Fálkinn - 04.12.1942, Page 6

6
F Á L K I N N
- LITLfl SflGfln -
Hasse Z.
Þær geta hlegið og gert að gamni
sínu. • Sagt liefir verið: sá maður,
sem ekki getur gert að gamni sínu
er ófarsæll — en þó er hinn van-
sælli, sem ekki getur neitt annað
en að gera að gamni sínu.
Hver samdi leikinn, og hvert er efni hans?
*
Þrír leikir eftir Moliére.
Gott að oera vel
FYRIR nokkrum árum skrifaði
jeg um mann í Ameríku, sem
lagði fyrir sig næst einkennileg'a
frístundavinnu. Hann safnaði ekki
frímerkjum, ekki tappatogurum og
ekki öryggisnælum. Hann safnaði
góðum og alúðlegum gerðum. Ekki
svo að skilja að hann safnaði j)eim
handa sjálfum sjer. Nei, hann gerði
góðverkin og þjónaði nærgætninni.
Hann ias bók, sem honum líkaði
undur vel. Hann skrifaði liöfundin-
um brjefspjald og þakkaði fyrir bók-
ina. Hann þakkaði blaðamanni fyr-
ir góða grein. Hann sendi sjúklingi
blóm og fallegt brjef. Hann heim-
sótti aldrei neinn, fyr en hann vissi
að liann var velkominn. Hann gaf
fátækum skilding án þess að særa þá.
Hann var glaður og alúðlegur, meira
að segja á pósthúsinu og í strætis-
vögnum.
Hann var sístarfandi að þessu.
Hann var sendiboði drottins, en
hann tók aldrei borgun fyrir er-
indin. Hann átti enga gjaldskrá til
að fylgja, en samt fjekk hann það,
sem hann vildi fá, samkvæmt þeim
lögum og gjaldskrá sem segir: Gef-
ið þá mun yður veitast. Rænið og
þjer verðið rændir.
Einlcennileg frístundavinna og ein-
kennilegur sendiboði. Ojæja, ekki
svo einkennilegur. Það eru til marg-
ir menn og konur eins og hann, og
víðar en í Ameríku. Þetta fólk fer
um og rekur erindi sín um allan
heim. Þú hefi reflaust hitt einhverja
af þessum manneskjum. Hugsaðu
þjer einhverja þeirra. Hvernig var
hún? Eða hann? Ekkert merkilegri
en annað fólk. Ekkert sjerstaklega
greint eða gáfað. Og ekki heldur
mentað. En hverju skifti það.
Hjartað hefir sína eigin mentun —
próflausa mentun.
Þegar jeg ies um alt það illa, sem
nú dynur yfir heiminn, verður mjer
liugsað til sendiboða drottins, sem
fórna lífi sinu — en vinna þau lika
— með því að hjálpa, hugga og
gleðja aðra. Meðan slíkar mann-
eskjur eru til, þurfum við ekki að
efast um góð málalok. Þessir sendi-
boðar skipa hraustasta og djarfasta
herinn í veröldinni, sverðlausan,
sprengjulausan og fallbyssulausan
lier. Þetta eru hetjur sögunnar. Ofl
nafnausar en aldrei ærulausar. All-
staðar liittir maður þær. í stofunum
og á göngum sjúkrahúsanna ganga
þær, liratt en hljóðlega, í fátækra-
hverfunum, á barnaheimilunum og
í fangeisunum, allstaðar þar sem
eitthvað er hægt að laga og bæta.
Það kemur fyrir að þjer gangið
fram hjá þeim, að þið hafið aldrei
sjeð þær, þó að þær hafi verið
mjög nærri yður.
Þær vinna ekki fyrir tímakaupi
nje í ákvæðisvinnu og fá ekki heJd-
ur lögboðið sumarfrí. Þær hafa
engan samning og enga aðra regfu-
gerð en miskunnseminnar og kær-
leikans.
Jeg minnist í því sambandi gaman-
sams erindreka. Hann var læknir,
og þessvegna senidboði að atvinnu,
ef menn vilja svo vera láta. Hann
hafði ekki jafn reglulegan vinnu-
tíma og flestir aðrir menn. Hann
rjeð ekki vinnutíma sínum sjálfur,
og þessvegna voru máltíðirnar og
ýmislegt annað á heimili lians tais-
vert óregiulegt. En fjötskyldan hag-
aði sjer eftir þvi.
Einn daginn kom hann óvenjulega
seint heim í miðdegisverðinn. Fjöl-
skyldan hafði beðið, en í borðstof-
unni var alt viðbúið, borðið dúkað
og svo framvegis. Svo var sest að
borðum. En enginn matur kom á
borðið. Stúlkan virtist hafa orðið
uppnumin. Hjónin urðu hissa, en
biðu enn. Loks fór frúin fram í
eidhús. Þar stóð maturinn tilbúinn,
en stúlkan sat inni í herbergi sínu
i sælli ró og var að gæða sjer á
spennandi sögu.
—• Ætlið þjer ekki að bera á
borð, Elsa?
Elsa leit upp sem snöggvast og
svaraði: — Nei, vinnutimi minn er
úti í dag. Nú verðið þið að sjá um
ykkur sjálf!“
Ójú, og það gerðu Jiau iíka með
ijúfu geði. Og svo var liljótt og
kyrt um kvöldið, og læknirinn hafði
liitölulega gott næði fyrir heim-
sóknum.
En daginn eftir kom dálítið ann-
að fyrir. Elsa varð fyrir ofurlitlu
óliappi, snemma um morguninn.
Hún fjekk flís í fingurinn, undir
nöglina á vísifingri. Þetta getur ver-
ið skrambi sárt og svíðandi. Elsa
reyndi að ná fiísinni sjálf. En það
tókst ekki. En l)að var læknir á
heimilinu. Og hann var nýkominn
á fætur þegar Elsa kom inn með
fingurinn og flísina. Læknirinn leit
á livorttveggja og sagði:
—• Vinnutíminn er ekki byrjaður
enn. Þjer verðið að setjast inn í
biðstofuna og bíða til klukkan tíu!
Þetta sagði Jiessi harðbrjósta
læknir, sem fór glögt í vinnutíma
sinn og starf. Og svo tók liann smá-
töng, kipti út flisinni og bjó um
skeinuna, vel og vandlega. Og sjúk-
lingurinn hneigði sig og þakkaði. —
Með Jiessu er ekkert ilt sagt um
liana Elsu og starfsystur hennar.
Þær eru sendiboðar drottins líka,
stundum um ákveðinn og stundum
um óákveðinn tíma dagsins. Ilvor-
umtveggja getur farnast jafn vei.
Það skiftir ekki svo miklu máli með
reglurnar. Aðalatriðið er, að eitt-
hvað sje gert, og að það sje gert
með glöðu geði.
Einmitt núna er sendiboðasveit
drottins þörf á mörgum nýjum með-
limum, bæði fyrir heimalandið og
nágrannana. Það þarf enga sjerstaka
umsókn til þess að komast í fjelag-
ið. Þjer getið tilkynt komu yðar
þangað hvenær sem er —■ yður
sjálfum. Svona er þetta einfalt og
auðvelt.
Er miðstöð verðbrjefaviðskiftanna.
DON JUAN eða STEINGESTURINN.
(Sýndur fijrst í konungshöllinni
í París, 15. febr 1665. Þar Ijek
Moliére Sganarelle).
ON JUAN er óbetranleg'ur
kvennabósi. Sganarelle, þjónn
hans er í sífeldum vandræðum með
liánn, og faðir lians verður Jiráfald-
lega að bjarga honum úr bobba og
hefir mestu skapraun af framferði
hans. Don Juan hefir þann sið til
að ná í konur að kvænast þeim ó-
löglega, þannig að gifting sje ógild.
Þegar hann er orðinn ánægður á
konunni segir liann henni að fara
á burl, því að lijónabandið sje ógilt.
Síðasta fórnarlamb hans er Elvira,
sem hann hefir rænt úr klaustri og
gabbað til að „giftast“ sjer.
Nú hefir Don Juan rekið frá sjer
Elviru, þrátt fyrir aðvaranir Sgan-
arclle, sem hótar honum reiði dott-
ins. Ætlar kvennabósinn nú að lokka
lil sín unnustu vinar síns. Róa þeir
Don Juan og J)jónn lians út á vatn
eitt, þar sem lieir eiga von á að
lijónaefnin sjeu á báti. Svipvindur
iivolfir bátnum undir Don Juan en
bóndi einn verður til að bjarga
þeim. En varla eru fötin orðin þur
á Don Juan fyr en hann hefir trú-
lofast tveim bændadætrum, sem
hafa lent í rifrildi um, hvora Jieirra
liann mundi fremur kjósa. En Sgan-
arelle hvíslar að þeim, að hann
muni hvorugri þeirra giftast.
Næst berst Don .Tuan til eyrna að
biæður Elviru liafi svarið J)ess eið
að drepa hann. Don Juan verður
liræddur og afræður að flýja inn i
borgina með Sganarelle. Á leiðinni
bjargar Don Juan ókunum manni
úr ræningja höndum, og það kemur
á daginn, að þessi maður er einn
af bræðrum Elviru. Og bróðirinn
telur sig í liakklætisskuld og heitir
því að þyrma lifi Don Juans í
bráðina.
Síðan koma þeir Don Juan og
Sganareile að gröf setuliðsstjóra
eins, sem fyrir nokkru hafði orðið
Don Juan að bráð. Stendur líkneski
hans á stalli á gröfinni. Don Juan,
sem jafnan elskar ærsl, segir Sgan-
arelle að bjóða likneskinu heim í
höll Don Juans, til veislu. Sganar-
elle verður lafhræddur og tvær
grimur renna á Don Juan Jiegar stytt-
an kinkar kolti við heimboðinu.
Og þegar líður að veislubyrjun veil
Sganarelle ekki sitt rjúkandi ráð
fyrir hræðslu. Hann segir að nú sje
reiði guðs að koma yfir Don Juan.
En Don Juan lætur sig reiði guðs
ekki neinu skifta. Vegna ýmsra
vandræða sinna fer liann hisvegar
að tala eins og guðrækinn maður,
en við þessa hræsni er mælirinn
fullur. Þrumu slær niður og eld-
ingin gieypir Don Juan iifandi og
tortimir honum. En Sganelle segir:
„Með dauða hans eru allir gerðir
ánægðir. Hin móðguðu öfl himins-
ins, brotin lög, flekkaðar stúlkur,
niðurlægðar fjölskyldur', óvirtir ætt-
ingjar, fjeflettar konur,. óvirtir eig-
inmenn — ailir hafa fengið upp-
reisn. Jeg einn hefi ástæðu til að
vera óánægður. Því að hvar er
koupið mitt — kaupið mitt — kaup-
ið mitt?“
(Eins og Jieir sjá, sem þekkja
óperuna Don Juan, þá er efni þessa
leiks mjög svipað efni óperunnar,
í öllum aðalatriðum. Þó eru nöfnin
önnur og fleiri liópsýningar í óper-
unni, til Jiess að geta komið við
kórsöng. Sganarelle l)jónn heitir í
óperunni Leporello).
LÆRÐU PRÚRNAR.
Leikinn fyrst í konungshöll-
iiuii í París, 11. mars 1672. Þá
Ijek Moliére hlutverk Chrysale.
Leiksuiðið er herbergi í húsi
Chrysále).
HRYSALE, sem er borgari í
París, hefir glæpst til að lialda,
að vegna þess að hann kallar ávall
hátt, þegar hann þarf að segja eilt-
Jivað við heimilisfólkið, þá sje hann
húsbóndi á sínu heimili. En það er
liann ekki, því að Philaminte, kona
lians, stjórnar bæði krökkunum og
honum. Hún hefir gaman af að láta
líla svo út, sem hún sje ákaflega
hrifjn af listum og lærdómi, og' eins
er um Armande, uppáhaldsdóttur
liennar. En yngri dóttirin, sem lieil-
ir Henrietta segir lireinskilnislega,
að henni hundleiðist skáldlist, hvorl
sem hún sje eftir Trissotin, sem er
heimagangur i húsinu, eða klassisk
skáld Grikkja og Rómverja. Líka
dregur luin ekki dul á, að hún elski
Clitandre nokkurn og vilji giftast
honum.
Þegar Armande heyrir þetta vakn-
ar afbrýðisemi hennar, því að Chl-
andre hefir áður verið aðdáandi
liennar og hún vill gjarnan lialda
honum volgum. Þegar hún segir
móður sinni frá játningu Henriette,
svarar hún því, að liún muni þá
láta Henriette giftast skáldinu Tris-
sotin. Og það breytir engu um þetta
áform, að annað skáld segir henni,
að Trissotin sje ekki heillaður af
öðru viðvikjandi Henriette en heim-
anmundinum hennar.
Meðan þessu fer fram reynir Glit-
andre að afla sjer aðstoðar í mál-
inu. Hann reynir að fá frænku Hen-
riette í lið með sjer, en það reynist
gagnslaust, því að hún uppástend-
ur að allir karlmenn sjeu ástfangnir
af sjer, livað svo sem þeir segi. Ar-
iste, bróðir Chrysale, vill þó hjálpa
Clitandre, og talar máli lians svo
vel, að Chrysale sjálfur felst á að
þau giftist undir eins, Henriette og
Clitandre. En Philante verður fyrri
til og auglýsir nú að þau sjeu að
ganga í hjónaband, Henriette og
Trissotin. En Ariste leikur sterkan
leik á móti og ögrar bróður sínum
þangað til hann afræður að senda
eftir „notarius“ til þess að pússa Hen-
riette og Clitandre saman.
Philaminte kallar líka sama mann
á sinn fund, og þegar hann kemur
kemst hann að raun um, að hann
eigi að gifta sömu stúlkuna tveimur
mönnum. Virðast allar líkur til að
Philaminte ætli að hafa betur, en
þá kemur Ariste með tvö brjef og
hljóðar annað um það, að Phila-
minte hafi hlotið þungan dóm í máli,
en hitl er þess efnis, að Chrysale
hafi mist aleigu sina. Kólnar þá
þegar í stað ást Trissotins til Hen-
Frh. á bls. 13.