Tímarit Verkfræðingafélags Íslands - 01.08.1982, Side 11

ramma í einstökum atriðum, t.d. hvað
rúmast geti undir hugtakinu „forræði
landsmanna”. Viðhorf ríkisstjórnarinn-
ar í þessum efnum hafa hinsvegar
komið skýrt fram í tengslum við þing-
mál, er flutt hafa verið og þetta varða,
m.a. í greinargerð með frumvarpi til
laga um raforkuver, svo og í tillögu til
þingsályktunar um virkjunarfram-
kvæmdir og orkunýtingu, sem flutt var
og samþykkt á síðasta þingi. Sérstök
Orkustefnunefnd, sem starfað hefur á
vegum ríkisstjórnarinnar, orðar þetta
svo í greinargerð um orkunýtingu, er
fylgdi þeirri tillögu:
„Orkustefnunefnd telur að forsenda
þess að orkulindirnar skili þeim þjóð-
hagslega arði, sem að er stefnt með nýt-
ingu þeirra, sé að íslendingar hafi virk
yfirráð yfir nýjum fyrirtækjum í orku-
frekum iðnaði. Nauðsynlegt skilyrði
fyrir virkum yfirráðum er, að eignar-
aðild sé að meirihluta í íslenskum hönd-
um. Þetta skilyrði er hins vegar ekki
nægjanlegt. Hráefnis- og markaðsmál
og jafnvel tækniöflun geta verið á þann
veg, að meirihlutaeignaraðild nýtist ekki
nema að takmörkuðu leyti til virkra
yfirráða í viðkomandi fyrirtæki. Því er
að mati nefndarinnar nauðsynlegt, að
Islendingar leggi einnig ríka áherslu á að
efla þekkingu sína og möguleika hvað
varðar þessa þætti orkufreks iðnaðar.
Á undanförnum árum hafa verið
nokkuð skiptar skoðanir um það, hvort
raunhæft væri að íslendingar gætu átt
meirihluta í orkufrekum iðnfyrir-
tækjum. Nú er það hins vegar almennt
viðurkennt, að íslenska þjóðin hefur
bolmagn til þess og lánstraust á erlend-
um lánamörkuðum að ráðast í stóriðju-
fyrirtæki sambærileg við þau, sem fyrir
eru í landinu og yrðu jafnvel algerlega í
íslenskri eigu. Hvort og að hve miklu
leyti við viljum eiga samvinnu við
erlenda aðila að þessu leyti, getur því
eingöngu farið eftir mati manna hverju
sinni á því, hvort hagkvæmt gæti verið
af öðrum ástæðum, t.d. vegna sam-
vinnu á sviði tækni og markaðsmála, að
erlendir aðilar ættu hlut að nýjum fyrir-
tækjum í orkufrekum iðnaði.
Stefna ríkisstjórnarinnar er sú, að
Islendingar eigi a.m.k. meirihluta í
fyrirtækjum sem starfa hér á landi.
Stefnan um meirihlutaeignaraðild
Islendinga hefur margvíslega þýðingu,
einnig í rekstrarlegu tilliti einstakra iðn-
fyrirtækja”.
Þetta er síðar nánar rösktutt af
nefndinni og síðan segir í sömu greinar-
gerð:
„Orkustefnunefnd er þeirrar skoðun-
ar, að mjög mikilvægt sé að íslendingar
leggi sérstaka áherslu á að byggja upp í
landinu tækniþekkingu og verkkunn-
áttu á sviði orkunýtingar. Að mati
nefndarinnar þarf m.a. að hafa þetta
markmið í huga við sérhvert nýtt verk-
efni. Einnig þarf að efla rannsókna-
starfsemi í þessum efnum svo og að
tengja tækni- og verkmenntun í landinu
þessum viðfangsefnum. í þessu skyni
þarf að koma til verulega aukið fjár-
magn, þannig að rannsóknir á þessu
sviði fái hliðstæða áherslu og nú er lögð
á virkjunarrannsóknir.
Nefndin telur, að hliðstæða stefnu
beri að hafa um markaðsmálin, þ.e.a.s.
að íslendingar efli þekkingu sína í þeim
efnum og taki eins virkan þátt í
markaðsstarfseminni og frekast er
kostur í nýjum fyrirtækjum í þessum
iðnaði. í þessu sambandi má benda á,
að enginn dregur í efa mikilvægi öflugs
sölukerfis, sem íslendingar hafa komið
sér upp víða um heim vegna sölu á fisk-
afurðum.
Almennt má segja, að stefnan um
virk yfirráð feli í sér, að íslendingar eigi
meirihluta í iðnfyrirtækjum, að íslend-
ingar efli innlenda rannsóknastarfsemi
og þekkingu á sviði orkunýtingar og að
íslendingar hafi vald á útvegun hráefna
og sölu á afurðum orkufreks iðnaðar”.
Ört vaxandi skilningur hefur verið að
skapast á gildi þessarar stefnu og ég tel
að hann hafi m.a. komið einkar skýrt
fram á Orkuþingi, sem haldið var í júní
1981, m.a. hjá ýmsum þeim verk-
fræðingum, sem þar lögðu orð í belg.
FJÖLÞÆTT IÐNÞRÓUN
í samræmi við þetta hefur á síðustu
árum farið fram víðtæk athugun á ýms-
um möguleikum í nýiðnaði hérlendis.
Iðnaðarráðuneytið hefur í þessu starfi
verið samræmingaraðili, en í útfærslu
einstakra verkefna stuðst við innlendar
stofnanir og verkfræðistofur. Jafn-
framt hefur verið leitað samstarfs við
útlendinga um ýmis afmörkuð atriði í
tengslum við hagkvæmnimat, markaðs-
mál o.fl. Þá hefur ráðuneytið lagt á það
áherslu, að tengsl yrðu tryggð við hinn
almenna iðnað í landinu, sem á að geta
hagnýtt sér þá sókn inn á orkusviðið,
sem að er stefnt, bæði á sviði fram-
leiðslu og þjónustu svo og verktaka-
starfsemi. Þær greinar, sem þessu tengj-
ast sérstaklega, eru auðvitað málmiðn-
aður og rafiðnaður. Sérstök Verkefnis-
stjórn í rafiðnaði hefur t.d. unnið mikið
starf í samvinnu við samtök iðnaðarins
til að varpa ljósi á þá möguleika, sem
innlendur rafiðnaður geti átt í sambandi
við uppbyggingu orku- og iðjuvera. Að
sama marki beinist sú stefna varðandi
opinber innkaup fyrirtækja og stofn-
ana, sem ríkisstjórnin samþykkti á liðnu
sumri.
Við eigum vissulega margra kosta völ
i iðnaði og þurfum að hafa augun vel
opin í þeim efnum. Þetta á jafnt við um
þann iðnað, sem byggir á auðlindum
lands og hafs, almennan iðnað, þar sem
smáfyrirtæki eru ríkjandi í myndinni,
og stóriðju með meðalstórum og stórum
fyrirtækjum. Iðnþróun, einnig í okkar
litla samfélagi, þarf að vera fjölþætt og
eru fyrir því margar ástæður, sem hér
verða ekki raktar. Ég minni aðeins á
þann sveigjanleika, sem fylgir fjöl-
breytni, og þær hættur, sem stafa af
einhæfni, einnig með tilliti til þróunar í
síbreytilegum heimi.
í þessu erindi fjalla ég eingöngu um
nýiðnað, sem tengist meðalstórum og
stórum fyrirtækjum, einkum þeim er
vinna úr ólífrænum hráefnum eða
hagnýta sér orkulindir landsins sem
meginbakhjarl.
HAGNÝTING Á BYRJUNARSTIGI
Enn nýtum við aðeins brot af orku-
lindum okkar, vatnsafli og jarðvarma,
til iðnaðar, þannig að segja má að sú
hagnýting sé á byrjunarstigi. Svipuðu
máli gegnir um ýmis þau hráefni, sem
hægt er að nýta til iðnaðar. Um magn
orkulindanna þarf ekki að hafa mörg
orð í þennan hóp, en stærð þeirra og
nýtingarmörk eru þó engan veginn
þekkt til hlítar. Inn í þá mynd koma
einnig aðrir hagsmunir, svo sem
umhverfisverndarsjónarmið, sem taka
þarf tillit til.
Þekking okkar á jarðvarmanum er
skemmra á veg komin en rannsóknir á
vatnsafli landsins, og eru á því eðlilegar
skýringar. Mun kostnaðarsamara er að
afla traustrar vitneskju um jarðhita en
fallvötn. Nú er í undirbúningi áætlun
um rannsókn háhitasvæða landsins,
undirbúin af Orkustofnun fyrir
iðnaðarráðuneytið. Ég geri ráð fyrir að
kynna þessa áætlun á Alþingi í vetur og
kanna vilja þingsins til hennar. Við
skulum bregða hér aðeins upp myndum
úr þessari áætlun, eins og hún liggur nú
fyrir í drögum. (1., 2. og 3. mynd eru úr
óprentaðri skýrslu Orkustofnunar:
Áætlun um skipulegar rannsóknir á
háhitasvæðum landsins. Orkustofnun,
OS82093/JHD13, október 1982).
Það er hins vegar ekki nóg að kanna
jarðhitann sem auðlind og einstök
jarðhitasvæði. Ef við ætlum að hagnýta
TÍMARIT VFÍ 1982 — 59