Tíminn - 16.07.1988, Blaðsíða 1

HÚRRAHRÓP Chai
. ! ÚTIÁ GÖTU ný
Sv •bls. 8-9 ■ ;
—
■

r
-
10-11
■4 'V

Á elstu uppdráttum af norðurslóðum er lögun íslands
í litlu eða engu samræmi við raunveruleikann. Það má
teljast eðlilegt ef litið er til þess að þessir uppdrættir voru
unnir af suður-evrópskum kortagerðarmönnum sem
þekktu takmarkað til þessa svæðis. Þeir gripu á lofti
ýmsar lygasögur um lönd og íbúa á norðurslóðum, ekki
síst á Islandi, og útfærðu þær á sinn hátt á kortum.
Útkoman varð oft í hæsta máta spaugiieg. En úr þessu
varð síðar bætt þegar kortagerð af íslandi færðist í
hendur íslendinga sjálfra.
fram þeirri kenningu að sjó-
menn frá Bretagneskaga, sem
voru tíðum á þorskveiðum á
íslandsmiðum, hafi miðlað ým-
iskonar vitneskju um ísland til
kortateiknaranna.
Að síðustu skal getið Carta
marina, en það voru kort sem
eignuð eru Olaus nokkrum
Magnus. Hann var Svíi, fæddur
1490 í Skeninge. Á yngri árum .
fór hann í erindagjörðum Gust-
afs Vasa konungs í Svíþjoö-úl
Rómaborgar. Hvernig sem á því
stóð kom hann aldrei aftur úr
þeirri för og dó í Róm árið 1558.
Á vetrum standa prestar
á bjarndýrsfeldum
í I. bindi af Landfræðisögu
íslands segir Þorvaldur Thor-
oddsen svo frá Olausi að hann
hafi lengst af búið á Ítalíu og
fengist þar við ýmis vísindi,
umgengist fræðimenn og orðið
„leikinn í að gjöra landabréf,
eptir því sem þá var títt“.
í Islandskafla Norðurlanda-
bókar Olausar, sem út kom
1555, eru margar hástemmdar
lýsingar á landi og þjóð. Þar er
þess getið að á tindum eldfjall-
anna sé snjór en undir yfirborð-
inu kraumi stöðugur brenni-
steinseldur. Olaus varar fólk við
að hætta sér of nálægt þessum
fjöllum vegna hættu á að kafna
í öskunni sem úr þeim gýs.
UmíslendingaferOlausþeim .
Allar götur frá því um 1300
kemur fyrir nafnið Ysland á
kortum af norðurslóðum. En
nokkrum öldum áður, eða í
kringum 1000 er útgefið heims-
kort sem ber heitið Cottonia. Á
því korti er teiknuð eyja í
norðurhöfum með heitinu
Island. Lögun þessarar eyju er
mjög frábrugðin réttri strand-
lengju íslands, aflöng og heldur
ófrýnileg. Þótt margt bendi til
að hér sé um að ræða vort
ástkæra Frón, þá hefur aldrei
fengist fyrir því nokkur vissa.
Fram að aldamótunum 1600
er gjarnan talað um fernskonar
íslandskort eða kort þar sem
ísland kemur fyrir.
Clavus hinn danski
í fyrsta lagi skal nefnt kort
sem kennt er við Danann
Claudius Clavus. Hann vann að
gerð tveggja korta af Norður-
löndum árin 1427 og 1430. Nú-
tímakortagerðarmanninum
þykir eflaust lítið til þessara
korta koma enda útlínur lands-
ins torkennilegar og í engu sam-
ræmi við raunveruleikann.
ísland er teiknað eins og hálft
tungl fyrir vestan Noreg. Slétta
kúpan snýr að Grænlandi en
bugðurnar að Noregi og eru
þeim megin 2 horn til endanna
og tveir hakar nálægt miðju. Við
það myndast þrír grunnir flóar
eða víkur sem ganga inn í landið
að austan.
í texta sem fylgir kortinu segir
m.a. að á íslandi séu allir hestar
litlir, vakrir og hvítir og þeir éti
þurrkaðan fisk til jafns á við
ilmandi töðu.
En eitt mikilvægt atriði vannst
Íió á þessum kortum Clavusar,
sland hefur verið staðsett til-
tölulega rétt á milli Grænlands
og Skandinavíuskagans. Þá má
einnig geta þess að inn á seinna
kortið merkti Clavus tvö þekkt
örnefni hér á landi, Skálholt og
Hóla.
Claudius Clavus var fyrsti
Daninn sem vitað ér að hafi
reynt að gera uppdrætti af ís-
landi. En síðar komu danskir
„Á íslandi er fjallíð Hekla,“ ...
„Alþýða manna er sannfærð um, að
þar sé niðurgangur til helvítis".
landmælingamenn mikið við
sögu íslenskrar kortagerðar eins
og kunnugt er.
Fixland, Frixland
eða Frisland
í öðru lagi er vert að gefa um
hinum svokölluðu Fixlandakort-
um, en þau eru að öllum líkind-
um unnin af suður-evrópskum
kortagerðarmönnum. Kortin
eru nú varðveitt í Ambrosiana-
bókasafniu í Mílano á Ítalíu.
Á þessum kortum er eyja
nokkur vestan írlands sem ber
heitið Fixland og verður að ætla
að þar sé um að ræða ísland.
Lögun eyjarinnar er mjðg frá-
brugðin raunveruleikanum en
samt sem áður nokkru nær sanni
en á fyrri tíma kortum.
Á yngstu Fixland-kortunum
hefur ísland fengið nýtt heiti. í
stað Fixlands er eyjan nú nefnd
Frixland eða Frisland. Uppi eru
getgátur um að þessi nöfn á
landinu tengist verslun Englend-
inga hér upp úr 1400 og sé
afleidd mynd af Fishland eða
Fiskiland. Þá vildu sumir meina
Það má með sanni segja að upp-
drættir Guðbrands Þorlákssonar,
biskups á Hólum, hafi markað þátta-
skil í gerð íslandskorta. Á þeim voru
útlínur landsins almennt réttari en
áður hafði sést og þá ber að geta þess
merkilega framfaraspors er teknar
voru upp staðsetningar eftir lengdar-
og breiddargráðum. Til dæmis var
staðsetning Guðbrands á biskups-
setrinu að Hólum ótrúlega rétt.
að Frisland og Vínland hið góða
væri eitt og sama landið.
Þriðja gerð korta fyrir 1600,
þar sem íslands er getið, eru
frönsk, svokölluð Dieppekort.
Fransmönnunum hefur tekist
nokkuð vel upp með útlínur
landsins og þessi kort voru
greinilega spor frammávið. Þá
er athyglisvert við þessi kort að
svo virðist sem kortagerðar-
mennirnir hafi haft til að bera
meiri þekkingu á íslandi en
hinum Norðurlöndunum. Til að
skýra þetta hafa menn varpað