Nýi tíminn - 01.02.1936, Qupperneq 6

N Y I T í M I N N
6
baráttu hennar, í það að verða
beztu tæki bankavaldsins meðai
hennar til þess að nremma arö-
inn af erfiði hennar.
í hinu óskiljanlega og senni-
lega meiningarlausa glamri sínu
um „sannvirðið“ hafa forsprakk-
ar kaupfélaganna þókst finna
siðferðilegan grundvöll til þess
að reka auðvaldssinnaða pólitík
gagnvart verklýðsstéttinni. Virð-
ast þeir þar eins og á öðrum
sviðum þverbrjóta meginreglu J.
H. og annara írumherja sam-
vinnunnar í landinu, því fyrir
tilverknað J. H. hækkuðu verka-
laun á Húsavík strax á fyrstu
árum K. Þ. að miklum mun.
Hvarvetna þar, sem núverandi
forystumenn félaganna hafa
komið nálægt verklýðsmálum,
þá hefir þáð verið á einn veg, —
í beinni andstöðu við hagsmuni
verkalýðsins. Nægir þessu til
sönnunar að nefna fátt eitt, en
af nógu er að taka (Garnadeil-
an í Rvík 1930, þar sem S. í. S.
ætlaði að þverskallast við því að
greiða gildandi taxta V.k.f.
Framsókn, deilurnar á Hvamms-
tanga og Blönduósi, sláturhús-
deilurnar á Húsavík, Akureyri,
Stykkishólmi og Borgarnesi o. s.
frv.). í þessum deiium fiestum
var barist fyrir því, að kaupfé-
lögin greiddu gildandi taxta á
hverjum stað. 1 þessum deilum
flestum var óspart harnrað á því,
að þarna væru kaupfélagsmenn
að vinna að sinni eigin fram-
leiðslu. Það kæmi því verklýðs-
félögunum ekkert við. Auðvitað
eru þetta megnustu rökvillur,
enda ekki bornar fram til ann-
ars en að falsa staðreyndir. Að
því leyti, sem félagsmenn unnu
hjá kaupfélögunum, þá var það
hvort tveggja, tiltölulega lítill
hópur allra félagsmanna og á-
valt fátækari hlutinn. Ef þessi
hluti vann fyrir neðan taxta eða
fyrir lágt kaupgjald, þá var
hann að færa hinum hlutanum,
meginhlutanum og það þeim
bezt stæðu í félaginu, fjárhags-
lega fórn og hana undir öllum
kringumsætðum rangláta í mesta
máta. Þannig er svipur forystu
samvinnunnar á Islandi nú á
dögum gagnvart hinum vinnandi
stéttum. Hún stendur með reidd-
an hnefa skuldaþrælkunarinnar
á aðra hlið, en launakúgunarinn-
ar á hina. Með framkomu síð-
ustu ára hafa þau glatað hinam
siðferðilega rétti til þess að telja
sig arftaka félgashugsjóna J. H.
og samherja hans.
Áhrif þessarar blekkjandi
starfsemi í þágu auðvaldsins eru
líka auðsæ. Kaupfélögin hafa
aldrei náð neinum teljandi á-
hrifum meðal verkalýðsins vegna
andstöðu sinnar við hagsmuni
verklýðsstéttarinnar í kaup-
gjaldsmálum. Á síðustu áratug-
um hafa víða umhverfis landið
risið upp kaupmenn við hlið
kaupfélaganna og rekið starfa
sinn með góðum árangri. Og ekki
er það sársaukalaust fyrir sanna
samvinnumenn að sjá í seinni tíð
Guðjónsens-verzlun á Húsavík
vaxa fiskur um hrygg með
hverju ári sem líður, jafnframt
því sem K. Þ. sekkur æ dýpra
í fen óbotnandi skulda. Kaupfé-
lögin eru því í virkilegri hrörnun
þó það komi kannske ekki enn
fram í minnkandi viðskiptum.
Núverandi forvígismenn sam-
vinnunnar á íslandi eru í flestu
ógæfumenn. Þeir hafa glatað
arfi brautryðjendanna. Hin eina
hamingja, sem héðan af er hægt
að hugsa sér að falli þeim í
skaut, er sú, ef þeim raunveru-
lega gæti tekist að gleyma braut-
ryðjanda kaupfélaganna J. H. og
hinu frumlega innihaldi þeirra.
Þeir hafa ábyggilega fullan hug
á því. Forvígismennirnir hafa
þegar gleymt og vilja gleyma
enn meiru. En alþýðan í land-
inu, sem enn í dag heyir lífsbar-
áttu sína upp á líf og dauða,
man J. H. og brautryðjendastarf
kaupfélaganna á fyrstu árum.
Hún hefir nú hafið upp merki
frumherjans, þar sem það féll
og hefir síðan verið traðkað af
„vinsamlegum" óvinum hennar.
Á ég þar við pöntunarfélögin,
sem verkalýður í kaupstöðum
landsins er nú að skapa. Þau eru
í öllum aðalatriðum steypt í sama
mót og kaupfélögin á fyrstu ár-
um. Pöntunarfyrirkomulagið er
hinn ytri rammi, en skuldlaus
verzlun og lægsta fáanlegt kostn-
aðarverð meginregla.
Alþýða bæjanna virðist líka
vel skilja að hér sé hagsmunum
í tilefni af aldarminningu
Jakobs Hálfdánarsonar, er rétt
að athuga samband Framsóknar
við frumherja kaupfélaganna i
því ljósi, sem starf J. H. gefur
tilefni til.
Þegar saga Kaupfélags Þing-
eyinga er lesin niður í kjölinn, er
ekki hægt að komast fram hjá
þeirri sögulegu staðreynd, að
hin fyrsta mótun og forusta þess-
arar félagsmyndunar var fyrst
og fremst í höndum J. H. Hann
— kannske einn allra sinna fé-
laga — skildi það, að kaupfélag
var aðeins mið að marki, en
ekkert takmark í sjálfu sér.
Það sést ijósast á grein, er hann
skrifaði í „Ófeig“ 1892, þar sem
hann ræðst á hugmyndir sam-
vinnumannanna um sannvirðið
og taldi það helzt ekki til, eða
a. m. k. kaupfélögin ófær um
að finna það. Hann leit ekki
fyrst og fremst á kaupfélögin
sem hugsjón, heldur hagsmuna-
samtök vinnandi alþýðu á móti
v,erzlunarkúgun og milliliðaokri.
Og á þeim vettvangi taldi hann
sigursælast að vinna alla alþýðu
manna til fylgis við kaupfélagið.
Þessar hugmyndir hans um sam-
vinnu og kaupfélög mótuðu alla
starfshætti hans. Það er því ekki
hennar þjónað af einlægni og á
réttan hátt. í Reykjavík er að
gerast kraftaverk í þessu efni,
því að reykvízkur verkalýður
hefir fengið orð fyrir að vera
lítið hrifinn af kaupfélögum,
enda er reynzla hans frá fyrri
árum sorgleg mjög í þessu efni.
En nú er það æfintýri að gerast
hjá verkalýð Reykjavíkur, sem
einna ánægjulegast er að ’minn-
ast úr sögu undirstéttanna á ís-
landi á líðandi stund. Nú flykk-
ist hann af jafnmikilli hrifningu
og áhuga inn í Pöntunarfélag
Verkamanna, eins og hann áður
fyrri fyrirleit af miklum inni-
leika hálaunaklíkuna í hvíta hús-
inu við Arnarhól.
Þessi nýja viðleitni alþýðunnar
til þess að draga saman það
bezta úr reynzlu kaupfélaganna
og skapa sér úr því biturt vopn
í hagsmunabaráttu sinni, hefir
verið litin mjög óhýru auga af
S.Í.S.-klíkunni og hefir hún sent
eitt peð sitt, Guðl. Rósinkranz,
út af örkinni til þess að sverta
þessi samtök í augum þeirrar al-
þýðu, sem enn stendur utan við
þau. En Guðl. Rósinkranz er
maður mjög fákunnandi í þeim
alvarlega leik, sem heitir lífs-
barátta alþýðunnar, en þar á
móti þeim mun betur að sér í
sníkjufræðum bitlingahjarðar
núverandi stjórnarvalda. Alþýða
landsins mun dæma skraf hans
um pöntunarfélögin í fyllsta
einungis, að í odda skerist með
forkólfum samvinnunnar nú á
dögum — sem telja „sannvirð-
ið“ hið æðsta takmark hinnar
efnalegu þróunar — og Jakobs
Hálfdánarsonar, heldur skarst
oft í mjög í odda með honum
og samstarfsmönnum hans við
K. Þ.
Sem dæmi þess hve alvarleg
sú misklíð oft var, má nefna það,
að eitt sinn byggði Jón Sigurðs-
son á Gautlöndum, form. félags-
ins, honum út úr húsum K. Þ. á
Húsavík, en viö rannsókn máls-
ins kom í ljós, að Jakob átti hús-
in en ekki kaupfélagið, og var
félagið því leigjandi Jakobs, en
hann ekki þess. Varð Jón að við-
undri fyrir þetta frumhlaup sitt.
Þessar skoðanir hans og þau
átök, sem urðu um þær, sýna, að
Jakob hefir jafnv.el frekar en
nokkur annar af frumherjum
kaupfélaganna hér á landi stað-
ið á grundvelli stéttabaráttunn-
ar. Víða kemur það fram í skrif-
um hans, hverja nauðsyn hann
taldi vinnandi fólki að standa
saman um hagsmuni sína. Hann
lagði því höfuðáherzlu á eflingu
hverskonar félagsskapar, sem
hann taldi „almáttugan", eins
og hann orðaði það sjálfur.
Það, sem hér hefir sagt verið
samræmi við þetta persónulega
innihald hans og Pöntunarfél.
verkamanna, sem hefir sigrað
heildsalaklíku Reykjavíkur, man
vaxa og eflast þó veimiltítur eins
og Gl. R. kreppi granna fingur
um pennaskaftið sitt.
En á sama tíma, sem þessi ó-
frægingarherferð er gerð, bind-
ast P. V. og Kaupfélag Reykja-
víkur, — hið eina lífvænlega
kaupfélag sem S. f. S. hefir tek-
ist að stofna í höfuðstaðnum,
mest fyrir ágætt starf forstj. síns
Helga Lárussonar — samtökum .
um sameiginlegar vörupantanir
frá útlöndum og sameiginlega
vefnaðarvöruverzlun í bænum.
Yfir því gætir forystuklíka S. í.
S. vandlega að þegja.
Núverandi forráðamenn ís-
lenzkra samvinnufélaga hafa
sýnt viðleitni til þess að varpa
þögn og gleymsku á minningu J.
H. og fyrstu samherja hans. Or-
sakirnar hafa verið raktar hér
ða framan.
En hin nýju pöntunarfélög, og
þau kaupfélögin sem hnegjast til
starfshátta þeirra, hafa tekið
upp merkið, þar sem það féll úr
höndum hinna fyrstu kaupfélags-
manna. Þau munu geyma minn-
ingu beggja: Núverandi ráða-
manna ísl. samvinnu, sér til varn-
aðar, og minningu Jakobs Hálf-
dánarsonar, sér til uppörfunar
og eftirbreytni.
af skoðunum J. H., verður að
nægja til þess að sýna, að all-
mjög ber þeim á milli í skoðun-
um, núverandi foringjum kaup-
félaganna og Framsóknarflokks-
ins og honum. Enda hafa þeir í
seinni tíð á all,áberandi hátt
dulið þann þátt, sem J. H. á í
myndun K. Þ. Nú síðast Jónas
Þorbergsson, ,er hann minnist
níræðisafmælis Benedikts á
Auðnum, þar sem hann telur þá
tvo, Benedikt og Pétur á Gaut-
löndum, hafa byggt upp K. Þ.,
en nefnir ekki Jakob Hálfdánar-
son á nafn.
En það væri lítilsvert að rifja
upp félagsmálaskoðanir J. H.,
ef vitað væri, að hann hefði ver-
ið einn um þær. En það :r 1-
veg víst, að svo er ekki. Hann
hefði ekki verið framkvæmda-
stjóri félagsins fleiri áratugi við
svo mikla andstöðu, og hann átti
við að stríða innan félagsstjórn-
arinnar, ef hann hefði ekki átt
marga skoðanabræður með^l
hinna óbreyttu liðsmanna. Og
þegar tilrætt verður um J. H.
við roskna Þingeyinga, sem
þekktu hann persónulega, þá
kemur nær ávallt hið sama fram:
— Jakob Hálfdánarson var hinn
vitri verzlunarmaður og ötuli og
óeigingjarni starfsmaður við
Ingólfur Gunnlaugsson.
Þróun Framsóknarflokksins og
frelsisbarátta íslenzkrar alþýðu
i.