Bankablaðið - 01.12.1940, Blaðsíða 19

BANKABLAÐIÐ
21
Verðbólga og seðlavelta
Um fátt annað er meira talað nú
hér á landi en verðbólguna, hina stöð-
ugu verðhækkun á flestum þeim vör-
um, sem fólk kaupir. Eins og við er að
búast er spurt um orsakirnar og það,
sem aðallega er bent á til skýringar,
er sú staðreynd, að seðlaveltan hefir
farið mjög vaxandi. — Sú spurning,
sem vaknar í því sambandi er,
hvort það er hin aukna seðlavelta, sem
er orsök hins hækkandi verðlags, eða
hvort samhengið er öfugt, þannig
að hið hækkandi verðlag hefir í för
með sér meiri seðlaveltu. Hér skal í
sem fæstum orðum skýrt, hvaða sam-
band venjulega er ráðandi milli verð-
bólgu og seðlaveltu, og svo farið
nokkrum orðum um verðbólguna hér
og orsakir hennar.
Eiginleg verðbólga er fyrir hendi,
þegar verðlag fer ört hækkandi vegna
þess, að hinn samanlagði peningakaup-
máttur, sem eftirspyr vörur, er vax-
andi, án þess að vöruútboð aukist að
sama skapi. Orsakir geta verið marg-
ar, en mjög oft er hana að finna í
peningapólitík bankanna. Þeir hafa
þá aukið útlán sín framyfir það, sem
þeim hefir borizt af spöruðu fé, þ. e.
hafið lánsfjárþenslu (í þrengri merk-
ingu orðsins). Hin almenna eftirspurn
eftir vörum og framleiðsluöflum hef-
ir þá aukizt og knúið fram verðhækk-
un á vörum og þjónustum. Við það
aukast peningatekjur manna, en það
veldur svo aftur meiri eítirspurn og
þannig áfram koll af kolli. Verðbólga
er þannig nánar tiftekið kapphlaup
milli verðlags og tekjumyndunar í
landinu, sem kaupmáttaraukning hef-
ir hrint af stað. Ef hinsvegar verð-
lag stígur án þess að orsökina sé að
finna í auknum kaupmætti, er ekki
um verðbólgu að ræða, en þetta getur
komið verðbólgu af stað, ef hin al-
menna verðhækkun leiðir til þess, að
kaup stígur.
Áður fyrr var það oftast aukin
seðlaútgáfa, sem verðbólgu olli. Nú
er þetta gerbreytt. Nútímabankar geta
nefnilega með útlánum sínum skapað
sinn eigin gjaldmiðil, hin svonefndu
afleiddu innlán, sem svo viðskipta-
menn þeirra ráða yfir með tékkútgáfu,
og það er nú oftast á þennan hátt,
sem verðbólga verður. Innlánin eru af-
leidd vegna þess, að þau eru bein af-
leiðing af útlánastarfsemi bankanna.
T. d. er andvirði víxils, er banki kaup-
ir, fært lántakanda til tekna á reikn-
ingi hans. Skilyrði fyrir því, að ný-
sköpun á gjaldmiðli þannig geti átt
sér stað, er, að bankarnir auki útlán
sín samtímis, og að tékkar séu al-
mennt notaðir meðal kaupsýslumanna.
Ef slík lánsfjárþensla er nægilega
sterk, mun áður en langt líður eig-
inleg verðbólguhreyfing byrja.En hafa
þá seðlar enga þýðingu fyrir þá
þróun? Gagnstætt tékkum, sem eru