Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.08.1982, Side 5

límarit
VERKFRÆÐINGAFÉLAGS
fSLANDS
67. árg. — 4. hefti 1982
Trausti Einarsson:
Eldvirkni og úrkomu-
skeið hér á landi
EFNISYFIRLIT:
Bls.
Trausti Einarsson:
Eldvirkni og úrkomu-
skeið hér á landi 53
•
Hjörleifur Guttormsson:
Nýiðnaður og möguleikar
I orkufrekum iðnaði 58
•
Nýir félagsmenn 66
ÚTGEFANDI:
VERKFRÆOINGAFÉLAG ÍSLANDS
BRAUTARHOLTI 20, SÍMI 19717
KYNNINGAR- OG RITNEFND:
ODDUR B. BJÖRNSSON, form.
BJÖRN MARTEINSSON
EGILL B. HREINSSON
HELGI SIGVALDASON
MAGNÚSJÓHANNESSON
PÁLL LÚÐVÍKSSON
RAGNAR SIGBJÖRNSSON
RITSTJÓRI:
PÁLL LÚÐVÍKSSON
UMBROT OG PRÓFARKALESTUR:
Gl'SLI ÓLAFSSON
ÁRGANGURINN 6 HEFTI
PRENTAÐ í STEINDÓRSPRENTI HF
Járnblendiverksmiöjan á Grundartanga
INNGANGUR
Með hliðsjón af því, að veðrátta
harðnaði um sama eða svipað leyti hér á
landi og á Suðvestur-Grænlandi, eink-
um á 13. og 14. öld að talið er, er gert
ráð fyrir því að efling Grænlandshæða,
hafi verið sameiginleg orsök þessarar
veðurfarsbreytingar. Áhrifin hér á landi
hafa verið þau, að norðlæg átt flutti
með sér svalt og þurrt loft til landsins,
en það dró úr þeirri eldvirkni, sem bygg-
ist á grunnvatnshæð, sbr. Suðvestur-
land. Gosin í Öræfajökli byggðust á
vetrarsnjó, einkum foksnjó. Og gosin í
Heklu byggjast á leysingu Heklujökla,
allt frá 1104 til gossins 1947. Fjallað
verður um þýðingu vatns fyrir eldgos.
Um samband úrkomuskeiða og eld-
virkni hér á landi hefi ég áður fjallað
nokkuð. Efnið er þó síður en svo tæmt,
og vildi ég hér mega bæta nokkru við
það, sem áður var skráð, og til glöggv-
unar rifja upp sumt af því sem áður var
fjallað um.
í 3. kafla í (1) er tafla yfir aldurs-
greind eldgos hér á landi eftir ísöld.
Kemur þar í ljós að gosin urðu nær ein-
göngu á Mýraskeiðunum svonefndu,
þegar úrkoma var meiri og grunnvatn
stóð hærra en á Birkiskeiðunum. Birki-
skeiðin voru hvort um sig um 2 þúsund
ár, og eftir flestra skilningi hefði eld-
virkni verið talin útdauð á þeim. En það
virðist ekki hafa þurft annað en skeið
aukinnar úrkomu til þess að eldvirkni
Trausti Einarsson lauk doktorsprófi í
stjörnufrœði frá háskólanurn í Götting-
en 1934. Kennari við Menntaskólann á
Akureyri 1935—44. Kennari við verk-
fræðideild HÍ frá 1944, skipaður pró-
fessor í aflfrœði og eðlisfrœði 1945.
Hefur unnið að rannsóknurn á jarð-
myndunum íslands frá 1934, m.a. á
hverum, hveragosum og eldfjallagosum
(Heklugosi 1947—1948), tnyndun mó-
bergs, aldursafstöðu I basalti, bergseg-
ultnagni, þyngdarmœlingum og al-
mennri jarðfræði Islands.
hér á landi vaknaði af dvala. Þeir sem
efast um úrslitaþýðingu úrkomunnar til
að endurvekja eldvirkni, ættu að hug-
leiða þetta.
í öðru lagi benti ég á (2), að ýmis eld-
gos á sögutíma, virðast einnig hafa stað-
ið í sambandi við háa grunnvatnsstöðu.
Loks skýrði ég að nokkru leyti (2)
hvernig háttað væri sambandi eldgosa
og hárrar vatnsstöðu í sprungum. Tel ég
rétt að endurtaka hér það atriði með
einföldum reikningi.
í vatnsfylltri (lóðréttri) sprungu er
þrýstingurinn (sem leitast við að víkka
sprunguna), meiri en bergþrýstingurinn
(seni leitast við að þrengja sprunguna),
ef eðlisþungi bergsins er minni en viss
mörk segja til um. Á dýpinu d, er vatns-
þrýstingurinn d-Ev-g, þar sem Ev er
eðlisþungi vatnsins og g er hröðun
þyngdarinnar. Láréttur þrýstingur
TÍMARIT VFÍ 1982 - 53