Norðurslóð - 26.03.2015, Qupperneq 4

4 - Norðurslóð
Gullbringuárin
Minningabrot Gests Guðmundssonar frá Gullbringu 1. hluti
Hjónin í Gullbringu, Sigurbjörg Hjörieifsdóttir og Guðmundur
Guðmundsson.
að fyrsta, sem ég tel mig
muna voru eftirstöðvar
jarðskjálftans 2.6. 1934
þá tveggja ára. Eftir skjálftanum
sjálfum man ég ekki, en stórbreyttar
aðstæður eftir hann man ég nokkuð
vel. I Gullbringu, sem annars
staðar út við sjó og fram til dala,
var fólk úti sem inni við vanaleg
heimilisstörf svo og vorverk ýmis
konar. Sjálfúr var ég víst að fá
mér skyr, eða svo var mér sagt, af
skyrsíu inni í búri alls óhræddur þótt
veggir væru að hrynja í kringum
mig. Guðrún systir, þá fjögurra ára,
var nærstödd og tók það að sér að
beiðni mömmu að koma mér út.
Mamma þurfti að sækja Ragnar
sem var á fyrsta ári inn í baðstofú
og flýta sér með hann út úr bænum
og þurfti að klöngrast með hann á
handleggnum yfir hrunda veggi
á leiðinni út. Gunna sagði mér
seinna, að ég hefði verið bálillur við
sig, að hún skyldi vera að draga mig
nauðugan frá matnum. Suður á túni
voru þær Rósa og Freyja að hreinsa
túnið þ.e. að raka saman þurrum
skít, sem ekki hafði molnað niður
við slóðadráttinn. Skyndilega heyra
þær einhverskonar torkennilegan
gný framan úr sveitinni, þær líta
upp og fram í sveitina og skynja í
sjónhendingu margskyns undur,
sem þær höfðu aldrei orðið vitni
að. Eitt með öðru var að þakið á
Brekkukotsbænum sást koma upp
fyrir Jarðbrúar hæðina og hníga
strax í hvarf aftur. Grjót heyrðist
velta og reykmekkir gusu upp
hér og hvar, allur Dalurinn virtist
undir lagður. Skelfingin læsti
sig um þær á hlaupunum heim
að bænum. Skömmu síðar virtist
sveitin mengast af margvíslegri
jarðefnalykt, lækirnir sem hoppuðu
og skoppuðu tærir niður lækjargilin
urðu nú dökkir og ógnandi.
Haraldur var suður við Sundskála
að slæpast eins og stundum áður,
þar voru menn að bæta í uppfyllingu
sunnan Skálans og laga kanta. Einn
þeirra var með hjólbörur fullar af
uppfyllingarefni, sem hann hafði
sótt nokkum spöl, þegar skjálftinn
reið yfir, trumbuðu bæði, maðurinn
stóð strax upp reisti við hjólbörumar
tók um höfuðið með báðum höndum
og snéri því sitt og hvað hristi svo
höfuðið í forundran, hélt síðan
áfram sínu starfi eins og ekkert
væri. Haraldur, sem stóð þama og
horfði á aðra vinna og hafði og
hvimað athugulum augunum víða
um nágrennið eins og hans var vani,
sá meðal annars að tvær öskufötur
stóðu tæpt á ösku stálinu við lækinn
í Tjamargarðshomi ultu nú með
skrölti miklu niður í lækinn rétt
áður en skjálftinn reið á Skálanum.
Réði hann af því að skjálftinn kæmi
framan að. Pabbi var af bæ, þegar
ósköpin dundu yfir. Hann var víst
fljótur að bregða við og koma heim,
hann vissi sem var að mikið var í
húfi, en jafnframt að heima biði
ráðsnjöll og fjölvirk kona með
stóran bamahóp, sem ekki féllust
hendur þótt í móti blæsi. Að lítilli
stundu liðinni var hann sameinaður
fjölskyldunni og enginn hafði svo
mikið sem skrámast. Hann fann
sem oft áður, að Guð liti til með
þeim sem þyrftu þess mest með.
Nú var hafist handa um að bjarga
því sem bjargað yrði. Fyrst var að
sækja í hálffallið eldhúsið það sem
til náðist með góðu móti, svo var
að sækja rúmfatnað og setja allt í
Suðurhúsið (nú Amgrímsstofa). A
meðan á öllu þessu stóð, kættust
sum bömin, önnur lifðu sig inn í
aðstæðumar og fylltust vonleysi.
Nú var liðið á daginn og enginn
svefnstaður vís. Pabbi fann oftast
ráð við öllu, þótt ráðin dygðu ekki
alltaf. I eðli sínu var hann enginn
bóndi, en grunnt var á skapandi
eðli hans og kom það sér heldur
vel við slíkar aðstæður sem þama
voru, passlega kæmlaus, enda ýmsu
vanur. Haraldur var nú tilbúinn til
allra hluta og hjálpuðust þeir feðgar
vel að við að hrinda í framkvæmd
þeim hugmyndum sem pabbi hafði
í huga. Það var í stómm dráttum
að koma fyrir stórum plönkum
þversum yfir grasi gróna laut ofan
bæjarins. Þar ofan á lögðu þeir svo
nokkrar þakplötur og svo þar undir
poka, gömul teppi og hvað eina sem
vama mundi raka að komast upp í
rúmfötin, þegar þau kæmu þama
inn. Þama sváfum við svo í tvær
eftirminnilegar nætur allavegana
fyrir mig var þetta aðeins ævintýri.
r
þessum dögum nutum
við sem aðrir mikilla
hlýinda með mildum
gróðraskúrum af og tii. Það var ljúft
fyrir lítinn mann að vera aðnjótandi
þess að heyra mjúkt júníregnið hjala
við blikkplötumar yfir lágreistu
hreysinu. Eftir tveggja nátta dvöl í
lautinni buðu þau Guðrún og Bjöm,
bændur og nágrannar okkar að flytja
í ný byggð ijárhús. Garðinn var nýr
og hreinn og ekkert að því að nota
hann undir rúmfötin. Einhverjir
höfðu orð á því að okkur væri engin
vorkunn, Kristur fæddist jú í jötu og
varð ekki meint af. Því miður man
ég ekkert eftir þessum íjárhús kafla
sem er þó alls ekki fyrir það að ég
vilji gleyma eða þurrka hann út úr
minninu. Ríkið brást hratt og vel
við þessum skelfilegu hamfömm,
setti strax á laggimar einhverskonar
jarðskjálftanefnd, sem mætir menn
sátu í. Þeirra verkefni var að fara
um og skoða hrunda og illa fama
bæi og önnur hús og segja til um
hvað ætti og mætti gera á ábyrgð
þessarar nefndar. Aðal Skilaboðin
voru þau, að ekki væri ætlast til að
endurreisa gömul torfhús, heldur
endurreisa sem mest úr timbri og
járni, þar sem því væri við komið.
Þetta hljómaði allt mjög vel og
gekk að mestu eftir. Þessi mikli
jarðskjálfti fékk fljótt á sig nafnið
DALVÍKUR SKJÁLFTINN sem
raunar var sannmæli, því svo illa
voru sum húsin leikin að furðu
sætti, að stórslys á fólki skyldu ekki
hljótast af. Marga furðaði á því hvað
Skjálftinn varð harður á Dalvíkinni,
því hann virtist koma framan
Dalinn. Skýringin er sú, sem ég
vil reyna af veikburða getu í fáum
orðum að bregða birtu á. Hvers
konar afl, sem leysist úr læðingi
framkvæmir bylgjuhreyfingu.
Hraði bylgjanna ræðst af hörku þess
efnis, sem bylgjumar hreyfa við,
því harðara sem efnið er þeim mun
hraðara fara þær og eru jafnframt
smærri, en halda raunar betur styrk
sínum. Mjúkt efni deyfir bylgjumar.
Skýringa dæmi ég legg rör á jörðina
og við hliðina á því stífan kaðal ýti
síðan á endann á báðum hinn endi
jámrörsins hreyfist samtímis, en
kaðallinn sveigist aðeins í bugður.
Fólk getur líka hugsað sér stóra
haföldu koma upp á land, þessi alda
fer til baka á ógnar útsogi, sem nefnt
er. í mynni Eyjaijarðar em víðáttu
mikil flekaskil, sem álitin em hafa
valdið skjálftanum. Hreyfiorka
skjálftans ýtir við berggrunninum
í þessu tilfelli til suðvestur og
ætla má að hreyfmgin beinist
upp í yfirborðið vegna sennilegra
milljóna ára gamalla sprungu við
bergstöpul Stólsins. Þýtur svo
norður mjúkalag Svarfaðardalsins
og mætir síðan bylgjum mjúka
lagsins frá Skjálftanum á Dalvík,
með fyrrgreindum afleiðingum. Til
að finna út upptök skjálftans þarf
lítið meira en að mæla vegalengdina
frá Dalvík og fram i berggrunn
Stólsins, því hún er svipuð og frá
Dalvík og norðaustur í upptök
Skjálftans í ljarðarmynninu.—
þegar víst var orðið um svefn
aðstöðu upp hófst mikið brambolt
í rústunum.
Eitt það íyrsta hjá pabba
og þeim feðgum var að
koma upp eldunarplássi.
Eldavélinni var dröslað í smáhýsi
sem var á milli framhúss bæjarins
og ARNGRÍMSSTOFU, sem alla
jafnan var bara nefnt Suðurhús. Þar
skyldi hún standa og malla ofaní
svangan hópinn þessa dagana. Pabbi
var ekki lengi að búa til reykrör
fyrir eldavélina upp úr þekjunni, en
gallinn var bara sá, að honum voru
ekki tiltæk brunafri efni sem hann
gæti vafið um rörið þar sem það fór
í gegnum þekjuna, enda fór svo að
kvikna vildi í þekjunni ef stíft var
eldað og ekki var höfð gát á hita
rörsins. En þrátt fyrir það hlaust
aldrei skaði af, það er ég man. Við
borðuðum síðan í því rými, sem
nefnt er í dag Amgrímsstofa og var
áfast við hana eins og áður kom
fram. Þetta smáhýsi var venjulega
notað fyrir eldivið, daggjafir íyrir
kýmar og búnað sem var notaður
fyrir og á hesta. Fáeinum dögum
eftir komu nefndarmannanna
barst okkur í hendur bæði stórt og
mjallahvítt tjald, sem gerði okkur
kleyft að flytja úr fjárhúsgarðanum.
Það var mikil jákvæð breyting
og allt að því unaður að upplifa
birtu og hlýju morgunkomunnar í
tjaldinu. Eg vonaði að þannig væri
himnaríki, eða þannig hafði mér
verið sagt frá því. Adam var víst
ekki lengi í Paradís svo var líka
hjá mér. Hugljómunin varði alla
jafnan ekki mjög lengi, því oftar
en ekki var tjaldskörin rifin upp
og mér sagt, að ég ætti að borða
hafragrautinn minn og vera ekki
með neina keypa sem mér fannst þó
ég aldrei vera með. Já lífið byrjaði
snemma með allt sitt andstreymi og
síðan hefur mér aldrei fundist slíkur
matur sérlega góður._
Nú komu upp vandamál hjá
okkur eins og víðast annarstaðar,
allir voru uppteknir og flestir
unnu langan vinnudag við
endurbyggingar eða bústörf. Eins
og áður hefur komið fram var
afbragðs veðrátta að heita má upp
á hvem dag á þessum vordægrum.
Skriðulækurinn og Bæjarlækurinn
voru fljótir að skola úr sér leir og
mold Skjálftans og brunuðu nú niður
gilin stall af stalli ólmuðust þeir
eins og þeir væru í kappi um hvor
yrði fljótari niður í Tjamartjömina.
Hvítfyssandi löður og lækjahljóð
þeirra dró flestra athygli að þeim
þegar hljómkviða náttúrunnar
yfirgnæfði önnur hljóð. Það olli
mér stundum heilabrotum hvers
vegna kliður lækjanna hljóðnaði og
óx á víxl þegar hlý gola bauð manni
uppá að staldra við og hlusta.
Ekki man ég eftir neinum
utanaðkomandi starfskrafti,
þótt það hafi getað verið. En
man þó vel eftir einum sem lét mikið
til sín taka við útveggja hleðslur.
Hann reyndi að tala við mig,
stundum, þegar ég var í nærveru
hans. Eg hef sjálfsagt uppveðrast
við þá athygli sem hann sýndi
mér, var ekki miklu vanur Þessi
maður kom alltaf gangandi sunnan
brautina. Stundum beið ég hans
útivið til að sjá hann beygja upp á
við, við Sundskála útleggjarann.
Hann var oftast eins búinn með
gráan hatt með uppbrettum börðum
og í veðraðri vinnutreyju með
látúns hnöppum. Buxumar vom
með spæl og látunshnöppum fyrir
áföst axlaböndin. Mér fannst hann
nokkuð gamall á þessum árum, en
var mjög duglegur. Ég fylgdist vel
með honum, þegar hann var að
bisa við stóra steina því þá komu
stundum skrítin hljóð frá honum.
Leifi sagðist oft hafa heyrt hann
rymja, þegar hann þyrfti að færa til
stóra steina sem hann var að hlaða
veggina með. Hljómurinn var afar
djúpur og mikill, sem virtist koma
einhversstaðar langt að neðan.
Slíkan hljóm hafði ég aldrei fyrr
heyrt og vissi þá ekki, að hann
væri af rómaðri bassamannaætt.
Stundum, þegar veggimir vom
famir að hækka hjálpaði pabbi
honum með stærstu steinana að
koma þeim fyrir en það var ekki
eins skemmtilegt því þá mmdi ekki
eins mikið í honum. Pabbi var mjög
ánægur og sagði, þetta er mjög gott
verk hjá þér Júlíus. Þá rann einu
sinni enn upp fyrir mér hvað hann
héti. Nú skyldi ég ekki gleyma því,
fór því afsíðis og reyndi að segja
nafnið hans svona í laumi Júlíus,
Júlíus tautaði ég án afláts. Mér
fannst það loks takast það vel, að
ég ætlaði mér að áræða að nefna
nafn hans næst, þegar færi gæfist.
Júlíus var frá Syðra-Garðshomi
bróðir Guðjóns Daníelssonar
á Hreiðarstöðum. Báðir vom
þeir bræður miklir sjómenn og
bátaformenn, sjóhundar af dýrari
gerðinni og fyrirmynd þeirra sem
máttu sín einhvers. Þeir færðu
björg í bú, sem margir nutu. Þegar
útveggimir höfðu verið hlaðnir og
hólfin þrjú voru afmörkuð voru
gólfin steypt, þ.e. eldhús, búr og
gangagólfið. Áður var búið að
leggja frárennslisrör inn undir
verðandi eldhúsbekk, einnig var
vatnsleiðsla lögð upp í lækinn.
Mikið af volgum lindum em í
Bæjargilinu, rýrir það gæði vatnsins
til drykkjar. Ekki man ég eftir því
hver sló saman trégrindinni og gekk
frá annarri vinnu við fráganginn
með pabba, en allt hafðist það
um síðir. Ég verð að viðurkenna
að seinna, þegar hugurinn
leitaði á fomar slóðir varð ég
jarðskjálftanum þakklátur fyrir að
koma því til leiðar þótt óbeint væri,
að við fengum ný híbýli að hluta.
Síðsumars, þegar bámjámi hafði
verið komið fyrir á baðstofúþakinu
fluttum við inn. Það var umtalsverð
stund og sjálfsagt hefur henni íylgt
einhver sigurgleði. Mikil breyting
varð á allri aðstöðu, þegar við loks
gátum flutt í nýja partinn. Rennandi
vatn og ekkert annað en að hella
í stóm skólpskálina undir langa
eldhúsbekknum, þegar þurfti að
losa sig við skolvatn. Mér að segja
mátti maður spræna í hana þegar
þannig stóð á, en það vildi brenna
óþarflega oft við svona íyrst í stað.
(Framhald í næsta blaði)