Austurland - 23.12.1974, Síða 16

16
AUSTURLAND
Jólin 1974.
á síð'Ustu öld að þrjú systkin,
sonarbörn Jóns Einarssionar,
sem fyrr er vikið að, skiptu jörð
inni á milli sín og stofnuð eru
þrjú hei'mili. Gamli Skaftafells-
bærinn hygg ég svo að 'hafi ver-
ið ofan tekinn um miðja öldina,
og eru rústir, hans nú nær alveg
komnar í siand.
Eftir miðja öidina eru all ör-
uggar sagnir um hlaup úr Skeið-
arárjökli, sem þá koma með 6—
10 ára millibili. Þau virðast öll
hafa hagað sér noikkuð svipað,
vaxið ört og sum þeirra aðeins
staðið 3—4 daga. Þau hafa brot-
ist víðsivegar undan jöklinum og
þá sprenigt stór skörð í jaðiar
hans og skilið eftir sig rastir
geysistórra ísjaka. Oft voru
þessi jakasvæði svo þétt skipuð
jökum allt frá jökld og langaleið
til sjávar. að ófært eða ilifært
viar að komast þar í gegn. eða
yfir ís'breiðuna, t. d. talar Þor-
valdur Thoroddsen um, að í
hlaupi sem kom 1897 hafi mynd-
ast jakarastarsvæði austanvert
við miðjam Skeiðarársand, eða
frá Hörðuskriðu austur að
Gamla farvegi, að breidd nær ■%
úr mílu og 4—6 mílur að lengd
frá jökli til sjávar. Upp vjð
jökulinn var hægt að komast
milli jakanna, en annars staðar
var ..jsbreiðan með öllu ófær.
Hæð . piargra jakanna telur
Þorva,Í,dur 60—80 fet. 11—13
mannhæðir og eftir því að um-
mJál;.
Stórbrotnasít þessiara hlaupa
hafa menn tailið hlaupið 1861,
enda hefur það eitt borið nafnið
Stórahlaup. Það byrjaði að
morgni þess 24. maí og óx mjög
ört. Um hádeigi þann dag var
komið hásumarvatn í ána, en um
miðmætti það kvöld var austan-
verður Skeiðarársandur að
mestu allur undir vatni.
Hlaup þetta tók með sér síð-
ustu leyfar gróðurlendis neðan
við Skaftafellið, sem Eyjar köll-
uðusit. Það féll fast austur með
Öræfasveit allt austur fyrir
FagurJhólsmýri. í hliaup þetta
fóru rústir af gömlu seli frá
Svínafelli, einnig tók af mikið
af engja- og gróðurlendi frá
þeirri jörð. Þessu hlaupi fylgdi
mjög megn jökulfýla, og svo
var pest sú 'megn, að fuglar í
niánd við hlaupasvæðið hmndu
niður. Sagt er að helst hefðu
drepist endur. lóur og spóar.
Mikið af geysistórum jökum
barst fram með hlaupinu sem
síðan bráðnuðu niður í sandinn
o'g skyldu eftir hyldjúp bleytu-
ker. í einum slíkum pytti fórst
maður ásamt hesti sínum. Hann
hét Vigfús Einarsson og var afa-
bróðir minn.
Líkur benda til, að samfara
flestum hlaupum á ofanverðri
síðustu öld hafi verið eldur uppi
jón Rist.
um Vatnaj'ökli. Svo var einnig
í stóhhlaupum, sem komu í
byrjun þessarar aldar, eða árið
1903, einnig 1922 og svo 1934. í
hlaupinu 1913 varð ekki elds
vart og ekki heldur í hlaupinu
1938, siem er s'ðasta hlaup. er
komið hefur er flokkast getur
til hinna stærri hlaupa, bví að
eftir það verða þáttaskil í sögu
Skeiðarárhlaupanna. Þau gerast
þar frá mjög hægfara. Þau
hlaup, sem síðan hafa komið,
hafa öll verið í marga dasa að
vaxa og hafa staðið yfir mikið
lengur en hin fyrrj hlaup.
Örugglega er nú orðið miklu
minna vatn, sem berst fram og
jakaburður varla teljandi.
Þau hlaup, sem hafa komið
síðan 1938 hafa lítið farið útfyr-
ir þá venjulegu farvegi. sem
Skeiðará og Gígjukvísl falla um
og meginhluti Skeiðarársands
ekki orðið fyrir áföllum af völd-
um þessara hlaupa utan fyrr-
gremdra vatnafarvega, og því er
hann nú mjög tekinn að gróa
upp.
Af þeim hlaupum, sem komið
hafa á þessari ölid, mun hlaupið
1903 langstærst. Það hófst 25.
maí oig' óx allört. Aðfaranótt 27.
maí virtist það vaxa gífurlega
og rýfur bá stór skörð í jökul-
jaðarinn. Mikill hávaði og gnýr
verður þegar jökulskörin brest-
ur í sundur og þegar ísborgirn-
ar rekast á í straumólgunni og
ryðjast fram um sandinn. Sagt
er að brestir og dynkir frá
hlaupinu hafi heyrst iallt aust-
ur í Hornafjörð, enda vestanátt
þsssa daga. í Skaftafelli fannst
fólkinu se'm jörðin ti-tra við líkt
og hægur jarðskjálftahræringur
færi um hania begar hlaupið var
í algleyminigi. Hlaup þetta kom
bæði í Skeiðará og Núpsvötn.
Um vatnsflaum þann, sem til
sjávar barst þessa daga og afl
hlaupanna, má geta þess að tal-
ið var að það hefði myndað flóð-
bylgju vestur með ströndinni.
Þann 29. maí var verið að skipa
upp úr timburskipi í Vík í Mýr-
dal í logni og ládeyðu. Allt í
einu umhverfðist sjórinn. Kol-
mórauð straumólga barst með
feikna krafti vestur með strönd
inni svo uppskipunarbáturinn
losaði í skyndi allar festar við
skipið. Báturinn var vel 'mann-
aður harðduglegum sjómönn-
um. Ekki tókst þeim þó að ná
landi á venju'legum lendingar-
stað, en 1-entu í nauðlendingar-
stað, svoköliuðum Bás í Reynis-
fjalli, en þá hafði timiburflekinn
slitnað úr 'bátnum. Hvergi ann-
ars staðar þarna í grend var þá
orðið lendandi við sandinn
vegna brims.
Sem áhorfandi að hlöupunum
1934 og 1938 vil ég segja að þau
er vart hægt að bera saman við
þau hlaup sem síðan hafa kom-
ið í Skeiðará, svo mjög voru þau
að öllu stórbrotnari en þó munu
]Dau hafa verið ’mun hæglátari en
fiest þau hlauip voru, sem hér
að framan er vikið að. Hlaupin
1934 og 1938 fóru yfir stór svæði
af sandinum og báru fram með
sér mikia jakahrönn. Mest var
hún þó og jakarnir stærstir inn
við jöfculinn og fram á móts
við Skaftafellsibæi. Þá var all-
mjikið hrafl af jökum, sumum
stórum, allt til sjávar.
Aðalmagn þessara hlaupa var
austur við Skaftafellið, samfellt
5 km vatnasvæði. í báðu'm hlaup
unum mun hafa komið hlaup í
Háöldukvís'larfarveg og svo frá
Hörðuskriðu og allt vestur að
Sigurðarfit. í hlaupinu 1934
kom að ég 'held, eitthvert 'hlaup
í Súlu. Hlaupið féll svo nærri
sæluhúsiinu að segja mátti að
það stæði orðið alveg á vatns-
bakkanum.
Austan við sæluhúsið kom
einnig fram hlaup einikum þó í
hlaupinu 1938, þá var þar 1.8
km bieiður áll. Sem ábendingu
um jakaframburð í hlaupinu
1934 sikal geta þess, að mánuði
eftir að hlaupinu lauk, var haf-
ist hania að koma aftur upp
lands''malínunni, sem féll á
svæði hlaupanna. Þá voru jaka-
borgirn ar mikið farnar að láía
á sjá í vorþeynum og síga nið-
ur í sandinn.
Ekk: reyndiBt þó hægt að
lecrgja línuna, nema mjög krók-
ótta. því víða var ísinn það sam-
felldur að ekki var hægt að
koma þar fyrir staurum og þeg-
ar línan var strengd varð að
höggva úr sumum jökunum,
sem báru hærra en stauramir.
Þessi hlaup, svo stórbrotin
náttúrufyrirbæri, líða mér
aldrei úr minni, og ég er þakk-
Framhald á 14. síðu.
Skeiðarárhlaup í hámarki 18. júlí 1954. — Ljósm.: Sigurjón Rist.
Eins og að sjá út á haf — en þetta er Skeiðará 1972. — Ljósm.-
Anna María Ragnarsdóttir.
í Grímsvötnum eða vestanverð-
Standast varnargarðarnir stórhlaup % Skeiðar? — Ljósm.: Sigur-