Landshagsskýrslur fyrir Ísland - 01.02.1913, Blaðsíða 168

408
fyrir þeim að fara, því efnin lej’fi þeim ekki að menna börn sín eins og börn
heldra fólks.
Ef hugsað er um hvaðan verðhækkunin stafar, þá kemur hún af því að
gullið er að falla í verði, en með því, eða peningunum, er alt verð mælt. Gullið
fellur aftur í verði af þvi, að framleiðslan á því er svo mikil. Gullnámurnar i nánd
við Jóhannesburg í Afríku, hafa í 20 ár framleitt 1100 miljónir króna i gulli árlega.
Frá Klondyke hafa komið 1800 miljónir króna í gulli. Þetta út af fyrir sig verða
alls 23800 miljónir króna í gulli. Fyrir utan þessar námur er unnið í gullnámum
hingað og þangað, en þær framleiða ekki neitt líkt því, eins og námurnar er nefndar
hafa verið. Líkindin til að gullið hækki aftur í verði — og þá að vörur alment
falli í verði móti peningum — eru því nær engin.
Þegar gullið eða peningarnir falla í verði, þá græða þeir, sem framleiða eða
selja vöruna sem er að stiga i verði og þeir sem eiga að svara skuldum sem
ákveðnar eru í peningum. Hinir síðartöldu borga minna aftur en þeir fengu. Fyrir
skaða verða allir sem eiga peninga, allir sem eiga skuldir ákveðnar i peningum, eða
skuldabrjef annara i eign sinni. Allir þeir bíða tjón, sem fá vinnu sína greidda í
peningum með ákveðinni upphæð, hvort sem upphæðin er ákveðin eftir tímavinnu,
dags-, viku- eða ársvinnu. Allir daglaunamenn, vikulaunamenn og árslaunamenn
verða fyrir skaða, þeir fá með alveg sömu launum í krónutali, þess minna virði, sem
peningarnir hafa fallið meira í verði, og þeir halda áfram með að bíða skaða,
þangað til að launin hafa hækkað jafnmikið sem verðfalli peninganna svarar. Það
jafnast fyrst aftur, þegar launin hafa hækkað jafnt því, sem peningarnir hafa fallið,
en að jafnaði aldrei svo að skaðinn, meðan peningarnir voru að falla án þess að
launin hækkuðu, sje bættur. Af verkalaunum, sem greidd hafa verið á spítalanum,
má sjá, að ýms verkafólkslaun hafa hækkað eftir 1898, án verkfalla eða uppþota
verkmanna, eins og oftast sýnist verða að eiga sjer stað erlendis eftir 1850. Erlendis
hefur verðfallið á peningum eftir 1850 aukið jafnaðarmannaflokkinn meira en flest
annað. Nú eftir síðustu aldamótin má segja hið sama. Þegar menn sjá að mann-
fjelagið, sem þeir vinna í, ekki vill borga þeim svo, að þeir geti lifað, þá taka þeir
málið í eigin hendur og reyna að koma kauphækkuninni á með samtökum, verk-
föllum, og ef eitthvað ber útaf þá með enn sterkari meðölum. Til þess að komast
hjá verkföllum og óeyrðum, eru löggjafarþingin að setja upp gerðardóma til að
miðla málum, og vona með þvi að mannfjelagið verði fyrir minni skaða af þessum
orsökum en það hefur orðið áður.
í veraldarsögunni eru afleiðingarnar af verðfalli peninga einna ljósastar af
stjórn Karls I. og parlamentsins á hans stjórnarárum. Peningarnir Qellu óðum í
verði — og enginn vissi hvað var að ske. Konungurinn kallaði þingið saman og
bað um meiri fjárframlög, því rikistekjurnar á Englandi hrykkju ekki fyrir útgjöld-
unum. Þingið veitti ekki það sem heðið var um. Karl I. bjó þá til ýms skattalög
án samþykkis þingsins, sem einvaldskonungur væri. Þegnarnir þoldu honum það
ekki. Vantraust parlamentsins og óvild konungsins á því óx meira og meira. Pen-
ingarnir fengust ekki veittir. Upp úr deilunni kom borgarastyrjöld milli þingsins og
konungsmanna. Konungurinn bar lægri hluta og var hálshöggvinn. Þingið kaus
Cromwell fyrir Protector (forseta). Þegar honum leiddist þófið við þingið, sendi
hann það heim og lokaði þinghúsinu með eigin hendi. Sjálfsagt hefur Cromwell
litið svo á, sem þingið vantaði þekkingu og sanngirni til að hafa á hendi lög-
gjöf og fjárveitingarvald fyrir mikið og voldugt ríki.
Hver áhrif verðfallið á peningum hefur á kjör starfsmanna landsins og allra,