Fréttir - Eyjafréttir - 05.07.2017, Side 13

13Eyjafréttir / Miðvikudagur 5. júlí 2017
lagi í austurbænum. Maður var
að fara heim og tína til dót, sem í
raun var ekki hægt. Þetta var 500
metra frá gossprungunni, heimili
mitt. og svo þegar það var búið
að finna þetta til þá var að redda
vörubíl. En þeir voru allir
uppteknir hérna vestur í bæ. Svo
tókst okkur það loksins og... en
þetta var alveg skelfileg upplifun
fyrir 14 ára ungling, í raun og
veru. Horfa upp á hverfið sitt...
þar sem maður ólst upp... húsið
og allt... þetta hvarf.
E.t.v. má segja að flestir sem komu
aftur og byggðu upp bæinn hafi
bælt niður þær erfiðu tilfinningar
sem fylgdu gosinu. Ekki misstu allir
allt, en það eitt að hugsa til þess að
stórt og mikið landsvæði austur á
Heimaey sé horfið sjónum og
enginn kemur til með að geta barið
það augum aftur, er mörgum erfitt.
- Já, það er eins og sagt er...
æskustöðvar... að missa það sem
maður þekkti best.
- Já, já. Það bara hvarf.
- Það hverfur bara si svona... og
kemur ekki aftur.
Þær tilfinningar sem vakna hafa
margir lagt til hliðar og kosið að
fela í gleymsku. Þegar sótt er að
slíkum tilfinningum úr óvæntum
áttum getur það gert fólki erfitt
fyrir. Hnútarnir eru harðir og fólk
ekki hvenær sem er í stakk búið til
þess að losa um þá.
- Ég veit að börnin mín hafa mjög
oft 23. janúar haft það verkefni
að vinna eitthvað með gosið og
einu sinni... dóttir mín fékk það
verkefni að tala við einhvern sem
upplifði gosið, taka viðtal og hún
hringir í afa sinn og spyr hvort
hann væri til í það og það komu
svona vöbblur á hann og ... og
hún segir mamma tala þú aðeins
við afa og ég fer svo að spyrja
hann og hann segir: ,,Veistu, mig
langar þetta rosalega en ég treysti
mér bara ekki í þetta núna.“ Þá
gat hann bara ekkert rætt þetta.
Í gegnum tíðina hafa komið út
nokkur heimildaverk um gosið, þar
á meðal nokkrar heimildamyndir
sem sýndar hafa verið á öldum
ljósvakans. Árið 2003 í tilefni af
því að 30 ár voru liðin frá gosinu
var „Ég lifi...“, heimildamynd í
nokkrum hlutum, sýnd í sjónvarp-
inu. Þessi heimildamynd sem og
önnur heimildaverk sem sýnd hafa
verið, hefur verið leið til að höggva
á stóra, löngu gleymda hnúta. Einn
viðmælandi ræddi viðbrögð föður
síns í tengslum við þessa þætti.
- Pabbi sagði: „Það var örugglega
á þriðja þætti eða eitthvað, þá
sagði hann, ég sat og það allt í
einu hrundu niður tár. Gjörsam-
lega.“
Þegar ég hóf vinnu við þetta
verkefni var það mér nokkuð ljóst
að eitthvað álíka og heimildamynd-
irnar þyrfti til að opna á umræðuna
um gosið, sérstaklega þegar litið er
til eldri hópsins. Eldheimar,
minningasafn um eldgosið á
Heimaey var því góður upphafs-
punktur, en að mínu mati er
sýningin sem þar hefur verið sett
upp eitthvað sem snertir við öllum.
Allir sem tóku þátt í rannsókninni
áttu það sameiginlegt að hafa farið í
gegnum sýninguna í Eldheimum.
Ég hóf umræðuna með því spyrja
fólk út í upplifun sína af sýningunni
sjálfri og hvað því finndist um
safnið sjálft. Þau sem voru í yngri
hópnum lýstu yfir mikilli ánægju
með safnið og þá upplifun sem þau
fengu af því að fara í gegnum
sýninguna.
- Mér finnst algjörlega magnað að
það hafi verið búið til safn utan
um hús sem var grafið upp. Mér
finnst það algjörlega bara
stórkostlegt. Og að þú upplifir...þú
getir fundið öskuna...þú getur
fundið... heyrt hljóðin, þú getur...
mér finnst þetta bara virkilega vel
heppnað safn.
Annar viðmælandi benti á hversu
vel hlutirnir eru færðir í stílinn í
sýningunni.
- Fagurfræðilega séð þá er safnið
sko rosalega flott og vel að því
staðið að öllu leyti enda marg-
verðlaunað fyrir tæknina og allt
sem er notað. Ég er náttúrulega
svoleiðis gaur soldið sko, þannig
að ég upplifði hana soldið líka,
hvaða tækni er verið að nota í
hvað sýningu, sko hvaða atriði og
þannig að sú upplifun var
rosalega mikil... ...sko maður
upplifir þetta í raun fyrst þarna
sko, þennan atburð.
Þau sem tilheyra eldri hópnum hafa
trú á því, eftir að hafa farið í
gegnum sýninguna, að safnið sé
góð leið fyrir þá sem ekki upplifðu
gosið að komast nær upplifuninni.
- ... ég hef trú á því fyrir fólk sem
ekki lifði gosið eða, það hafi
eitthvað... komist nær því heldur
en bara að heyra sögu. Það eru
ótrúlegar myndir þarna og það er
hægt að fara í tíma og sjá hvernig
gosið var þannig að þetta er bara
mjög skemmtilegt og gott.
Þau eru sammála um að safnið
hristi upp í minningum sem kveikja
á einhverju sem þau hafa jafnvel
ekki fundið fyrir lengi. Það var ljóst
að sumum leið ekki vel með það.
- Ég var alveg slegin þegar ég var
búinn að fara þarna. Ég hef bara
einu sinni farið og mig langar
ekkert að fara aftur. Það var bara
einhvern veginn...
- Kallaði eitthvað gamalt?
- Já. Þetta er flott og allt það en
þetta er ekki eitthvað sem mig
langar að fara aftur og aftur. Ég
vil ekkert venjast þessu.
- Mér fannst þetta mjög áhrifaríkt.
Ég... svona... þetta stakk mig...
sérstaklega þegar ég... þetta voru
leikstöðvarnar hjá okkur. Maður
eyddi bara mörgum dögum þarna
á þessu svæði.
Einn viðmælandi minntist á hversu
mikið gildi safnið hefur fyrir sögu
Vestmannaeyja og nálægð nýrra
kynslóða við sögu gossins.
- ...og mér finnst frábært af því við
vorum að glata þessari sögu og
þessari upplifun og maður sér þó
hvað þetta er áhrifaríkt.
Ekki eru þó allir sáttir við hvernig
safnið var hannað. Einn viðmæl-
enda úr eldri hópnum benti á að
honum hafi gramist hve lítið þeir
sem voru í Eyjum í gosinu höfðu
um það að segja hvernig staðið var
að hönnuninni. Hann vildi meina að
þeir sem voru í Eyjum í gosinu
hefðu betri tilfinningu og vitund
fyrir hvar staðsetja ætti safnið.
- Mér fannst þetta til dæmis
algjörlega fáránlegt að fara ofan
á húsin, grafa ofan á húsin... ... já
ég bara verð að koma því að
vegna þess ég var bara reiður
raunverulega vegna þess að fólk
vill bara ekkert hlusta á okkur
sem að vorum hérna, og til dæmis
þegar húsið hans Einars var
upphaflega grafið upp hérna,
farið niður á það og það reynist
mjög illa farið og bara ónýtt, eða
manni fannst það alla vega og
það þýddi ekkert þó maður
margsegði fólki, þetta er af því að
þarna var 40 tonna jarðýta ofan á
húsunum þarna að skarka
sumarið 74 sko. Annars væri
húsið meira og minna heilt. Við
verðum að athuga það að askan
er mjög verndandi ef ekkert
raskar því sko.
Yngri hópurinn nefndi óánægju-
raddirnar sem heyrðust í bænum í
aðdraganda byggingu safnsins.
Umtalið sneri að því hve dýrt
verkefnið væri og að fólk hafði
áhyggjur af því að þarna væri verið
að róta upp gömlum óþægilegum
minningum. Þau virtust átta sig á
því hvað bjó að baki þeim röddum
sem reyndu að draga niður
verkefnið.
- Þetta hefur allt verið einhvern
veginn bara sagan, talað um
þetta, aldrei kannski af þeim sem
eru nálægt manni sko. Þetta
einhvern vegin í mörgum
Eyjamönnum er þetta sko
óþægilegt að tala um þetta,
eitthvað slæmt sem gerðist, þessu
hefur soldið verið pakkað niður.
Af því kannski hefur þetta soldið
verið sárt fyrir marga að það
skuli vera að þrýsta þessu á
yfirborðið og gera eitthvað úr
þessu.
Það sýnir sig að þetta var erfitt fyrir
marga og viðmælendur í rannsókn-
inni einnig, sérstaklega þá eldri,
þegar spurt er út í hvaða tilfinningar
vöknuðu þegar farið var í gegnum
safnið. Það var mér ljóst að eldri
viðmælendurnir voru ekki alveg
tilbúnir til að svara þeirri spurningu.
- Sko þegar gosið byrjaði þá er
ekkert til í þessu þjóðfélagi sem
heitir áfallahjálp. Ég hugsa að
heilt bæjarfélag hafi þurft að fara
í gegnum svoleiðis dæmi. Maður
veit ekkert hvaða áhrif þetta hefur
haft á fólk. Ég get sagt um hana
mömmu gömlu, hún labbaði um
allan bæinn þveran og endilang-
an en hún fór aldrei upp á hraun.
Það er bara þannig. Hún gat setið
í bíl ef það var keyrt þar um en
hún labbaði aldrei þangað.
Það virtist auðveldara fyrir
upplifendur gossins að segja frá
upplifun annarra og upplifun sinni á
gostímanum heldur en að segja
hvernig þeim leið inni á safninu.
- Ég kom... kem hérna bara um
haustið 73 og er að vinna hérna
og það var svartamyrkur. Það var
ekki ljóstýra neinstaðar. Ég svaf
ekkert þessar nætur. Ég bara
vaknaði upp við þú veist... bara...
bíl keyra eða. Já maður var svo
næmur. Maður var alltaf með
þennan ótta, er að fara að gjósa?
Þetta var hrikalegt alveg. En
maður lagði þetta á sig, það var
ekkert... ég var að vinna hérna.
Var ekkert annað í boði.
Dáist af fólki
Þegar ég lagði enn frekari áherslu á
að þau segðu mér hvaða tilfinningar
vöknuðu var aftur beygt undan. Frá
þeirri stundu var mér það ljóst að ég
væri e.t.v. of nærgöngull en um leið
tókst mér að opna mjög persónu-
legar frásagnir frá því í gosinu. Það
stóð þó síður á svari hjá þeim yngri.
- Ég dáist bara ótrúlega að fólki,
ég bara fæ svona stolt...svona
gæsahúð og verð bara svona
ótrúlega stolt af fólki sem að lifði
eldgosið og bara að aldrei neitt
annað sem kom til greina en bara
að flytja aftur til Vestmannaeyja
og græja bara eyjuna sína og
gera allt sem þurfti að gera.
Þannig að ég svona bara, finnst,
fólk vera svona, ekki heppið að
hafa upplifað eldgosið, að
sjálfsögðu ekki, en mér finnst það
svona vera meiri manneskjur fyrir
vikið...
- Þetta er líka svo rosalega nálægt
manni. Þetta er bara ein kynslóð
sko. Og ég held að stolt og
aðdáun sé svoldið það sem maður
skynjar og svoldið náttla líka
auðmýkt gagnvart sko bara
náttúrunni og hvað við erum í
raun og veru lítil og þetta getur
gerst hvar sem er. Það er bara
þannig.
Þau voru öll sammála um að fórnin
sem var færð af fólkinu sem vann í
gosinu, kom aftur og byggði bæinn
sé þakkarverð og sé ein helsta
ástæðan fyrir því að þau byggi þetta
samfélag í dag.
Ljóst er að Eldheimar eru að vinna
með sögu sem er mörgum við-
kvæm. Því er eðlilegt að spyrja sig
hvort sýningin fari vel með söguna
og vinni rétt úr henni, eða hvort
eitthvað trufli þá sem fara í gegnum
sýninguna. Þegar þau yngri eru
spurð hvort einhverjir tengdir þeim
sjái eitthvað að sýningunni segjast
þau ekki hafa heyrt af því.
- ... í kringum mig finnst mér þetta
hafa nákvæmlega verið svona.
Þeir svona sem eru nánastir mér
hafa sagt að safnið segir söguna
nákvæmlega eins og þau upplifðu
þetta bara.
Þau eldri eru í meginatriðum
sammála um að sýningin fari ekki
með neinar fleipur og benda á að úr
því að sýningin hafi áhrif á fólk sé
hún vel unnin.
- Sennilega snertir þetta mann af
því að þetta er svo raunverulegt...
þegar maður er kominn þarna.
Þau eldri benda þó á að sýningin er
fyrst og fremst að vinna með
tímalínu gossins en horfi framhjá
því sem er kannski mikilvægast.
- Ja... þetta safn er fyrst og fremst
um gosið en kannski [ekki] um
íbúana...
- Það hefði mátt bæta við. Það
vantar þessi skil. Það vantar þetta
björgunarstarf, þar sem að menn
voru, og menn voru náttúrulega
að fórna. Þetta var fórn. Þetta var
ekkert annað en fórn sem menn
voru að gera. Maður sá það eftir
gos, þá var ég í að rífa frá
húsunum hérna gluggum og
glerja... ...maður sá alveg hvað
menn höfðu verið að gera, reyna
að bjarga, menn vissu ekkert.
Þetta var bara tilraun að reka
upp spýrur undir loft, styrkja
loftplötur. Þið getið ímyndað
ykkur það ef að kæmi svo jarðýta
yfir, þessa spýra myndi ekki halda
neinu, en menn gerðu bara allt.
Að mati þeirra eldri vantar
persónulegri nálgun í sýninguna.
Hvert hugarfarið var við aðstæður
eins og þegar eyjan var rýmd,
verðmætum var bjargað, neglt var
fyrir glugga, tekin var ákvörðun um
að kæla hraunið, goslokin,
hreinsunin og uppbyggingin. Hvað
voru menn að hugsa þegar þeir
tókust á við eitthvað sem mörgum
þótti jafnvel ómögulegt? Einnig
vantar þátt kvenna, en þær báru veg
og vanda af velferð fjölskyldunnar.
Margar konur voru einar með
börnin á fastalandinu á meðan
mennirnir þeirra voru í Eyjum að
berjast við náttúruöflin. Hvernig
leið þeim við þær aðstæður vitandi
af mönnunum sínum í Eyjum, án
fyrirvinnunnar sem þær voru vanar
o.s.frv?
Áhrifin mikil
Eldgosið hafði augljóslega mikil
áhrif á samfélagið í Vestmanna-
eyjum og birtingarmyndir breyting-
anna voru margvíslegar. Ég spurði
báða hópana hvaða þýðingu svona
atburður hefur fyrir samfélagið í
Vestmannaeyjum sé litið til þeirra
tíma sem við lifum á núna. Þau
yngri vilja meina að gosið hafi átt
stóran þátt í að móta ímynd þeirra
sem Vestmannaeyingar.
- Ég vil meina við séum bara,
sterkari og hugrakkari og stoltari
fyrir vikið.
- Þetta bara gerir mann að stoltari
einstaklingi, svona vitandi það
hvað gerðist.
Annar bendir á að gosið hafi þétt
mannskapinn saman, ekki bara á
erfiðustu tímunum heldur líka í
uppbyggingunni.
- Það sem þetta hefur náttúrulega
gert fyrir samfélagið er að
náttúrulega þeir sem komu til
baka... það komu náttúrlega alls
ekkert allir til baka. Þeir sem
komu til baka komu af því þeir
vildu hvergi annars staðar vera.
Af því hefur þetta orðið svoldið til
að þjappa mannskapnum saman
og vera stolt af eyjunni sinni og
þessu sem þau gerðu að grafa
upp bæinn. Bara grafa upp heilan
bæ, þetta var... var ekkert eitt
dagsverk. Ég meina þau grófu
bara upp heilan bæ sem ég held
að fáum myndi detta í hug í dag.
Við myndum treysta á að ríkið
gerði það fyrir okkur.
Hann bendir einnig á að hraunið
sem vall yfir bæinn og skemmdi allt
sem það náði taki á hafi einnig haft
sína kosti.
- ... en það sem gosið gerði hins
vegar fyrir bæjarfélagið er bara
einfaldlega að bjarga því. Ég
meina við vitum hvernig gengur
að sigla í Landeyjahöfn. Hefði
Afi Gísla, Gísli Engilbertsson málari.Mamma Gísla, Guðrún Gísladóttir.