Vörður


Vörður - 23.01.1926, Blaðsíða 4

Vörður - 23.01.1926, Blaðsíða 4
VÖRÐUR Björn Kristjánsson og S. 1. S. Eins og flestum mun í fersku minni, ritaði Björn Kristjánsson alþm. fyrir nokkruro árum tvo þæklinga, þar sem hann íjeðist all-harðlega á sam- ábyrgðarfiækjuna og sýndi með ó- rækum rökum hver voði stafaði af henni. Postular samábyrgðarinnar reiddust B. Kr. ákaflega fyrir ádeilu hans. Stefndi S. I. S honum fyrir ummæli hans um sig og krafðist V2 miljónar króna í skaðabætur. Það var girnileg fúlga. Málið var dæmt bæði af bæjar- fógetanum 1 Reykjavík og af hæsta- rjetti. Hvorugum dómi þótti ummæli Bj. Kr. um Sambandið og samá- byrgðarflækjuna varða við lög. — Hvorugum dðmi kom til hugar, að dæma hann til þess, að greiða skaða- bætur. Hinsvegar gátu báðir dómar fallist á, að Bj. Kr. hefði kanske verið óþarflega harðorður — óhlífinn við einhverja ónafngreinda forkólfa Sambandsins, eins og oft vill verða í löngum ádeilu-ritgerðum. Þótti þvi eftir atvikum rjett að dæma hann til þess að borga litla sekt í rikissjóð, og ákvað hæstirjettur að hún skyldi vera ioo kr, Forvígismenn S. I. S. munu hafa unað þessum úrslitum hið versta. Þeir fengu ekki hálfu miljónina. Blað þeirra hafði hamast á B. Kr. fyrir ritlinga hans, þeir áttu að vera ein- tómt níð og svívirðingar — en svo koma dómstólarnir og leyfa sjer að vera á öðru málil Tíminn reyndi nú að bera sig vel, hældist um yfir ioo kr. sektinni — en varð það um leið á, af gömlum vana, að óvirða Bj. Kr. Hann gerði sjer það þá til gamans, að stefna blaðinu. Og órlögin hafa nú reynst svo kaldhæðin, að fyrir þennan litla greinarstúf, þar sem Tíminn er að hælast um yfir ioo kr. sekt Bj. Kr. — heflr blaðið nú verið dæmt 1 ioo kr. sektl Tr. Þ. fjekk sömu sekt fyrir litlu greinina um dóminn — eins og Bj. Kr. fjekk fyrir öll „meiðyrðin", „svívirðingarnar", „ósannindin" (og hvað það nú alt var látið heita á Tíma-máli) í tveim bæklinguml Og hver borgar sektina? Hver borgar tekjuhallann af Timanumi' Samband íslenskra samvinnufjelaga. í stað þess að græða 7» milj. kr. á raálaferlunum við Bj. Kr., virðist S. í. S. hafa tapað ioo kr. á þeim. Óneitanlega hefði sambandinu verið best að kingja í upphafi hinum beiska sannleika í ritlingum B. Kr. — og láta dómstólana í friði. I Sigurður Jónsson fyrrum ráðherra, andaðist að Ystafelli 16. þ. m., tæpra 74 ára að aldrí. Verður hans nánar minst i næsta blaði. t Frú Stefanía Guðmundsdóttir leikkona ljest i Kaupmannahöfn 16. þ. m. eftir uppskurð við gallsteina- veiki. Hennar verður nánar minst í næsta blaði. Verkbann. Siðan um nýár hafa staðið yíir samningar milli Eimskipafél. íslands og stjórnar Sjómannafél. um kaup háseta og kyndara á skipum félagsins. Hafa allir aðrir starfsmenn fél. gengið að því að kaup þeirra lækki í samræmi við verðlækk- un lífsnauðsynja hér í bæ, sem namið hefir 12°/o á liðna árinu. En hásetar og kyndarar vilja ekki ganga að meiri lækkun en 6%. Hásetakaup er nú 236 kr. auk þess hafa þeir einhverjar tekjur af yfirvinnu. Má "því segja að eðlilegt sé að þeir vilji ekki ganga að mikilli kauplækkun, en reyna að njóta góðs af því að dýrtíðin minkar. Hins vegar á E. í. erfitt með að standast samkepnina við út- lendu félögin, sem hafa skip í förum til íslands, og má því illa við að kaupið lækki ekki með auknu verðgildi krónunnar. Kaup danskra háseta og norskra mun allmikið lægra en kaup háseta á skipum E. í., og eykur það með öðru á erfiðleika sam- kepninnar. Ber því enn að sama brunni — orsök kaupdeilanna er hin óeðlilega dýrtíð í Reykjavík, og þá fyrst hið blóðuga húsa- leiguokur, þjófsleigan sem tekin er af íbúðunum i hinum gömlu og lélegu timburhjóllum Reykfa- víkur. í fyrra skipaði stjóruin nefnd til þess að rannsaka orsakir dýrtíðarinnar hér í bænum og gera tillögur um ráð gegn henni. Hvað líður áliti þeirrar nefndar, hr. Gunnar Viðar? Ljótur orðrómur Svo sem kunn- ugt er hefir það færst ailmikið í vöxt síðan frankinn lækkaði, að fólk hér, í bæ hefir pantað sér vörur beint frá París eftir verðiistum frá stærstu vöruhús- unum þar. Ekki er óeðlilegt að hugsa sér, að verslunarstjett- in liti þetta óhýru auga, enda þótt henni ætti að vera í lófa lagið að gera hagkvæm viðskifti við Frakkland ekki siður en einstaklinga utan hennar. Nu gengur sá orðrómur um bæihn og hefir ritstjóri Varðar talað við menn, sem þykjast vita sönnur á honum, að nokkrir ungir verslunarmenn hafi fundið það ráð til þess að stöðva vöru- sendingar hingað frá verslunar- húsunum í París, að senda til þeirra hundruð pantana undir hinum og öðrum tilbúnum nöfn- um með heimilisfangi hjer í bæ. Þegar vörusendingarnar frá París koma hingað á pósthúsið verða þær auðvitað ekki hirtar — þær eru sendar mönnum sem ekki eru til. Og þegar vöruhúsunum í París fara að berast endur- sendir pakkar héðan í hundraða- tali, þá er það von þeirra manna, sem fyrir þessum pöntunum standa, að algerlega taki fyrir afgreiðslu á pöntunum frá ís- landi í stóru verslununum í París. Pað þarf auðvitað engum orðum að því aö eyða, hversu óþokkalegt athæfi hjer er um að ræða, ef satt er. Hjer er ekki horft í það að gera íslendinga tortryggilega í viðskiftum þeirra við erlendar þjóðir og jafnframt reynt að svifta þá hagkvæmri verslun. Pað dettur auðvitað engum manni í hug að verslun- arstjett bæjarins fari alment þannig að ráði sínu, heldur eiga hjer hlut að máli einstakir ósvífnir menn, sem tæplega munu gera sjer fulla grein fyrir hvað þeir eru að gera. Ef þetta er satt, sem er ástæða til að ætla, þá má búast við því að franska konsúlatið láti málið til sin taka. Jóh. Jóhannesson bæjarfógeti varð sextugur 17. þ. m. Var hann heiðraður með fjöimennu samsæti á þriðjudag og honum þar þakkað langt og ágætt starf sem embættismaður og þing- maður. Höfuðræðuna flutti Jón Helgason biskup, en auk hans talaði m. a. Jón Magnússon forsætisráöherra. 5000 krónur gaf bæjarfógetinn til Stúdentagarðsins á sextugs- afmæli sínu og 750 kr. gaf hann til Bræðrasjóðs Mentaskólans. England. Simað er frá London að námueigendur haldi því fram, að lífsnauðsyn sje að byrja aft- ur á 8 stunda vinnudeginum í námuiðnaðinum. Verkamenn al- gerlega andsfæðir og ver jafn- aðarmannablaðið Daily Herald mál námnmanna af miklu kappi. Krefjast þeir þess að námurnar verði þjóðnýttar. Er búist við að erfitt reynist að ráða fram úr málinu svo.að báðum aðilj- um þyki viðunandi. ítalía. Mussolini hefir bannað andstæðingum sínum þingsetu nema að þeir hverfi frá villu síns vegar og viðurkenni skil- yrðislaust fascismann. Er þing- ræðið í ítalíu þar með úr sög- unni fyrir fult og alt. Pýskalantl. Símað er frá Ber- lín, að Hindenburg hafi falið Lúther að myndá stjórn á ný. Takist sjórnarmyndun ætla menn, að hún muni styðjast við mið flokkana, stefna hennar í utan- rikismálum verða svipuð og áður var, en í innanrikismálum frjálslyndari en stefna fráfar- andi stjórnar. Ráðherrar hafa ekki enn verið tilnefndir. Socia- listar taka ekki þátt í stjórnar- mynduninni. Nýkomið skeyti hermir að talið sje að 5% af íbúum Ber- línar sjeu atvinnulausir. Prentsmiðjan Gutenberg. Vetrarbraut. Sólstjörnur, Æíiskeið. Stórsólir og; smásólir. 41. Rauðar sólir eru merkilegar tveggja hluta vegna: Annaðhvort eru þær geisistórar eða afarlitlar. Þetta hefir varpað nýju Ijósi yfir æfiskeið sólnanna. Annað hefir einnig sannast: Efnis- magn stórsólna og smásólna er svipað mjög. Rauðar stórsólir eru eðlisljettar en rauðar smásólir eðlisþungar. Efnið er viðlíka mikið í báðum, en fyllir misjafnlega mikið rúm. * Fátt eitt sjest af rauðum sólum. Að eins l°/o stjarnanna ber þann lit. Þó hyggja menn að afarmikið sje til af þeim. Að vísu sjást stóru sólirnar óra- vegu. Aftur á móti gætir eigi litlu sóln- anna. Yfirborð þeirra er lítið og geislar þeirra daufir, þess vegna geta þeir leynst í rúminu, án þess að á þeim beri. ylOíiBU«iö sólnanna. 42. Telja má nú sannað að sólirnar breyti litum og stærð jafnótt og aldirn- ar færast yfir þær. Alger kyrstaða þekk- isl ekki í heiminum. Alt er breytingum háð, frá hinu smæsta til hins stærsta. Pað sem að framan er sagt leiðir því að svofeldri niðurstöðu: Sólirnar eru í œsku sinni rauðar að lil og eigi allheitar, en óhemju stórar. Síðan Ifjsaat þœr, fara hitnana'i og ganga saman á allavegu. Pœr verða gular, þá hvitar og loks bláhvítar og er þá mestur hiti þeirra og einnig Ifós. Síðan gengur litaröðin ófuga leið. Pœr verða aftur hvítar, þá gular og loks rauðar, og eru þá orðnar e.ðlis- þungar, en litlar hjá því sem áður var. Rauð stórsól er því æskusól. Rauð smásól er aftur ellisól. Hafi sól minni hita en 3000 stig á yfirborði, þá er hún eigi sýnileg, frá jörðu vorri. Geisla þess kyns sólna verður eigi vart á fjarlægum sólkerfum. Þær eru næstum dimmir hnettir. Keimiiifff i;<i<liii<4J orn-i. 43. Eddington er enskur stjörnufræð- ingur. Hann starfar við einn af helstu stjörnuturnum Bretlands, og hefir aukið miklu við þekkingu manna á eðli sóln- anna. Röksemdir fyrir kenningum hans er að finna i þungum reikningum, en ályktanir hans falla saman viö fjölda staðreynda, sem kunnar voru, þó eigi væru orsakir ljósar. Veigamestu ályktanir Eddingtons eru þessar: 1. Hiti1 stjprnu er kominn undir efn- ismagni hennar. Því meira efnis- magn sem stjarna hefir, því heitari getur hún orðið. Heitust er hún þegar eðlisþyngd hennar er á milli O.i og 0.5. 2. Stjarna, sem hefir minna efnismagn, en því sem nemur Ví hluta af efn- ismagni vorrar sólar, verður aldrei yfir 3000 stiga heit. 3. »B«stjörnur, sem hafa um 15000 stiga hita, hafa að minsta kosti 2!/a sinnum meira efnismagn en sól vor. En mn stterö og birtu Hólna nua, 44. Nú skal vikið að því helsta, sem af þessu leiðir: 1. Sól vor hefir aldrei náð að skína hvítu ljósi, því hana skortir stærð til þess. Svo er og um fjölda stjarna. Aldrei hefir hún orðið yfir 9000 stig. Nú er hún um 6000 stig. 1) Hiti, sem nefndur er í þessari grein, er ávalt miðaður við yfirborð. Eddington áætlar hita í miðdépli »B«stjörnu — með 2'/» sinnum efnismagni sólar — vera 4.700.000 stig. Sennilega er nálægt hádegi æfi hennar. Missi hún enn, 3000 stig, þá er hún orðin dimmrauð og frost og dauði sest að völdum í sólkerfi voru. 2. Hafi stjarna svo lítið efnismagn, að eigi nemi x\i hluta af efnismagni sólar vorrar, þá kemst hún aldrei í sóloa tölu. Hún verður að eins rauð á lit og Iýsir skamt. 3. Sömuleiðis er efnismagn sólnanna, upp á við, takmörkum háð: Saman fer mikið efnismagn og hátt hitastig. Loksins rekur þá að því, að geislaspyrnan yfirvinnur þyngdina.1 Ystu lögin verða við- skila svo aö jafnvægi* náist millum þyngdar og hita. 1) Sjá 25.-26. grein. 2) Pessi takmörk eru eigi bundin við al- veg ákveðið efnismagn. Staðhættir ráða nokkru. Nái efnismagn 1088 grömmum pa nemur geislaspyrnan burt 'Jio hluta af þyngd- inni. — Sólin er að þyngd tæplega 2«10«s eða með fullum stöfum 2 grömm margföld- uð með 10 og 33 núllum aftan við. Nái efnismagri 1085 grömmum þá missast */« hlut- ar pyngdarinnar. Nái efnismagn 2 •10" grömmum pá er geislaspyrnan um pað bil að yfirvinna. Nú er: 10»6: (2.10«) == 1086-««: 2 = 10s: 2 = 50, en 2-10»6:(2.1080) = 108S 88 b> 10'J = 100. Stjarna sem hefir 50 sinnum meira efnis- magn en sól vor, er pví komin í mjög óstöðugt jafnvægi, svo að möndulsnúningur einn getur hæglega sundrað henni. En hafi stjarna 100 sinnum meira efnismagn en sól vor, pá afstýra sundrunarmögn heimsins því með öllu, að meira efni setjist að á ein- um stað. i. M.

x

Vörður

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vörður
https://timarit.is/publication/375

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.