sem
markverðastir hljóta að teljast. Frá-
sögn af sumum þeirra er allnýstárleg
svo sem hinum sögufræga fundi
Alþingis 30. mars 1949. Höfundur-
Hrafnhildur Valgarðsdóttir
Leðurjakkar og spariskór
Skáldsaga.
Æskan.
Hér segir frá nokkrum krökkum í
8. bekk. Þar gerast í rauninni ekki
nein furðuleg ævintýri eða sérstaklega
spennandi viðburðir. Þó verður úr
þessu mikil spennusaga, ékki fyrst
og fremst vegna þess sem gerist,
heldur vegna þess sem ekki gerist en
er ímyndun. Og höfundurinn fer
vissulega utan við alfaraleið þegar sú
spenna er mögnuð. Og spennan er
öll mjög eðlileg þegar forsendur
hennar eru fundnar.
Það er hægt að hræða fólk með
ýmsu móti og óttinn er staðreynd, -
ægileg staðreynd þar sem hann nær
að magnast.
En það er alltaf eitthvað að gerast
í skólabekk unglinganna og þó að
borni er ekki mótaður til slíkra
harðræða. Þar er raunar teflt fram
andstæðum lífsstefnum. Hér verður
þó enginn dómur á það lagður hvort
stærra sé verkefnið, víkingaöldin
eða fjölskyldumálin í Reykjavík.
Þessi saga er vafin nokkurri forn-
eskju og forlagatrú og það árétta
myndirnar vel því að þær einkennast
af dul og eru sumar sem þoku
sveipaðar og á það vel við þar sem
örlögin halda föstu taki og mannlegt
auga sér lítið aftur og ekki fram.
Sonur ambáttarinnar hefur ógeð á
vopnaburði og vígaferlum en tengist
samt bróðurnum svo að reynir á þor
og hreysti í skiptum við hefndar-
inn varð vitni að því sem gerðist og
sér það fréttamanns augum innan
frá, úr þinghúsinu sjálfu. En myndin
af viðburðum dagsins hefði að lík-
indum orðið önnur ef lýst hefði verið
utan frá, því að sjaldan veldur einn
þá tveir deila. Svakaleg er lýsingin á
frægri veislu þegar tiltekin bygging
var endurheimt úr hers höndum.
Við lestur bókarinnar kynnist les-
andinn höfundinum, séra Emil
Björnssyni, vel. Frásögnin styrkist
mjög af einstökum atvikum og at-
burðum sem valda því að ævibrautin
tekur nýja stefnu. Þannig skýrist það
að presturinn Emil Björnsson er
hvorki bókmenntafræðingur né við-
skiptahöldur, heldur fréttamaður og
sálusorgari. Við erum leidd til kynna
við „litríkt fóik“, sumu lýst af miklu
næmi, öðru ef til vill með fullalmenn-
um orðum, en allir njóta sannmælis.
En eitt er víst að mannskilningur
Emils og mannúð bregst honum
ekki. Lítilmagninn gleymist ekki í
öldurótinu og afar fögur en minning
hans um vininn og kjarabróðurinn
Þorstein Valdimarsson, skáld. Og
ekki gleymir hann förunautinum
sem reynst hefur honum lengst og
best um dagana.
Frásagnarlist Emils í fyrri bók
hans lét engan sem las ósnortinn.
Sama er að segja um þessa. Bókin
sýnir hve íslensk frásögn stendur og
fellur með því hvernig málinu er
beitt. Hér drýpur það úr penna í allri
sinni auðlegð. Eins og í upphafi
ferðar kemur Eniil sér hvarvetna úr
kytrunni og upp á þiljur og honum
upplýkst sýn til allra átta.
Þórhallur Guttormsson.
gömlu fólki sýnist það smámunir
tekur það á tilfinningarnar. Það
kann góðursögumaðuraðtúlkaogíþví
liggur menntagildi unglingabókanna
að þær nái tilfinningunum. Ef vel
tekst til verður þá lesandanum líkt
og hann sjái sjálfan sig og félaga sína
úr nokkurri fjarlægð, nánast eins og
hlutlaus áhorfandi sem stendur utan
við.
Það er með þessa sögu Hrafnhild-
ar eins og lífið sjálft að unglingarnir
eru ekki einir í heiminum. Kennarar
og foreldrar gegna sínu hlutverki þó
að þeir séu nánast eingöngu í baksýn
í þessari sögu. Þetta er fyrst og
fremst saga skólakrakkanna, sam-
skipta þeirra og geðhrifa, þó að eldri
kynslóðin sé að baki og geti verið
örlagavaldur.
H.Kr.
þyrsta vígamenn. Annars er það
Grjótgarður, ambáttarsonurinn sem
sagan er um. Þetta er sagan af
baráttu hans og andlegri togstreitu.
Þar koma til bróðurböndin, kærleik-
ur móður og fóstursystur og örlögin.
Boðskapur sögunnar er saman-
dreginn í orðum völvunnar á síðustu
blaðsíðu sögunnar:
„Hann eignaðist bróður um stund.
Það var hans hamingja og ef til vill
einnig þín.“
Guðlaug Richter kann til verka að
segja sögu. Hún vakti vonir með
fyrstu sögu sinni og þær vonir
bregðast ekki.
H.Kr.
Forvitnileg matreiðslubók
-BG
Sonur víkingsins
Von og kvíði í
áttunda bekk
eftir sniUinginn heimskunna
- Richard Scarry -
er falleg og skemmtileg barnabók.
Tilvalin jólagjöf.