Tíminn - 22.09.1990, Blaðsíða 1

Tíminn - 22.09.1990, Blaðsíða 1
OgPr x^drr?9;r;£?: ,S£ lUÐsbieci ej nnirrOT 8 22.-23. september 1990 Voru íslendingar eins miklir sóðar á 19. öld og erlendir ferðamenn sem hingað komu vildu vera láta? Það er furðulegt tiltæki að þvo sér á hverjum morgni Igrein sem HalldórLax- ness ritaði i Alþýðubókina snemma áþessari öldfer skáldið nokkrum orðum umþrifnað landa sinna. Þar segir hann m.a: „Þótt alkunnugt sé að íslend- ingar eru náttúraðirfyrir óþverraskap, spillir ekki að ámálgaþessa heims- frœgð vora einu sinni enn." Fólk sem býr i skítugum húsum hirðir líklega lítið um líkamsþrif Þetta virð- ist alténtvera Ijóst sé litið á útganginn á íslensku þjóðinni í aldanna rás. Hugsanlega voruþó áar þjóðarinnar þrifnir, sam- anber heitin laugardagur og baðstofa. Laugardag- urinn tengdurþvi að ganga til lauga og bað- stofan tengd böðum. Hörður Agústsson fullyrð- ir að baðstofan hafi upp- runalega verið nokkurs konar gufubað, ensiðar breyst i svefnhús. Islend- ingar hafaþá með timan- umþjappað sérsaman í hlýjustu vistarveruna og jafnframt gleymt þarfsemi baða. Ekki eru allir sam- mála þeirri fullyrðingu og telja að baðstofan ha.fi aldrei þjónað sem baðhús. En hvað meðþað, burtséð fráþvíhvort menn böð- uðu sig á miðöldum eður ei, þá erþað að minnsta kosti Ijóst að böð hafa verið úr sögunni á 19. öld. Langtfram eftir öldinni virðast landsmenn hafa talið sig hafa ýmsu öðru þarfara að gegna en þvottum og líkamshirð- ingu. Slíktfór ekkifram hjá erlendumferðamönn- um. Reykjavík þótti framan af heldur sóöalegur bær. Eins og sjá má á myndinni var vatnsbrunnurinn í Reykjavík staösettur steinsnar frá holraesunum. Hætt er við aö vatnið hafi ekki alltaf verið heiinæmt. Sveitafólkið var „horað, skítugt og gráðugt" Ferðamenn sem hingað komu fyrr á öldum höfðu sumir hverjir mörg orð um sóðaskap íslendinga. Árið 1789 er íslensku sveitafólki lýst svo að það sé „horað, skítugt og gráð- ugt". Rúmum 20 árum síðar eru lýs- ingarnar á íslendingum enn fremur bágbornar. Bretinn Henry Holland lýsir prestinum í Skálholti um það leyti svo: „Hann er ruddalegur útlits og óhreinn, og líkist einna helzt í klæðnaði og yfirbragði burðarkörl- unum á hafnarbakkanum í enskum hafnarbæ." Fleiri eru þær lýsingarn- ar sem gefa fremur óhrjálega mynd af þrifhaði landsmanna. Og ef hefð- armennirnir voru svo skítugir, hvernig var þá almúginn? Auðvitað virðist það liggja beinast við að áætla sem svo að pöpullinn hafi ver- ið enn sóðalegri, en þá ber á það að líta að ferðamönnum var gjarnt að lýsa fremur því sem miður fór og var sláandi eða skondið en hinu sem var betra og ef til vill minna í frásögur færandi. Efnahagur klerka var einn- ig misjafh og menntunin eftir því. Margir bændur voru þeim ríkari og upplýstari. Útlit manna hefur því verið upp og ofan, en athyglisvert er að margir þessara sömu ótótlegu karlmanna voru áhugamenn um þrifalegt útlit kvenna. Sæll er sá sem siðaða konu hlýtur ef þrifnaði ann íslenska konan átti að vera „góð- fús, forsjál, hagnaðarsöm, þrifin, sparsöm ..." og sitfhvað fleira, svo vitnað sé til orða Halldórs Pálssonar sem fæddur var á Sleggjulæk árið 1773. Menn vissu nákvæmlega hvernig hin fullkomna eiginkona átti að vera. í kvæðinu „Þrifha kon- an" sem birtist í Klau.vturpósliiiuni árið 1818 segir meðal annars svo: Sæll er sá maður tilframbúðar hlýtur, siðaða konu, efþrifnaði ann; heimilis sœlda ef hollra við nýtur, og hjónabands yndœlis saknar ei hann. :/: Því yfrið hugglaður sjer árla og seint, allt húsið og rúmið ogfatið tárhreint.:/: Magnús Stephensen dómsstjóri sem sá um að koma þessum boðskap á framfæri var auðvitað í hópi sið- menntuðustu manna samtimans. Hann hafði háleitar hugsjónir, og tæplega þarf að draga það f efa að hann hefur verið mörgum mannin- um fyrirmynd. Það er því eilítið skrítið að lesa lýsingu Henry Hol- lands á heimilisbragnum i húsi Ól- afs Stephensens í Viðey árið 1810. Þar kvartar Holland hástöfum yfir þeim hvimleiða sið systur Magnúsar og lagskonu hennar að skyrpa í sí- fellu. Holland sakar þær ungfrúrnar einnig um hirðuleysi. Ekki beint að- laðandi lýsing, en þess ber að geta að Holland var lítt um Magnús Stephensen gefið og ef til vill ekki fær um að láta hann eða hans nán- ustu njóta sannmælis á stundum. Eftir stendur það þó svart á hvítu að um margt skorti á hreinlætið hjá is- lenskum konum rétt eins og körlun- um. William Morris fannst húsfreyj- an á Bjargi vera ósköp óhrein og eymdarleg árið 1871 og svo var um fleiri. Þeir töldu íslendinga, jafht konur sem karla, ekki nógu hirðu- sama um útlitið. Eitthvað kann þó kvenfólkið að hafa verið skárra í þessum efnum, enda er þess yfirleitt getið í heimildum að kvenþjóðin hugsi meira um útlitið en karlpen- ingurinn. Það urðu þær sjálfsagt að gera vildu þær eiga einhverja mögu- leika á því að ganga út. í Handbók fyrir Hvörn Mann frá árinu 1812 fá óhreinar kvensniptir þá áminn- ingu að biðlar þeirra muni snúa sneyptir heim er þeir sjái á þeim út- ganginn og ekki láta sjá sig mcira. Óþrifin stúlka er þar talin lítt hæf til að sjá um heimili og barnauppeldi, en sem húsfreyjur voru kvinnurnar lika andlit heimilisins út á við. Þær voru vegnar og metnar af flestum eftir því hvernig þær stóðu sig í stykkinu sem myndarkvinnur. í Isa- fold árið 1892 kemur þetta ljóslega fram, en þar segir svo: Þrifnaður bóndans til lítils ef konan er sóði Á hverju heimili er meira komið undir því, að konan sje þrifin en bóndinn; þrifnaður bóndans kemur að litlu haldi, ef konan er sóði. Þrifín og hirðusöm kona er prýði hvers heimilis; en óþrifín og hirðu- laus kona aflar heimilinu óvirðing- ar... Margir karlanna hafa eflaust gripið á lofti fyrrnefhdar hugmyndir í anda Magnúsar Stephensens og hugsað sem svo: Það er vandi að velja sér vif i standi þrifa. En ólánsfjandi efillafer iþví bandi að lifa. Konurnar áttu því tæpast um annað að velja en gripa sápu og kamb og þvo sér rækilega eða var það ekki svo?

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.