Vörður


Vörður - 27.03.1926, Blaðsíða 3

Vörður - 27.03.1926, Blaðsíða 3
V O R Ð U R auðugu og vel geymdu bóklegu íjársjóðir einir, sem því valda, að sú skoðun er svo algeng er- lendis, að alt á íslandi sje forn- sögur — landið sögueyja, þjóð- in fornsögumeHn, einu veruleg- ar bókmentir: fornsögurnar, rammislenskt lundarfar: lund- arfar fornsögukappa eða vík- inga. Á slíka skoðun verður ekki fallist nema með því að afneita þjóðrænni framþróun hálfrar sjöundu aldar. í þessari fram- þróun hefir ísland meira að segja á sumum sviðum fjarlægst aldarhátt sögutimabilsins meira en önnur lönd hafa gert. Dæmin eru nóg. Jeg hef ekki rúm fyrir meira en eítt. 1 einni af fornsögunum rakst jeg um daginn á frásögn um göfugan höfðingja sem barðist við mikinn liðsmun, lagðist móður niður á vígvöllinn, og ljet þræla sína tvo leggjast ofan á sig, en þeir voru stangaðir spjótum til bana. Eftir það spratt hann upp og barðist þá frýjulaust. Hjer er nú ekki vert að dást um of að trúmensku þrælanna. við húsbónda sinn. Þegar á alt er litið, er sá dauð- dagi sæmdarmeiri að leggja lífiö r*"sölumar fyrir höfðingja sinn heldur en að verða háls- högginn á hlaðinu. Við látum okkur nægja með að staðhæfa, að þessi grimmúðlega lýsing sje ekki nein einstæð mynd af hinni fomnorrœnu aðstöðu hús- bændanna við þá sem settir eru skör lægra en aðrir á heim- ilu, i þá daga kallaðir þrælar. Mig rak við þetta tækifæri minni til, er jeg dvaldist eitt surnar með fjölskyldu minni úti á Sjálandsströnd. Tveir skóla- bræður mínir, tveir akademiskir borgarar, voru komnir snöggva ferð frá Reykjavík til Kaup- mannahafnar. Þeir gerðu mjer þá ánægju að lita út til min kafla úr degi. Þegar við stóðum úti fyrir garðdyrum og þeir bjuggust til að fara, spurðu þeir bóklegan lærdóm og verklega reynslu, þá sýnist það liggja í augum uppi, að einhver skilyrði þurfi þeir að uppfylla, sem ger- ast vilja síldarkaupmenn. Þetta hefur ekki þótt nauðsynlegt hingað til. Jeg held að menn þurfi ekki að kaupa verslunar- leyfi til að gerast sildarkaup- menn. Sú starfsemi virðist öll- um opin og engar hindranir lagðar þar á; enda hafa menn notað sjer frelsið i þessum efn- um. Það er vist flestum vitanlegt, að það eru allskonar menn bæði erlendir og islenskir, sem fengist hafa við síldarverslun hjer á landi fram á þennan dag. Menn með háskólaprófi, sem ólærðir. Þess mun jafnvel dæmi, að maður með föstum launuin fyrir óákveðið starfi ó- skyldu sildarútgerð og síldar- verslun, hefur haft þaö fyrir aukastarf að kaupa og selja síld fyrir upphæðir, sem numið hafa mörgum fugum þúsunda króná. Svipað má segja um síldar- arverkunina. Henni hefur verið stjóruað af allskonar mönnum; jafnvel mönnum, sem aldrei hafa unníð að sildarverkun sjálfir fyrri en þeir tókust á hvort þeir mætti kveðja stúlk- una hjá okkur, sem gengið hafði um beina við borðið. Stúlkan kom út. Báðir herrarnir tóku ofan hattana, og kvöddu hana jafn vingjarnlega og okkur. Jeg veit ekki hvað evrópisk sið- fágun mundi kalla þetta atvik. Naumast almenna kurteisi, eius og gert er á íslandi. Jeg kalla það menning. Eftir norræna kennarafundinn f Helsingjaforsi siðast liðið sum- ar ritaði þjóðkunnur danskur skólakennari um raótið i Poli- tiken, og spurði í upphafi grein- ar sinnar, hvað menn i Dan- mörku vissi eiginlega um ís- lendinga — hjer væri algeng- ast að telja þá skapbrátt og þrætugjarnt fólk, og þar með búið. Hinum danska lektor þótti kominn timi til að hrófla við þessum orðrómi. Jeg nem hjer Iftið eitt staðar við þessa skaplýsing á íslend- ingum, sem er röng að dómi hins danska lektors, og geri það af því, að henni er ekki sjaldan fleygt fram hjer i landi. Hjer er ekki timi til að rekja orsök þess, að slík imyndun virðist hafa fest rætur í Dan- mörku. Hjer er timi til að sýna að hún er röng. * Þótt við vildum nú í þessu máli varpa ábyrgð fortfðarinnar yfir á herðar nútíðarinnar, stendur þessi lýsing ekki heima: að tslendingar sjeu alment skap- bráðir menn. Við byrjum á for- tíðinni. Er ekki bláköld stiiling fornmanna orðin sem næst að talshætti? Þeir ljetu sjer ekki bregða. Þótt ekki sje hlaupið að því að lýsa lundarfari heillar þjóðar með einu dæmi, má gera það hjer. Árið 1000 kom Al- þingi saman á Þingvelli til að ráða með sjer, hverjum trúar- brögðum landsmenn skyldi hlíta. Baráttan stóð um það, hvort Islendingar skyldi halda tru feðra sinna eða taka kristni. Að lokum sögðust kristnir menn og heiðnir hvorir úr lög- hendur umsjón og aðalforstjórn síldarverkunar á stórum stíl. Jeg vil nú spyrja: Ef það er álitið nauðsynlegt og þarflegt, að faglærðir menn sjeu látnir hafa umsjón og eftirlit með að- gerð á skónum okkar, er það þá ósanngjarnt að fara fram á það, að þeir sem taka að sjer framkvæmdastjórn við síldar- verkun í stórum stíl, verði að uppfyila einhver ákveðin þekk- ingarskilyrði f þeim efnum? Að þessu athuguðu, virðist mjer sjálfsagt, að Alþingi hlutist til um það: 1. Að þeir, sem kaupa og selja síld hjer á Iandi, verði að uppfylla einhver þau þekkingarskilyrði, sem sett eru þeim mönnum, er versla með erlendah varn- ing. 2. Að þeir, sem taka að sjer sfldarsöltun hjer á landi í stórum stíl, verði að upp- fylla einhver þekkingarskil- ; yrði á sfldarverkun. Reykjavík 27. febr. 1926. Jón E. Bergsvcinsson. um annara; og varð þá svo mikið óhljóð að Lögbergi, að enginn nam annars mái. Um tima lá nærri, að allur þing- heimur mundi berjast. Menn tóku að undirbúa lögskifting. Kristnir menn tóku sjer til lög- sögumanns vitran höfðingja. Sá gekk til annars höfðingja, Þor- geirs Tjörvasonar, sem var manna vitrastur að dómi sam- tiðar sinnar, og bað hann segja upp lögin — en það var þá ábyrgöarráð, er hann var heið- inn. Þorgeir lá dag allan og breiddi feld á höfuð sjer, svo að enginn maður mælti við hann. Þessa manns úrskurði urðu allir fyrirfram ásáttir um að lúta— og bundu það svar- dögum. Þorgeir beiðir sjer hljóðs á Lögbergi. Geðsmunir manna eru á þvi augnabliki strengdir á þol. Á næsta augna- bliki á að veita helgustu tilfinn- ingnm annars aðiljans þann áverka er aldrei verður um grætt — en hvors þeirra? Hvor- ir tveggja gera sjer miklar vonir. Þorgeir hefur upp mál sitt: »Ef sundur skift er lögunum, þá mun sundur skift friðinum« — og lýsir því sfðan í lög, að menn skulu allir vera kristnir á íslandi. Menn riða heim af þingi án þess að einum blóð- dropa hafi verið úthelt. Þetta hefir verið tilfært sem dæmi þess, hve íslensk þjóð hafi borið óvenju-mikla virðing fyrir vitsmunum. Jeg tilfæri þetta sem dæmi þess, hve fs- lensk þjóð hafi sýnt óvenju- mikla hæfileika til að stilla skap sitt. Ef við snúum okkur ntt að vorum tímum, rekumst við straks á eitt, sem varpar enn skærra Ijósi yfir þessa sömu hæfileika, sem sje þá staðreynd, að ofbeldisglæpir mega teljast því nær ókunn fyrirbrigði í ís- lensku mannfjelagi oú á dögum. Ef jeg má treysta minni mínu, hafa á síðustu 100 árum 2 morð alls vérið framin á íslandi. Mikið mætti til þess vinna, að ekki bólaði á bráðari lund eða ríkari hefndarhug í öðrum mannfjelögum vorra tíma. Hjer snertum við nú við ein- kenni með íslenskri þjóð, sem mjer finst vera stórkostlega markvert, ekki einungis um það er gegnir að meta menning þessarar þjóðar, heldur Hka þegar horfið er til lausnar á einu vandamesta viðfangsefni þjóðfjelaga vorra tíma. Jeg á hjer við það, að þessi gamla menningarþjóð, hin eina sem frá fyrsta uppruna sínum til vorra daga hefir gætt óslitins samhengis í framþróun sinni, virðist hafa komist að allri annari niðurstöðu um málefnið: glæpur og refsing, heldur en nokkurt annað þjóðfjelag. Ann- arsstaðar hafa aðeins andlegir afburðamenn skipað sjer á sama sjónarmið, hjer er það almenn- ingur. Og þegar jeg leysi úr þvi með einni setningu, í hverju þetta sjónarmið er fólgið, legg jeg ef til vill fyrir yður gátu sem yður finst erfitt að ráða: Það er ekki til neitt land, þar sem beitt er jafnvægum refsing- um; það er ekki til neitt Iand, þar sem framdir eru jafn fáir glæpir. Skömmu eftir að heimsstyrj- Magnús G, Guðnason steinhðggYari. Grettisgötu 29, Reykjavík. Heggur legsteina og girðingar við hvers manns hæfi. Framkvæmir einnig alla aðra steinvinnu fljótt og vel. Vörur sendar gegn eftirkröfu hvert sem er á landinu. Fyrirspurnum svarað strax. — Simi 1254. öldinni lauk tókst einn ritstjóri að jafnaðarmannablaði i Reykja- vik ferð á hendur til Rússlands, og hafði heim með sjer stálp- aðan rússneskan pilt. Þegar Iæknar uppgötvuðu, að piltur- inn hafði hvimleiðan, næm- an augnasjúkdóm (trachoma), kröfðust þeir fyrir sótthættu sakir, að piiturinn yrði sendur heim til sfn. Ritstjóri tók upp það ráð, með aðstoð fylgis- manna sinna, að leggjast'á móti skipun stjórnarinnar. Þetta at- hæfi mæltist allstaðar illa fyrir, af þvi að mönnum þótti með því stórum misboðið þeim fje- lagsanda, sem gerir það óþarft á íslandi að hafa vopnað lið að baki lögreglunnar. Þegar lög- reglan hafði orðið undir i þess- um viðskiftum, komu borgarar bæjarins til liðs við hana. Rit- stjóri var dæmdur í hæstarjetti til fangelsisvistar (um 1—2 ár að mig minnir). En hann af- plánaði aldrei þessa refsing. Þegar forsætisráðherra íslands, og æðsti fulltrúi þess valds, sem hjer var misboðið, kom til Danmerkur, stemdi liann stigu fyrir nýjum róstum úr þessafi átt rrieð þvf að fá hinn dæmda náðaðan. Jeg híka ekki við að halda því fram, að þessi athöfn ráðherra hafi verið í þjóðræn- um anda. Ef menn ráða nu af þessu, að þær þrautir, sem hafa göfg- að hjarta þjóðarinnar, hafi rænt hana nokkru af sinum forna arfi, karlmenskunni, sýna þeir ekki einungis, * að þá skortir þekking á lyndiseinkun hennar, heldur einnig, að þá skortir skynbragð á sögu og sálfræði. Sá maður hefir aldrei lifað, sem hefir getað haldið áfram að verja sjónarmið mildinnar með öðru en því að varðveita sina föstu lund. Ekki Búddha, nje Jesús, nje Seneca; nje Tol- stoj, nje Kropotkin, nje Gandhi. Hrottaskapurinn er veikleiki. Og það eru ein af hinum skelfilegu áhrifum ófriðarins, að sá hinn mjúki máttur, sem nefndur er mildi, nú er rægður úr öllum áttum. Ekki sist af konum. Það er sagt á íslandi, aö þegar nýtt nafn ber á góma, sje spurt um þetta: »Er hann gáfaður?« í akademiskum fje- lagsskap getur virðingin fyrir gáfum stundum snúist upp f þjóðernis-gort. Jeg virði skiln- inginn. En það hlutverk, að gera mannkynið sælla, ferst honum ámáttlega að leysa. Hann verður að taka sjer mildi hjart- ans og festu lundarinnar til aðstoðar. Guðmundur Kamban. Meðalannara ovða -. Tryggri Þórhallsson og ærn- leysi Jónasar frá llriflu. Á eldhúsdag mintist Tr. P. á Ngja sáttmála og sagöi m. a. að wvegna fortiðar Siguröar Þórðarson- ar« yrði »aö taka mikið tillit til þess, sem sá maður segði.cc Þetta gerðist tæpri viku eftir að S. P. hafði i víðlesnasta blaði lands- ins lýst Jónas frá Hriflu »ærulausan lygara og rógbera«. Hvað lengi ætlar J. J. að draga það, að leggja niður þingmensku? Yitlaus strákur? Fyrir skemstu hneykslaðist Jónas Jónsson frá Hrifla á því, að stjórnin ljeti »vitlausan strák« styra blaði sinu, og átti þar við ritstj. Varðar. Nærri má geta að mörgum hefur þótt slik aðdróttun alvarleg og í- skyggilegt að hið æðsta vald í land- inu skyldi hvila i höndum manna, sem leita samvinnu við vitskerta unglinga. En nú tókst svo illa til fyrir J. J. að á laugardaginn var flutti Tíminn ummæli um ritstj, Varðar, sem voru mjög á aðra leið en orð J. J. Einn af ágætisraðnnunj þjóðarinnar, Haraldur Níelsson prófessor, ritar þar um bók Ásg. Ásg. »Kver og kirkja« og vitnar í dóm ristj. Varðar um kverið, þann er fram kom í deilunni um guðlastsmálið i fyrra vor. Tilvitnuninni lætur próf. H. N. fylgja þessi ummæli: »Pegar slikar aðlinslur fara að koma í víðgeng- ustu blöðum landsins frá alvarleg- um og mentuðum mönnum, þa flnst mjer þær næsta ihugunarverðar og það er ekki unt að skella skolla- eyrum við þeim«. Hjer virðist bera allmikið á milli. J. J. talar um »vitlausan strák«, H. N. um »alvarlegan og mentaðan mann« sem skylt sje að taka mark á. Hver hefur rjett fyrir sjer? Iljer skal ekki reynt að miðla málum milli þeirra en á hitt skal bent, að H. N. hefur aldrei verið lýstur særulaus lygari og rógberk, hvað þá af rosknum og mikilsvirt- um heiðursmanni, sem um langt skeið hefur skipað eitt af æðri em- bættum rikisins. Mannalát. 12. þ. m. andaðist í Keflavík Einar Th. Hallgríms- son, fyrrum konsúll og verslun- stjóri á Akureyri og Seyðisfirði og síðar kaupmaður á Vopna- firði, faðir frú Þorbjargar konu Olgeirs Friðgeirssonar kaup- manns í Keflavfk, og Hallgríms ljósmyndara á Akureyri. 6. þ. m. andaðist á heimili sínu hjer í bænum fru Ing- veldur S. Thordersen, kona Helga Thordersen trjesmiða- meistara, nær sextug að aldri. 11. þ. m. andaðist á sjúkra- húsinu á Akureyri Einar Sig- fússon bóndi á Stokkahlöðum í Eyjafirði. i

x

Vörður

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vörður
https://timarit.is/publication/375

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.