Víkurfréttir - 02.05.2019, Qupperneq 17

Undir Vogastapa austanverðum, skammt frá Vogum á
Vatnsleysuströnd, er lítið undirlendi sem hefur að geyma
forvitnilegar minjar frá fyrri tíðar búsetu og atvinnu-
háttum. Þetta er einn af þessum stöðum á Reykjanesskaga
sem fáir hafa gefið gaum, þrátt fyrir að vera mjög áhuga-
verður.
Þarna er að finna tóftir bæja, sem
voru bæði gras- og útvegsbýli og í
hólma skammt þar undan eru vel
greinilegar rústir gamallar verstöðvar
en útræði var stundað frá þessum
stað um aldir og heitir þar Hólma-
búðir. Útgerð frá Hólmabúðum mun
hafa verið í miklum blóma um miðja
19. öldina og voru þá allt að 18 skip
gerð út þaðan. Má ætla að um 140-150
manns hafi verið þar á vetrarvertíð-
inni. Enn eru leifar frá þessari mann-
vist vel sjáanlegar, ekki síst þegar þær
eru skoðaðar ofan af Stapanum eða
úr lofti en þessar myndir tók ég með
flygildi þann 10. mars síðastliðinn.
Gera má ráð fyrir að sjávarrót og
landeyðing hafi eytt hluta þeirrar
merkilegu sögu sem þarna er að finna.
Um þessa búsetu er m.a. getið í bók-
inni „Mannlíf og mannvirki í Vatns-
leysustrandarhreppi“ eftir Guðmund
Björgvin Jónsson sem kom út árið
1987. Guðmundur Björgvin stóð
sjálfur að þeirri útgáfu og var tíður
gestur hjá okkur í Stapaprenti meðan
verkið var í vinnslu. Alltaf var gaman
að hitta Guðmund og heyra sögur af
Vatnsleysuströndinni enda var hann
afar skemmtilegur náungi og gríðar-
lega fróður um söguefnið. Hjá honum
heyrði ég fyrst af Hólmabúðum og
bæjunum undir Stapanum.
Þá er vert að minnast á bókina
„Strönd og vogar“ eftir Árna Óla sem
kom út 1961. Bókin sú er uppfull af
fróðleik af Vatnsleysuströndinni. Þar
skrifar Árni m.a. um Vogastapann og
Gullkistuna eins og fiskimiðin undir
Stapanum voru nefnd en þau þóttu
bera af öðrum miðum hvað fengsæld
varðar. Einn kafli bókarinnar fjallar
um gömlu veiðistöðina í Hólminum
og bæina undir Stapanum. Er m.a.
minnst á prammann sem stendur
hálfur upp á einu skerinu og sjá má
á meðfylgjandi myndum:
„Og á skeri þar rétt fyrir innan er
ferlíki nokkurt, hálft í sjó og hálft
uppi á skerinu. Þetta er einn af inn-
rásarprömmum þeim, er bandamenn
smíðuðu til að flytja á herlið sitt til
Frakklands 1944. En hvernig stendur
á því að slíkt farartæki er komið hér
inn á Vogavík? Sú er saga til þess,
að Óskar heitinn Halldórsson keypti
nokkra af þessum stóru prömmum
eftir stríðið og lét draga þá hingað.
Síðan hafa þeir allir, nema þessi eini,
verið notaðir til hafnargerðar á þann
hátt, að þeir hafa verið fylltir með
steinsteypu og síðan sökkt sem stein-
kerjum, þar sem hafnargarðar hafa
verið gerðir.“
Um mannvirkin í Hólminum segir
Árni meðal annars: „Má þar sjá leifar
af miklum mannvirkjum. Fyrst er
þar grunnur undan stóru húsi, sem
líklega hefur verið fisktökuhús og
íbúðarhús umsjónarmannsins, sem
þarna var. Þetta hús hefir verið um
fimmtán metrar á lengd og breitt að
því skapi. Þar hjá er grunnur undan
öðru húsi, og þar mun hafa verið salt-
húsið, sem tók 2000 tunnur af salti.
Steinstéttir eru umhverfis þessi hús,
en hvort það hafa verið gangstéttir,
eða ætlaðar til að breiða á þær fisk,
verður ekki sagt.“
Á meðal þeirra sem gerðu út frá Hólm-
inum var Haraldur Böðvarsson, einn
af kunnustu útgerðarmönnunum við
Faxaflóann á sínum tíma. Eftir 1880
fer að draga úr útgerð frá staðnum
og um aldamótin munu húsin, sem
að ofan eru nefnd, hafa verið rifin.
Árni Óla segir einnig frá bæjunum
á undirlendinu meðfram Stapanum
en þeir hétu Brekka og Stapabúð.
Síðarnefnda býlið mun hafa farið í
eyði eftir 1896. Síðasti ábúandinn á
Brekku bjó þar fram til 1930 en hafði
þó býlið undir talsvert lengur.
Ljósmyndir: Ellert Grétarsson
Texti af www.elg.is
PERLUR
SUÐURNESJA
elg@elg.is
MYNDIR
Vogavík-Hólmabúðir
PE
RL
UR
SU
ÐU
RN
ES
JA
17MANNLÍF Á SUÐURNESJUM f immtudagur 2. maí 2019 // 18. tbl. // 40. árg.