Heima er bezt - 01.01.1959, Síða 21

út úrval af því, sem þessir sérkennilegu, en þó sannar-
lega eðlilegu vinir okkar hafa til okkar talað, mundi sú
bók sóma sér mæta vel sem einstakur spé-spegill síns
hlálega og afkáralega tíma.
Þá er ég kominn að Jónsmessunæturmartröð, merk-
asta ritverki Lofts fram að þessu.
Sú bók er róttækasta og víðfeðmasta ádeilurit, sem
skrifað hefur verið á íslenzku. Hún mundi á köflum og
jafnvel sem heild fulltorræð, stíllinn víða of þungur og
íburðarmikill, hið táknræna stundum full flókið, oft
ekki æskilegt fiug í rás atburðanna — og auk alls þessa
ekki nægilegu lífi blásið í hinar meira og minna tákn-
rænu persónur. En þrátt fyrir allt þetta er bókin full
af frábærri hugkvæmni, af orðkyngi, hnyttnum tákn-
rænum hliðstæðum við blákaldan veruleika dagsins í
dag, af logandi spotti, af svíðandi hatri og ískaldri fyrir-
litningu á allri hinni tízkubundnu ónáttúru, — hræsn-
inni, tilgerðinni, fégræðginni, æsingafíkninni og hinni
fölsku og innantómu hefðarmennsku, — og sannarlega
er það hressandi að komast að raun um, að íslenzkur
rithöfundur eigi slíkt hugarflug, slíkt skap, slíka þörf
til róttækrar gagnrýni og slíka dirfsku, sem þessi bók
leiðir í ljós. Og víst er það talandi tákn þess andvara-
leysis, þess heljardoða, sem ríkir um grundvallarvel-
ferðarmál þjóðarinnar, að þessi skáldsaga skuli ekki ann-
ars vegar hafa vakið heift, en hins vegar gefið tilefni
til alvarlegra varnaðarskrifa.
íslenzka þjóðin hafði um aldir orðið að sæta þröng-
urn kjörum og átt lítilla kosta völ, búið við einangrun
og fásinni og kúgun og arðrán erlendra aðila. Allur
þorri manna var svo fátækur af þessa heims gæðum sem
hugsazt gat. Margur er enn á miðjum aldri, sá, er man
vorsveltu og hálfgildings klæðleysi. En þjóðin átti sér
grundvallarverðmæti, sem hvorki einangrun, kúgun né
bjargarleysi fékk svipt hana, — rótgróna aðdáun á
manndómi og sönnum höfðingshætti og hneigð til iðk-
unar þjóðlegra fræða og kveðskapar, verðmæti, sern
voru gulltryggð fornum sögum og skáldskaparmáli.
þessi verðmæti gengu frá manni til manns, frá föður til
sonar, frá móður til dóttur — í hreysi jafnt og höfð-
ingssctri, og það er hljómur erfðagullsins, sem endur-
ómar öðru hverju upp úr hugarfylgsnum sögumanns-
ins í Jónsmessunæturmartröð, — sker sig jafnvel gegn-
um ýlfran sönghundanna frægu, sem spangóla Ave
María eftir Schubert, og öskur górilluapans á torginu.
Og það er þessi endurómur, sem vekur upp minning-
arnar um Gunnlaugs sögu og Eglu og veldur því, að
það eru þó íslenzkar ferskeytlur undir rímnastemmum,
sem verða þrátt fyrir allt hið mikla „númer“, sem hinn
mjög auglýsti trúður flytur lýðnum.
Þjóðinni íslenzku mátti heita í einu vetfangi svipt inn
í hringiðu heimsviðburða og fjölhliða tækni. Henni
voru fengnir flugdrekar og lúxusbílar, trukkar, jarðýt-
ur, vegheflar og skurðgröfur og rafmagnstæki alls kon-
ar; vfir hana var þeytt skæðadrífu af dollurum og pund-
um; henni voru fengin dýr og litrík föt yzt sem innst,
pell, purpuri og safalaskinn, skínandi hringar og men,
festar og dinglumdangl; henni voru veitt margvísleg
lífsþægindi, — dúkað fyrir hana borð með krásum og
dýrum drykkjum með framandlegum nöfnum; henni
voru fengnar tómstundir og jafnvel við hana sagt: það
er enginn að biðja þig að vinna hörðum höndum, bara
þú sýnist vinna; henni voru sýnd á hvítum tjöldum öll
ríki veraldar, dýrð þeirra og djöfuldómur, og í þögn-
inni vönum eyrum hennar voru látnir duna slagarar,
alheimsins jass og rómaðar sinfóníur og fúgur. Og
unga fólkinu var kennt að njóta líkama síns, mettaðs af
kjarngóðri fæðu og ólgandi af fjöri og hreysti . . . En
hver hirti um að miðla hinni glæsilegu ungu kynslóð
erfðagullinu og kenna henni að meta það og ávaxta,
leita þrótti sínum svölunar í viðfangsefnum, sem veita
varanlega nautn og verðmæti, sem ekki verða frá nein-
urn tekin?
Við vitum öll, hvert stefnt er. Við vitum, að líkam-
inn, hin blinda holdslyst, lúnn villti kraftur, hinar æstu,
ótömdu fýsnir, rifnar úr tengslum við menningu og
siðferði, er það, sem við er gælt sem hina einu allsherj-
aruppsprettu gleði og lífsnautnar, er það, sem allar hin-
ar mörgu gróðahýenur þjóðfélagsins rniða við með
glæstum árangri sínar gullnu vonir, með svo glæstum
árangri, að jafnvel hefur ekki annað þótt hlíta en að til
þjónustu við góð og göfug málefni væri farið inn á
hinar sömu gróðaleiðir, svo að mjög minnir á það til-
tæki kaþólsltra á þeirra niðurlægingarskeiði að halda til
ágóða fyrir sjálfa heilaga kirkju þær gleðikonur, sem
Jón sálugi Indíafari kallaði kirkjuhórur. Það furðulega,
afltáralega og ónáttúrlega er glæst og rómað, freklegur
hávaði í alls konar trumbum og blikkdrasli, skræpulegir
litir, fáránlegar hreyfingar og óeðlileg og blygðunar-
laus tilbeiðsla nakinna forma karla og kvenna, með til-
heyrandi mælingum og vogarmati, svo sem þegar hvert
annað kjöt er metið og vegið á blóðvelli. Og framand-
leg dýr og fáránlegar sjónhverfingar og hundakúnstir,
at og átök reynast hafa frábært aðdráttarafl. Allt þetta
— ásamt bókstafsþrælkun barnanna og svæfingarstofn-
unum í Alþingishúsinu — á sér sín tákn í Jónsmessu-
næturmartröð Lofts Guðmundssonár — og væri sú rit-
gerð meira en nóg til að fylla hverja síðu í Heima er
bezt, þar sem borin væru saman lið fyrir lið táknin og
veruleikinn. En hið mikla tákn alls hins dýrslega, alls
hins villta, loðna og frumstæða, sem blundar í djúpi
manneðlisins undir þeirri fágun, sem á því hefur orðið
á tugþúsundum ára fyir áhrif þess, sem skilur mann og
dýr er gorilluapinn. Skáldið skilur og veit, að yfir þjóð
hans vofir ægileg hætta, þar sem er formyrkvun sið-
ferðibundinnar skynsemi á refilstigum firinnætur um
fýsnaskóga hins blinda dýrseðlis. Kjarni varnarorða
hans fer hér á eftir:
„Við erum í sífelldri, æðiskenndri leit að guðum, sem
við glötum jafnskjótt og við finnum þá. Jafnvel á flatn-
eskju eyðimerkurinnar. Að vísu erum við loks upp-
gefin á guðum í okkar eigin mynd, enda verður varla
sagt, að mannsmyndir hafi yfirleitt gefizt okkur vel.
Og nú er svo komið, að verði ekki einhver til að taka
af okkur ráðin, þá verður skepnan tekin í guðatölu;
(Framhald á bls. 20).
Heima er bezt 17